OSMANLI MEDRESELER─░

YAZAR : Ahmet MERAL ahmetmeral61@gmail.com

17. ve 18. y├╝zy─▒ldaki bat─▒ d├╝nyas─▒nda meydana gelen bilim sahas─▒ndaki geli┼čme ve de─či┼čmelere mukabil Osmanl─▒ ulem├ós─▒n─▒n ilgisi ne seviyedeydi? Ayn─▒ y─▒llarda Medrese; bilimde, sanatta ve e─čitim hizmetleri noktas─▒nda ne durumdayd─▒? Acaba d├╝nyadaki bu geli┼čmeler ne kadar takip ediliyordu? E─čitim sistemimizde bir eksiklik var m─▒yd─▒? Medreseleri y├╝r├╝yen hayata etkisi s─▒n─▒rl─▒ bir kurum h├óline d├Ân├╝┼čt├╝ren sebepler nelerdi?

┼×├╝phesiz; bu geli┼čmeleri takip eden gerek ilmiye s─▒n─▒f─▒ndan, gerek de y├Ânetici s─▒n─▒f─▒n─▒ te┼čkil eden ├╝mer├ódan, s├╝reci endi┼čeyle kar┼č─▒layan bir kesim bulunmaktayd─▒. Nitekim ├žok daha ├Ânceden bat─▒ d├╝nyas─▒n─▒n inki┼čaf─▒n─▒ g├Âren ├ľmer T├ólib isimli Osmanl─▒ ayd─▒n─▒; 1625 y─▒l─▒nda, zaman i├žinde kendisini hakl─▒ ├ž─▒karacak ┼ču endi┼čeleri ortaya koymaktayd─▒:

ÔÇť┼×imdi Avrupal─▒lar b├╝t├╝n d├╝nyay─▒ ├Â─črendiler; gemileri her yere g├Ânderiyorlar ve ├Ânemli limanlar─▒ ele ge├žiriyorlar. Eskiden Hindistan, ─░ndus ve ├çin mallar─▒ S├╝vey┼čÔÇÖe gelir ve m├╝sl├╝manlar taraf─▒ndan b├╝t├╝n d├╝nyaya da─č─▒t─▒l─▒rd─▒. Fakat ┼čimdi bu mallar; Portekiz, Felemenk ve ─░ngiliz gemileriyle FrengistanÔÇÖa ta┼č─▒n─▒yor ve oradan b├╝t├╝n d├╝nyaya da─č─▒t─▒l─▒yor. Kendilerinin ihtiya├ž duyduklar─▒ ┼čeyleri ─░stanbulÔÇÖa, di─čer ─░sl├óm ├╝lkelerine getiriyorlar ve fiyatlar─▒n─▒n be┼č kat─▒na sat─▒p para kazan─▒yorlar. Osmanl─▒ Devleti, Yemen k─▒y─▒lar─▒n─▒ ve oradan ge├žen ticareti ele ge├žirmelidir; aksi h├ólde ├žok ge├žmeden Avrupal─▒lar ─░sl├óm ├╝lkelerine h├╝kmedecekler.ÔÇŁ1

Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n bat─▒dan geri kalmas─▒ ve bu medeniyete ba─čl─▒ toplumlara kar┼č─▒ ├╝st├╝nl├╝─č├╝n├╝ yitirmi┼č olmas─▒n─▒n sebeplerini, ├Âncelikle e─čitim alan─▒nda g├Âsterdi─či zaaflarda aramak gerekir.

─░lk ├ça─č medeniyetleri; ge├žim ve temel ihtiya├žlar─▒n giderilmesindeki kolayl─▒k sebebiyle, nehir kenarlar─▒nda olu┼čmu┼č, e─čitim ve ├Â─čretim ise, daha ├žok ┼čehir merkezlerinde s─▒n─▒rl─▒ topluluklara nasip olmu┼čtur. Nitekim biz T├╝rklerin y├╝rekten ba─čl─▒ oldu─ču, ─░sl├óm medeniyetinin do─ču┼ču ve en parlak uygulamalar─▒ da ┼čehir merkezlerinde ger├žekle┼čmi┼čtir. Hazret-i PeygamberÔÇÖin vefat─▒n─▒n ard─▒ndan ─░sl├ómiyet, on y─▒l s├╝ren ├žok k─▒sa bir zaman da Arap Yar─▒madas─▒ÔÇÖn─▒n d─▒┼č─▒na ta┼čarak ├╝├ž k─▒taya yay─▒ld─▒. ─░nsanlar ├Âbek ├Âbek geni┼č topluluklar h├ólinde ─░sl├ómiyetÔÇÖe girdi. S├ós├ón├« ve Bizans ─░mparatorluklar─▒na ba─čl─▒ ─░ran, Irak, Suriye, Anadolu ve M─▒s─▒r topraklar─▒nda ya┼čayan halklar; ─░sl├óm ordular─▒n─▒ birer kurtar─▒c─▒ olarak kar┼č─▒lad─▒. ─░sl├ómiyet k─▒sa zamanda; kuzeyde Hazar G├Âl├╝, do─čuda Orta Asya i├žlerine kadar yay─▒ld─▒ ve bu b├Âlgede ya┼čayan kitlelerin yeni d├«nini te┼čkil etti. Maalesef, bu h─▒zl─▒ d├Ân├╝┼č├╝m s─▒ras─▒nda ─░sl├óm medeniyetine d├óhil olan kitleler, yeterince e─čitilemedi. KurÔÇÖ├ón ve Ras├╗lull├óhÔÇÖ─▒n mesajlar─▒, etrafl─▒ca ve ger├žek mahiyetiyle, daha ├žok ┼čehir merkezlerinde ya┼čayan s─▒n─▒rl─▒ say─▒da insana ula┼čt─▒r─▒labildi. K─▒sacas─▒, kitab├« kaynaklara uyumlu m├╝sl├╝manl─▒k anlay─▒┼č─▒, b├╝y├╝k ┼čehirlere yerle┼čmi┼č baz─▒ ulem├ó taraf─▒ndan ├Â─čretilmekte ve savunulabilmekteydi. K├╝├ž├╝k yerle┼čim merkezleri, k├Ây ve mezralar; s├Âzl├╝ k├╝lt├╝r├╝n ve mahall├« etkilerin tesiri alt─▒ndayd─▒. Ta┼čra insanlar─▒, k─▒ssac─▒ ve hur├ófe ├Â─čelerinden ay─▒klanmam─▒┼č bir d├«n├« anlay─▒┼ča terk edilmi┼čti. Bu durum k├╝├ž├╝k de─či┼čikliklerle as─▒rlarca s├╝rd├╝. ┼×erif MARD─░NÔÇÖin tan─▒mlad─▒─č─▒, kendine mahsus mahall├« k├╝lt├╝r dinamiklerinden beslenen ┬źHalk ─░sl├óm─▒┬╗ ortaya ├ž─▒kt─▒. Bug├╝n de ┼čehir ve ta┼čra m├╝sl├╝manl─▒─č─▒ fark─▒, ─░sl├óm d├╝nyas─▒n─▒n ├žok ├Ânemli bir problemini te┼čkil etmektedir.

Sel├žuklular d├Âneminde; devletine itaatk├ór, h├╝k├╝mdar─▒na ba─čl─▒ bir anlay─▒┼č─▒ yerle┼čtirmek amac─▒yla a├ž─▒lan ┬źNizamiye Medreseleri┬╗, fen bilimleri ile d├«n├« bilimleri birle┼čtiren bir m├╝fred├óta sahipti. Gaz├ól├«ÔÇÖnin, Orta ├ça─čÔÇÖ─▒n bu muazzam ├╝niversitelerinin ├Â─črenim programlar─▒ ve uygulamalar─▒na, g├Âr├╝┼č ve d├╝┼č├╝nceleriyle do─črudan katk─▒s─▒ vard─▒. Yayg─▒n ve kaliteli e─čitim kurumlar─▒ olarak; ba┼čta Semerkant, Rey ve Ba─čdat gibi b├╝y├╝k yerle┼čim birimlerinde ├Ânemli vazifeler g├Ârd├╝. S├╝nn├«-─░sl├óm gelene─čine ba─čl─▒, uyumlu insan yeti┼čtiren bu m├╝essese; e─čitim ve ├Â─čretim a├ž─▒s─▒ndan daha sonraki ─░sl├óm devletlerine model te┼čkil etti. Devletle bar─▒┼č─▒k, mut├« insan yeti┼čtirme hedefi b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de ger├žekle┼čtirildi.

Ba┼čar─▒l─▒ ve ├Ârnek e─čitim kurumu olma ├Âzelli─čini, Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnde de s├╝rd├╝ren medreseler; yine de ┼čehirli, zeki ve se├žkin az say─▒da insana hitap etmekteydi. T├╝m imparatorluk topraklar─▒nda hizmet veren bir e─čitim kurumu h├óline getirilemedi. ├ľrnek olarak Arnavutluk verilebilir. ─░sl├óm d├«nini ├žok y├╝ce duygularla kabul eden Arnavutlara; onlar─▒ m├ónev├« n├╝fuz alt─▒na alacak yeterli medreseler a├ž─▒lamam─▒┼č ve o b├Âlgenin insanlar─▒ Bekta┼č├« babalar─▒na terk edilmi┼čti.2

Medrese, halk─▒n genelini e─čitemeyece─čini d├╝┼č├╝nerek; 32 farz, 54 farz ve basit ilmih├ól bilgileriyle yetinece─či bir program y├╝r├╝tmekteydi. ├ľte yandan ba┼člang─▒├žta medreseler; y├╝r├╝yen hayata y├Ânelik bilgi birikimiyle, ara┼čt─▒rma ve d├╝┼č├╝nme faaliyetlerinin muhkem merkezleriydi. Nitekim D├óv├╗d-i Kayser├«ÔÇÖnin ─░znikÔÇÖte olu┼čturdu─ču ilk Osmanl─▒ medresesinden FatihÔÇÖin kurdu─ču Sahn-─▒ Seman medreseleri ve Osmanl─▒ medrese gelene─činin zirvesi kabul edilen S├╝leymaniye Medreseleri; bilimi, ak├«deyi, ahl├ók─▒, teori ve prati─či birle┼čtiren bir anlay─▒┼čla ├Â─črencileri donat─▒yor, bilgi ├╝retme merkezleri olarak faaliyet g├Âsteriyordu.

K├ótip ├çelebi; ÔÇťUlu Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin ilk ├ža─člar─▒ndan Sultan S├╝leyman Han zaman─▒na gelinceye dek, hikmet ile ┼čer├«at ilimlerini birle┼čtiren ger├žek ├ólimler me┼čhurdu. EbuÔÇÖl-feth Sultan Mehmed Han ┬źSem├óniye Medreseleri┬╗ni yapt─▒r─▒p kanuna g├Âre i┼č g├Âr├╝l├╝p okutulsun diye, vakfiyesinde yazm─▒┼č ve H├ó┼čiye-i Tecrid ve ┼×erh-i Mev├ók─▒f derslerinin okutulmas─▒n─▒ bildirmi┼čti. Sonra gelenler; bu dersler felsefiyatt─▒r diye kald─▒rup Hid├óye ve Ekmel derslerini okutmay─▒ akla uygun g├Ârd├╝ler. Yaln─▒z bunlarla yetinmek akla uygun olmad─▒─č─▒ i├žin ne felsefiyat kald─▒ ne Hid├óye kald─▒, ne Ekmel! Bununla Osmanl─▒ ├╝lkesinde ilim pazar─▒na kesat gelip, bunlar─▒ okutacak olanlar─▒n k├Âk├╝ kurumaya y├╝z tuttu.ÔÇŁ3

Ayr─▒ca K├ótip ├çelebi, Ke┼čf├╝ÔÇÖz-Z├╝n├╗nÔÇÖda Osmanl─▒ medreselerinde ilm-i hikmet ve felsefenin 16. asr─▒n sonlar─▒na kadar okutuldu─čunu ve buna dair; Molla Fen├ór├«ÔÇÖnin, Kad─▒z├óde-i R├╗m├«ÔÇÖnin, Hocaz├ódeÔÇÖnin, Ali Ku┼č├žuÔÇÖnun, M├╝eyyedz├óde AbdurrahmanÔÇÖ─▒n, M├«rim ├çelebiÔÇÖnin, ─░bn-i KemalÔÇÖin ve K─▒nal─▒z├óde Ali EfendiÔÇÖnin eserleri bulundu─čunu kaydetmektedir. Baz─▒ ┼čeyh├╝lisl├ómlar─▒n; d├«n├« ak├«delere ters d├╝┼čt├╝─č├╝n├╝ iddia ederek felsefe e─čitimini yasaklad─▒klar─▒n─▒, bunun da Osmanl─▒ medreselerinin fikr├« bak─▒mdan gerilemesine sebep oldu─čunu yazmaktad─▒r.4

Kurulu┼č d├Ânemine bak─▒ld─▒─č─▒ zaman, medreselerde ├žo─čulcu bir yap─▒n─▒n mevcut oldu─ču g├Âr├╝lmektedir. Bu d├Ânemde akl├« ve d├«n├« ilimler ve tasavvuf├« bilgiler bir arada m├╝tal├óa edilmekteydi. Nitekim medreselerin D├óv├╗d-i Kayser├« gibi, tasavvuf ile akl├« ve d├«n├« ilimleri ┼čahs─▒nda toplam─▒┼č bir m├╝derris ile ba┼člamas─▒; Kad─▒z├óde R├╗m├« gibi akl├« ilimlerde, Hac─▒ Pa┼ča gibi t─▒pta ve Molla Fen├ór├« gibi, d├«n├« ilimlerde zirve olmu┼č ├Â─črenciler yeti┼čtirmesi, bu eklektik yap─▒y─▒ a├ž─▒k├ža g├Âstermektedir.5

Frans─▒z H├╝k├╗metiÔÇÖnin ─░stanbulÔÇÖdaki el├žili─činin iste─či ├╝zerine, 1741ÔÇÖde ad─▒ bilinmeyen birisi taraf─▒ndan kaleme al─▒nm─▒┼č olan, Kev├ókib-i SebÔÇśa: Yedi Y─▒ld─▒z adl─▒ eserin; medreselerde okutulan dersler, kitaplar ve m├╝derrisler hakk─▒nda istenilen ├Âl├ž├╝de bilgi verdi─či, yani ├Â─čretim program─▒n─▒ tam olarak sundu─ču bilinmektedir. Kev├ókib-i SebÔÇśaÔÇÖda bilimler; faydal─▒ bilimler, ne faydas─▒ ne zarar─▒ olan bilimler ve zararl─▒ bilimler olmak ├╝zere ├╝├že ayr─▒lmaktad─▒r. Ak─üid, f─▒k─▒h, Arap dili ve edebiyat─▒, mant─▒k, matematik, astronomi, anatomi ve t─▒p faydal─▒ bilimler i├žerisinde say─▒l─▒rken; ┼čiir ve edebiyat ne faydal─▒ ne de zararl─▒ bilimlerden addedilmekte; felsefe, sihir ve astrolojiyle birlikte zararl─▒ bilimler aras─▒nda g├Âsterilmektedir.6

17. as─▒rdan itibaren medreseler d├╝┼č├╝┼če ge├žti. Ve y├╝r├╝yen hayata m├╝dahaleden uzak, kuru bilgilerin verilmeye ├žal─▒┼č─▒ld─▒─č─▒, k─▒s─▒r mezheb├« tart─▒┼čmalar─▒n yap─▒ld─▒─č─▒ yerler h├óline geldi. Ulem├ón─▒n makam ve mans─▒p sahibi olmak i├žin y├Âneticilere yakla┼čmas─▒, bilgi ve ehliyet yerine makam ve mans─▒b─▒n r├╝┼čvetle da─č─▒t─▒l─▒yor olmas─▒; Ko├ži BeyÔÇÖin me┼čhur ris├ólesinde a├ž─▒k a├ž─▒k ele┼čtirdi─či Medrese yap─▒s─▒n─▒n ├ž├Âk├╝┼č├╝n├╝ h─▒zland─▒rd─▒.

Ayr─▒ca 16. y├╝zy─▒ldan itibaren Medreselerin ├žok say─▒da ├Â─črenciyle ┼či┼čirilmesi, hizmet alamayan ve temel ihtiya├žlar─▒n─▒ kar┼č─▒layamayan yeni ┬źserseri bir g├╝r├╗h┬╗un ortaya ├ž─▒kmas─▒na yol a├žt─▒. Uzun s├╝ren ve ba┼čar─▒s─▒zl─▒kla sonu├žlanan sava┼člar, bir├žok ki┼činin medreselere s─▒─č─▒narak tufeyl├« bir hayat─▒ benimsemesine yol a├žt─▒. ├ç├╝nk├╝ Medreseliler ilmiye s─▒n─▒f─▒ndan say─▒l─▒yor ve askerlik yapm─▒yordu. Bilhassa 17. as─▒rdan itibaren devlet ric├ólinin devleti g├╝├žlendirme ve k├Ât├╝ gidi┼či ├Ânleme ad─▒na yapt─▒klar─▒ t├╝m giri┼čimler; Medrese ulem├ós─▒ ve Yeni├žeri a─čalar─▒n─▒n i┼čbirli─čiyle ├Ânlenmekteydi. Bu durum Osmanl─▒ DevletiÔÇÖni; y├Ânetilemez, s─▒n─▒rlar─▒n─▒ koruyamaz, birlik ve beraberli─čini s├╝rd├╝remez h├óle getirdi.

Tanzimat d├Âneminde de Medrese kendisini yenileme ve d├╝nyan─▒n bilim ile ilgili geli┼čmelerini anlama y├Ân├╝nde cidd├« hi├žbir ad─▒m atamad─▒. Ve nihayet hayat─▒n ihtiya├žlar─▒na cevap veremeyen, insanlar─▒ donan─▒ml─▒ k─▒lamayan, din adam─▒ olmak da d├óhil hi├žbir meslek sahibi yapamayan garip bir kurum h├óline geldi. Do─črusu devlet erk├ón─▒ da, bu m├╝esseseyi ─▒slah etmekte ├žok gecikti. Ancak 1910 y─▒llar─▒nda y├╝r├╝rl├╝─če sokulabilen medrese ─▒slah─▒, devletin y─▒k─▒l─▒┼č─▒n─▒ ├Ânleyemedi. Medrese ─▒slah─▒n─▒n etkisi ve k├╝lt├╝rel birikimi, Cumhuriyet d├Âneminde ├Âks├╝z ve mahzun bir m├╝essese olarak varl─▒─č─▒n─▒ 1950ÔÇÖlerden sonra hissettiren ─░mam-Hatip Okullar─▒na yans─▒d─▒. Modern d├╝nyan─▒n imk├ónlar─▒yla ─░sl├óm├« de─čerleri birle┼čtiren ├žizgisine kaynak te┼čkil etti.

18. as─▒rda artan asker├« yenilgilere ├žare i├žin Osmanl─▒lara gelen asker├« uzmanlar, ├Âncelikle asker├« yenile┼čmeyi tavsiye ettiler. Medreseliler, ├╝st ├╝ste ya┼čanan ma─čl├╗biyetlerden dolay─▒ bu alandaki yenile┼čme faaliyetlerine engel olamad─▒lar. 1734 y─▒l─▒nda k─▒sa ├Âm├╝rl├╝ bir asker├« teknik okul ┬źHendeseh├óne┬╗ a├ž─▒ld─▒. 1773 y─▒l─▒nda ise, ├çe┼čme deniz bozgununun tesiriyle ihtiya├ž duyulan modern donanma i├žin m├╝hendis yeti┼čtirmek amac─▒yla asker├« deniz okulu ┬źM├╝hendish├óne-i Bahr├«-i H├╝m├óyun┬╗ a├ž─▒ld─▒. Yenilikler asker├« alanda III. Selim ve II. Mahmud d├Âneminde de devam etti. 1796 y─▒l─▒nda kara top├žu ve istihk├óm subaylar─▒ ve asker├« m├╝hendisler yeti┼čtirmek amac─▒yla ┬źM├╝hendish├óne-i Berr├«-i H├╝m├óyun┬╗ kuruldu.

Bat─▒ format─▒nda yeni bir ordu kurulmas─▒ aray─▒┼č─▒na giri┼čildi. Yeni├žeri ortalar─▒ndan Niz├óm-─▒ Cedid isimli yeni bir ordu olu┼čturuldu. Medresenin deste─čindeki Yeni├žeri isyanlar─▒; bu ├Ânemli giri┼čimi ak├«m b─▒rakt─▒─č─▒ gibi, isyan─▒n ard─▒ndan yenilik├ži padi┼čah III. Selim de fec├« bir ┼čekilde ├Âld├╝r├╝ld├╝. Nihayet II. Mahmud son derece tehlikeli bir giri┼čimin ard─▒ndan her t├╝rl├╝ yenile┼čmenin ve de─či┼čimin engeli kabul edilen Yeni├žeri Oca─č─▒ÔÇÖn─▒ ortadan kald─▒rmaya muvaffak oldu. On bine yak─▒n yeni├žerinin ortadan kald─▒r─▒lmas─▒, kay─▒tlara Vak─ü-y─▒ Hayriyye (Hay─▒rl─▒ Olay) ┼čeklinde ge├žti. Bu ordunun ortadan kalkmas─▒yla yerine, bat─▒ tarz─▒nda bir kurum olarak As├ókir-i Mans├╗re-i Muhammediyye kuruldu. B├Âylece Medrese, ├žok ├Ânemli bir destek├žisini kaybetti.

Asker├« e─čitimdeki bu geli┼čmelerle birlikte Frans─▒zca ve ─░ngilizce, e─čitim programlar─▒na girdi. II. Mahmud d├Âneminde, 1824 y─▒l─▒nda, ilk├Â─čretim zorunlu h├óle getirildi. Osmanl─▒ ordusuna nitelikli m├╝sl├╝man hekim yeti┼čtirmek amac─▒yla Kavalal─▒ Mehmed Ali Pa┼čaÔÇÖn─▒n KahireÔÇÖde kurdu─ču modern t─▒p fak├╝ltesinin ard─▒ndan ─░stanbulÔÇÖda II. Mahmud taraf─▒ndan Mekteb-i T─▒bbiyye a├ž─▒ld─▒. Bat─▒ ile diplomatik ili┼čkilerin artmas─▒ sebebiyle AvrupaÔÇÖya ├Â─črenci g├Ânderildi. (1830) Mekteb-i HarbiyeÔÇÖnin 1834 y─▒l─▒nda kurulmas─▒yla II. Mahmud, asker├« teknik y├Ânden nitelikli subay yeti┼čtirmeyi hedeflemi┼čti. Bu d├Ânemde Paris, Londra, Viyana gibi b├╝y├╝k devletlerin ba┼čkentlerinde y├Âneticiler, ├Ârg├╝n e─čitimi oturtmu┼č olman─▒n, toplumlar─▒n─▒n ihtiya├žlar─▒n─▒ giderecek insan g├╝c├╝ne ula┼čman─▒n, tar─▒m d├óhil b├╝t├╝n sekt├Ârlerde ba┼čar─▒l─▒ organizasyonlar yapm─▒┼č olman─▒n avantaj─▒n─▒ ya┼čamaktayd─▒.

________________________

1 ─░hsan Burak B─░REC─░KL─░, Bat─▒ÔÇÖn─▒n Y├╝kseli┼či, s. 12.
2 Do├ž. Dr. ─░lyas ├çELEB─░, Osmanl─▒, Yeni T├╝rkiye Yay─▒nlar─▒, c. 5, s. 173.
3 Kâtip Çelebi, Mîzan, s. 20-21.
4 ├ťlker ├ľKTEM, Osmanl─▒ Medreselerinde Felsefe, s. 277. Dergiler. Ank.edu.tr.19/1272/14652
5 Do├ž. Dr. ─░lyas ├çELEB─░, a.g.e., s. 173.
6 ├ťlker ├ľKTEM, a.g.e., s. 280.