Y├╝z Ak─▒yla ├ç─▒kan Y├╝z Say─▒ Ba─člam─▒nda K├ťLT├ťREL HAYAT VE EDEB├Ä DERG─░LER

YAZAR : Do├ž. Dr. Harun ├ľ─×M├ť┼× ogmusharun@yahoo.com

Edeb├« mecmualar ┼č├╝phesiz k├╝lt├╝r ve edebiyat─▒n geli┼čmesine katk─▒da bulunuyor. Ancak k├╝lt├╝r ve edebiyat─▒n sadece bu mecmualarla geli┼čmesini beklemek hem beyh├╗de bir hevese kap─▒lmak, hem de onlara ist├«├ób haddini a┼čan bir m├╝kellefiyet y├╝klemek olur. K├╝lt├╝r ve edebiyat, sadece ne┼čriyatla geli┼čmez. Ne┼čriyat, bu i┼čin yaln─▒zca muhataplara ula┼čmas─▒n─▒ ve yayg─▒nla┼čmas─▒n─▒ temin eder. K├╝lt├╝r ve edebiyat seviyesinin y├╝kselmesi, her ┼čeyden ├Ânce ilk ve orta dereceli ├Â─čretim kurumlar─▒nda iyi bir e─čitim verilmesiyle m├╝mk├╝n olur. Tevfik FikretÔÇÖin, T├ór├«h-i Kad├«m ad─▒ndaki ┼čiiri, s├Âylendi─či ilk y─▒llarda hi├žbir yerde ne┼čredilmedi─či, ne┼čredilemedi─či h├ólde sevenleri taraf─▒ndan ezbere okunuyordu. ┬źO ┼čiir, bir sanat eseri olu┼čundan ziyade bir fikir ve ideolojiyi savunuyor oldu─ču i├žin ezberleniyordu.┬╗ diyebilirsiniz.

Peki, Yahya KemalÔÇÖin ┼čiirlerine ne diyeceksiniz? Yahya KemalÔÇÖin titizli─či mal├╗m. Yurda d├Ând├╝─č├╝ ilk y─▒llarda hi├ž yay─▒nlamad─▒─č─▒ h├ólde ezberlenen gazelleri vard─▒. Hatt├ó bu y├╝zden baz─▒lar─▒n─▒n; ┬ź┼čiiri olmayan ┼čair┬╗ ┼čeklinde istihz├ólar─▒na hedef oluyordu. Peki, yay─▒nlamad─▒─č─▒ ┼čiirleri nas─▒l bu kadar okunup ra─čbet g├Ârd├╝? ├ç├╝nk├╝ al─▒c─▒n─▒n seviyesi ve edeb├« zevki y├╝ksek, dolay─▒s─▒yla tevecc├╝h├╝ de o nisbette fazlayd─▒. Al─▒c─▒da bunlar olunca alaca─č─▒ ┼čeyin kendisine ula┼čt─▒r─▒lmas─▒n─▒ beklemeden onu kendisi aray─▒p buluyordu. G├╝n├╝m├╝zde ise en b├╝y├╝k eksiklik bu noktada, yani tevecc├╝h noktas─▒ndad─▒r. Bunun en m├╝him sebebi de e─čitimdeki yetersizliktir. B├Âyle s├Âyleyerek b├╝t├╝n mesÔÇś├╗liyeti e─čitim c├ómias─▒na y─▒k─▒p i┼čin i├žinden ├ž─▒kmaya ├žal─▒┼čm─▒yorum. Elbette meselenin ├╝lkemize has ├žok daha derinlerde bulunan sebepleri oldu─čunu kabul ediyorum. Bunlar─▒n en ba┼č─▒nda bir asra yak─▒n bir zamand─▒r kap─▒ld─▒─č─▒m─▒z ┬źBat─▒l─▒la┼čma┬╗ histerisi neticesinde hi├žbir d├╝nya ├╝lkesinde benzeri g├Âr├╝lmeyen korkun├ž bir k├╝lt├╝r erozyonuna u─čramam─▒z yer almaktad─▒r. Bug├╝nk├╝ nesil, bir as─▒r ├Ânce vefat etmi┼č b├╝y├╝k dedelerinin kabir ta┼člar─▒ndaki yaz─▒lar─▒ okuyamamaktad─▒r. Hatt├ó bir├žok gen├ž, 1950ÔÇÖli y─▒llardaki gazete ve mecmua dilini anlayamayacak durumdad─▒r. H├ól b├Âyleyken ┼čiir ve edebiyat konusunda onlar hakk─▒nda ├žok fazla ├╝mitvar olmak ger├žek├ži olmaz.

Denilebilir ki, b├╝t├╝n bunlar; ┼čiir ve edebiyat─▒n ancak ┬źeski dil┬╗ ile yap─▒labilece─či, ├ž├╝nk├╝ ancak onunla yap─▒lan─▒n ┼čiir ve edebiyat olabilece─či ┼čeklindeki ┬źgerici┬╗ ├Ân kabul├╝n neticesidir; h├ólbuki ┼čiir ve edebiyat o dile mahk├╗m de─čildir, onsuz da olabilir. Evet, do─črudur, yaz─▒ ve dille ilgili cumhuriyet projesi de bu y├Ândeydi. Ancak sizin kullanaca─č─▒n─▒z dil, ├╝sl├╗p ve bunlarla ortaya koyaca─č─▒n─▒z eserler mevz├╗u ba┼čka; bu eserleri ortaya koymak i├žin sahip olman─▒z gereken imk├ónlar mevz├╗u ba┼čkad─▒r. Eski ┼×iirin R├╝zg├ór─▒yle unvanl─▒ eseriyle kl├ósik ┼čiire h├ókimiyetini ispatlam─▒┼č olan Yahya Kemal, Kendi G├Âk Kubbemiz unvanl─▒ eserinde o dili kullanmad─▒. ├ç├╝nk├╝ onu yazarken belirledi─či k─▒staslar, 20. as─▒rda kullan─▒lan T├╝rk├žeydi. Fakat kl├ósik ┼čiire h├ókim olmasayd─▒ Kendi G├Âk KubbemizÔÇÖde bu kadar ba┼čar─▒l─▒ olabilir miydi?

Faruk Nafiz ┬źBe┼č Hececiler┬╗ diye bilinen ┼čairlerden biridir. Ger├žekten de hece ile s├Âyledi─či ┼čiirler son derece sa─člam bir naz─▒m yap─▒s─▒na sahiptir. Ancak onun aruzla s├Âyledi─či ┼čiirler de ├Âyledir. Acaba aruzla s├Âyledi─či ┼čiirlerde ba┼čar─▒l─▒ olmasa, hece ile s├Âylediklerinde bu kadar ba┼čar─▒l─▒ olabilir miydi? Demek ki belirledi─činiz k─▒staslarda bir eser ortaya koyabilmek i├žin ondan ├žok daha fazlas─▒na sahip olman─▒z gerekmektedir. ─░dealleriniz daima ger├žekle┼čtirdiklerinizin ├Âtesinde olmal─▒d─▒r. Siz, ┬źyeni bir dil┬╗ ve ┬źyeni bir ├╝sl├╗p┬╗ ile bir eser ortaya koymak isteyebilir, bunu kendinize ┼čiar edinebilirsiniz. Ancak bunun i├žin de yine ┬źeski┬╗yi bilmeye mecbursunuz. ├ç├╝nk├╝ ┬źeski┬╗yi bilmezseniz ┬źyeni┬╗yi oturtamazs─▒n─▒z.

Yani yukar─▒da yaz─▒ ve dilin de─či┼čmesi hakk─▒ndaki tespitimiz Y├╝zak─▒ ve benzeri mecmualar─▒n anlay─▒┼č─▒yla ortaya konan ┼čiire taraftar kazanmak gayretke┼čli─čiyle s├Âylenmi┼č de─čildir. Aksine ama├ž ┼čudur:

Felsefe, ┼čiir ve edebiyatta kelime hazinesi son derece ├Ânemlidir. ├ç├╝nk├╝ dil, k├╝lt├╝r ve d├╝┼č├╝ncenin kelimelerle ifadesinden ibarettir. Kelime hazinesi ve d├╝┼č├╝nce birbiriyle m├╝ten├ósiptir. Kelime hazinesi ne kadar geni┼čse d├╝┼č├╝nce kabiliyeti de o kadar y├╝ksek olur. ├ç├╝nk├╝ kelimeler zihindeki mefhumlar─▒n m├╝┼čahhas h├óle gelmi┼č ┼čekilleridir. Bir kelime lisan ile ifade edilemiyorsa onun zihinde de bir mukabili yoktur. Varsa bile lisan ile ifade edilene kadar, hen├╝z v├╝c├╗da gelmemi┼č, g├Âzlerden ─▒rak bir cenin gibi zihinde mu─čl├ók bir ┼čekilde kalmaya mahk├╗m olur. Dil ve d├╝┼č├╝nce aras─▒ndaki bu do─črudan irtibat sebebiyledir ki, zihinde mu─čl├ók bir mefhum iken ├žok uzun vet├«reler i├žinde bill├╗rla┼čarak v├╝c├╗da gelip dilimizde yerini alan kelimelere k─▒ymak b├╝y├╝k bir cinayettir. Bu s├Âzle, dilin asla de─či┼čmez bir yap─▒ya sahip oldu─čunu / olmas─▒ gerekti─čini kastetmiyorum elbette. Aksine dil, canl─▒ bir organizma gibidir, devaml─▒ de─či┼čir. Ancak bu de─či┼čme d─▒┼čar─▒dan yap─▒lan m├╝dahalelerle de─čil, tabi├« bir ┼čekilde olmal─▒d─▒r. Dil ve d├╝┼č├╝nce, bir tahterevallinin iki yan─▒ndaki ├žocuklar─▒n birbirini sallamas─▒nda oldu─ču gibi birbirini tetikleyerek geli┼čir.

┼×u h├ólde hangi g├Âr├╝┼č, anlay─▒┼č ve tarzda bir ┼čiir ve edebiyat ortaya koyacak olursak olal─▒m her ┼čeyden ├Ânce kl├ósik T├╝rk├ženin kaynaklar─▒n─▒; Y├╗nus EmreÔÇÖyi, Hac─▒ Bekt├ó┼č-─▒ Vel├«ÔÇÖyi, Fuz├╗l├«ÔÇÖyi, B├ók├«ÔÇÖyi, ┼×eyh├╝lisl├óm Yahy├óÔÇÖy─▒, Ned├«mÔÇÖi as─▒llar─▒ndan okuyabilecek bir nesil yeti┼čtirmemiz, dolay─▒s─▒yla orta dereceli e─čitim kurumlar─▒nda buna g├Âre bir d├╝zenleme yapmam─▒z l├óz─▒md─▒r. Ancak bundan sonra dileyen ┬źyeni bir tarz ve ├╝sl├╗p┬╗ ve ┬źyeni bir dil┬╗ ile ┬źyeni bir ┼čiir ve edebiyat┬╗ in┼ča edebilir. ├ç├╝nk├╝ zihnindeki mefhumlar─▒ ete-kemi─če b├╝r├╝nd├╝rebilece─či kelime hazinesine sahiptir. Sahip oldu─ču o hazineden yeni mamuller ├╝retebilir. Ama mevcut olmayandan ne ┬źyeni┬╗ ne de ┬źeski┬╗ hi├žbir ┼čey ├╝retemez.

Tabiat─▒yla ┼čiir ve edebiyat─▒n g├╝n├╝m├╝zde ├žok ses getirmeyi┼činin ba┼čka sebepleri de vard─▒r. ├ľnceki say─▒lar─▒m─▒zdan birinde ne┼čredilen bir yaz─▒m─▒zda da belirtti─čimiz gibi, asr─▒m─▒zda g├Âze hitap eden unsurlar─▒n ├žok ├Ân pl├óna ├ž─▒kmas─▒, dolay─▒s─▒yla insanlar─▒n i├ž ├ólemlerine ve duygular─▒na yeterince y├Ânelememeleri hafife al─▒nmamas─▒ gereken bir husustur.

Ayr─▒ca yukar─▒da zikretti─čimiz Tevfik Fikret ve Yahya Kemal ├Ârnekleri;

ÔÇťG├╝n├╝m├╝zde Fikret ve Yahya Kemal gibi ┼čiir s├Âyleyenler var m─▒ ki onlar gibi al├óka ve tevecc├╝h├╝ hak etsinler?ÔÇŁ ┼čeklinde bir itiraza sebep olabilir. Do─črusu bu, yerinde bir itirazd─▒r. Elbette yaln─▒z al─▒c─▒ mevkiinde olanlar (okuyucular) de─čil, verici mevkiinde olanlar (┼čair ve edipler) de irtif├ó kaydetmelidir. G├Âr├╝ld├╝─č├╝ gibi mesele yine e─čitimde d├╝─č├╝mlenmektedir. Millet olarak topyek├╗n e─čitime daha fazla ├Ânem vermemiz gerekmektedir.

Yukar─▒da sayd─▒─č─▒m─▒z zorluklar ├žer├ževesinde bir de─čerlendirme yaparsak y├╝z ak─▒yla 100. say─▒s─▒na ula┼čan ┬źY├╝zak─▒┬╗m─▒z say─▒ca yeterli olmamakla birlikte, m├╝mtaz bir okuyucu kitlesine hitap etmektedir. 2005 y─▒l─▒n─▒n bahar aylar─▒nda ├ťsk├╝dar-Ba─člarba┼č─▒ÔÇÖnda m├╝tev├óz─▒ bir apartman dairesinde k─▒s─▒tl─▒ imk├ónlarla, fakat b├╝y├╝k idealler ve se├žkin bir kadro ile ne┼čredilmeye ba┼člad─▒─č─▒ndan bu yana ├žok b├╝y├╝k geli┼čmeler kaydetti. Birka├ž y─▒l sonra yine ├ťsk├╝darÔÇÖda, ama daha geni┼č ve m├╝stakil bir yere ta┼č─▒nd─▒. Seri yaz─▒lar─▒, sanat ve edebiyatla ilgili m├╝l├ókatlar─▒ ile okuyucular─▒n─▒n g├Âz├╝n├╝ doldurdu. Ancak hususiyle ┼čiirde; aruz ve hecede ─▒srarl─▒ olu┼ču ile dikkatleri ├žekti, bir├žok ┼čair namzedini de bu istikamette yeti┼čtirme vazifesini deruhte eden bir mektep h├óline geldi. Yukar─▒daki paragraflarda zikretti─čimiz ┼čartlarda bunlar b├╝y├╝k ba┼čar─▒d─▒r. Ancak biz, bunlar─▒ yeterli g├Ârm├╝yor, onun daha geni┼č bir okuyucu kitlesine ula┼čmas─▒ gerekti─čini d├╝┼č├╝n├╝yor ve bunu c├ón u g├Ân├╝lden arzuluyoruz. ┬źY├╝zak─▒┬╗m─▒z─▒n y├╝z ak─▒yla nice 100. say─▒lara ula┼čmas─▒n─▒ temenni ediyorum.