K─░TABIN D─░L─░ OLSA

YAZAR : Dr. Halis Ç. DEMİRCAN demircan@istanbul.edu.tr

G├╝zel bir ilkbahar sabah─▒; yapt─▒─č─▒m ara┼čt─▒rma i├žin, ├ťsk├╝darÔÇÖdaki Hac─▒ Selim A─ča K├╝t├╝phanesiÔÇÖne gitmi┼čtim.

Havan─▒n g├╝ne┼čli olmas─▒na ra─čmen, ho┼č bir lo┼člukta olan k├╝t├╝phanede iki ki┼či vard─▒.

Sel├ómla┼čt─▒k.

K├╝t├╝phanedekilerden biri; sonradan ├Â─črendi─čime g├Âre, emekli deniz albay─▒ olan Senai Bey idi. Uzun zamand─▒r ├╝zerinde ├žal─▒┼čt─▒─č─▒, eski haritalarla ilgili ara┼čt─▒rmas─▒ i├žin buraya gelirmi┼č. Daha sonra kendisi ile s─▒k s─▒k bir araya geldik.

Di─čer ki┼či ise k├╝t├╝phanenin idarecisi olan g├╝ler y├╝zl├╝ bir bey idi, ben i├žeri girince yan─▒ma geldi. Tan─▒┼čt─▒k ve muhabbet etmeye ba┼člad─▒k.

Asl─▒nda k├╝t├╝phanenin oldu─ču yerin b├╝y├╝k bir k├╝lliye oldu─čunu, ancak zamanla i├žerisinde sadece Hac─▒ Selim A─čaÔÇÖn─▒n haz├«resinin bulundu─ču k├╝├ž├╝k bir bah├že ile k├╝t├╝phane binas─▒n─▒n kald─▒─č─▒n─▒, ondan ├Â─črendim.

K├╝t├╝phanedeki kitaplar─▒n ├žo─čunun el yazmas─▒ oldu─čunu; bunlar─▒n bir k─▒sm─▒n─▒n tekke ve z├óviyelerin kapat─▒ld─▒─č─▒ y─▒llarda Aziz Mahmud H├╝d├óy├« HazretleriÔÇÖnin ├ósit├ónesinde bulunan, ├žo─ču bak─▒ms─▒zl─▒ktan heder olan kitaplardan olu┼čtu─čunu, bu kitaplar─▒n olduk├ža k├Ât├╝ ┼čartlarda ├že┼čitli yerlere da─č─▒t─▒ld─▒─č─▒n─▒, bir k─▒sm─▒n─▒n ise bu k├╝t├╝phaneye getirildi─čini anlatt─▒.

Bir ara i├žeri gidip el yazmas─▒ bir eserle geri d├Ând├╝;

ÔÇťBak─▒n bu kitap da onlardan biri.ÔÇŁ dedi.

Kitab─▒ bana do─čru uzatt─▒. ─░lk defa el yazmas─▒ bir kitab─▒ elime al─▒yordum ve olduk├ža heyecanlanm─▒┼čt─▒m. Cildiyle, tezhipleriyle, hatlar─▒yla, ┼č├«r├ózesiyle uzun, yorucu ve ├Âzenli bir ├žal─▒┼čman─▒n ├╝r├╝n├╝ olan bu eseri elimde tutmak bile, beni bir hayli duyguland─▒rm─▒┼čt─▒. Kitap; cildinin renginin de─či┼čmesine ra─čmen h├ól├ó sa─člamd─▒, ancak kapa─č─▒n─▒ kald─▒rd─▒─č─▒mda g├Âzlerime inanamad─▒m. Sayfalar kitap kurtlar─▒ taraf─▒ndan d├Ârt bir taraf─▒ndan kemirilmi┼č, bir bisk├╝vi gibi yenmi┼čti; ancak i┼čin enteresan yan─▒, kitap kurtlar─▒ yaz─▒lar─▒n oldu─ču b├Âl├╝me ili┼čmemi┼člerdi.

K├╝t├╝phanenin idarecisi olan a─čabey bir taraftan;

ÔÇťHocam; bu eserler sizlerin ilgisini, terc├╝mesini bekliyor…ÔÇŁ derken,

Bir taraftan da kemirilmi┼č sayfalar─▒ g├Âsteriyor ve;

ÔÇťBak─▒n hocam ┼ču All├óhÔÇÖ─▒n i┼čine.ÔÇŁ diyordu.

Ben ise bir taraftan onu dinliyor, bir taraftan iki elimin aras─▒nda tuttu─čum kitab─▒ ok┼čuyordum ki; bir an ellerimi gev┼četince rastgele bir sayfas─▒ a├ž─▒ld─▒.

A├ž─▒lan sayfada elle ile ├žizilmi┼č bir ├ži├žek resmi vard─▒. Resmin alt─▒nda; ┬źRanunculus Asiaticus┬╗ yaz─▒yor onun yan─▒nda da Osmanl─▒ T├╝rk├žesiyle ┬źD├╝─č├╝n ├çi├že─či┬╗ yaz─▒yordu. E─čitimim gere─či; L├ótinceye ├ó┼čin├ó oldu─čum i├žin, resmi ├žizilen bu bitkinin ismi akl─▒mda kald─▒. Daha sonra k├╝t├╝phanedeki a─čabey ile de hemfikir olduk ki, bu bir botanik yani bitki bilimi kitab─▒ idi.

Y─▒llar sonra; mensubu oldu─čum t─▒p fak├╝ltesinin deontoloji ve t─▒p tarihi b├Âl├╝m├╝n├╝n dergisini kar─▒┼čt─▒r─▒rken; ┬źKeb├«kec┬╗ isimli bir makale dikkatimi ├žekti, okumaya ba┼člad─▒m.

Her ┼čeyden ├Ânce, ┬źkeb├«kec┬╗in ne oldu─ču sorusunu cevapland─▒rmak gerekmektedir. Ger├žekten bir bitki midir, bir m├╝vekkel melek mi, cin mi, yoksa Hint mitolojisinden al─▒nm─▒┼č il├óh├« bir ├Â─če mi?

─░sl├óm d├╝nyas─▒ndaki yazmalar─▒n enteresan ├Âzelliklerinden birisi de, m├╝stensihler ve kitap sahipleri taraf─▒ndan yazmalara d├╝┼č├╝len notlard─▒r. Bu notlar aras─▒nda du├ólar ve efsunlu oldu─čuna inan─▒lan form├╝ller yer al─▒r. Bunlardan belki de en enteresan─▒; yazman─▒n ilk, bazen de son vara─č─▒na d├╝┼č├╝len esrarl─▒ ┬źkeb├«kec┬╗ kelimesidir. Bu kelime ├žo─ču zaman Arap├ža ┬źy├ó┬╗ ├Ân ekiyle beraber kullan─▒larak m├╝┼čahhasla┼čt─▒r─▒l─▒r. Bazen bir ka├ž defa tekrarlanarak; ┬źY├ó keb├«kec, y├ó keb├«kec, y├ó keb├«kec!..┬╗, bazen c├╝mle i├žinde; ┬źY├ó keb├«kec ihfaziÔÇÖl-varak!: Ey keb├«kec k├ó─č─▒d─▒ koru!┬╗ ┼čeklinde, ├žo─ču zaman ise, h├óf─▒z (koruyucu) kelimesi ile beraber; ┬źY├ó keb├«kec y├ó h├óf─▒z!┬╗ ┼čeklinde kullan─▒l─▒r.

Elyazmas─▒ eserlerle s├╝rekli i├žli d─▒┼čl─▒ olan ve alan─▒nda uzman say─▒labilecek bir isim, S├╝leymaniye K├╝t├╝phanesi M├╝d├╝r Yard─▒mc─▒s─▒ Say─▒n Emir E┼× ┼čunlar─▒ kaydeder:

ÔÇťBug├╝ne kadar elimden ge├žen yakla┼č─▒k 50.000 cilt eser i├žinde; zaman zaman keb├«kec l├ófz─▒na, hatt├ó bazen kitab─▒n i├žine konulmu┼č ve kurutulmu┼č ├ži├žek par├žalar─▒na rastlad─▒m.

─░lk sayfas─▒nda genellikle keb├«kec yazan kitaplarda kurt yeni─či olmad─▒─č─▒n─▒ g├Ârd├╝m; olanlarda da kurt yeni─či g├Âr├╝lmesi ├╝zerine birilerinin sonradan bu kelimeyi oraya ekledi─či sonucuna vard─▒m.ÔÇŁ

Di─čer yandan Fars├ža bir l├╝gat olan ┬źL├╝gat-i Burh├ón-─▒ K├ót─▒╩╗┬╗da ┬źkeb├«kec┬╗in, d├╝─č├╝n ├ži├že─či (ranunculus asiaticus), ┬źkurba─ča otu┬╗ ve ┬źmastara ├ži├že─či┬╗ diye ge├žmesi, baz─▒ Osmanl─▒ca s├Âzl├╝klerde de ┬źd├╝─č├╝n ├ži├že─či┬╗ diye tan─▒mlanmas─▒, bir ger├že─či ortaya ├ž─▒kar─▒yor.

Esasen antifungal ve/veya pestisit ├Âzellikleri bulunan bir ├ži├žek olan keb├«kec, kitaplar─▒n aras─▒na konur ve ha┼čer├ót─▒n zarar vermesi engellenirdi. Zamanla keb├«kec bitkisini ezip, suyu ile kitap kapaklar─▒na; ┬źMeded y├ó Keb├«kec!┬╗ yazarak bu i┼či daha estetik h├óle getiren hattatlar da ├ž─▒kmaya ba┼člad─▒. Derken bir zaman geldi ki, d├╝─č├╝n ├ži├že─či keb├«kecin kendisi de─čil de, zehirli suyundan yaz─▒lm─▒┼č ismi konuldu kitaplar─▒n ba┼č─▒na bir muska gibi. Nihayet bu i┼čin asl─▒ unutuldu. Keb├«kec bitkisi unutulunca; art─▒k kitaplara sadece bu isim, hem de herhangi bir m├╝rekkeple yaz─▒lmaya ba┼čland─▒. B├Âylece keb├«kec ismi, t─▒ls─▒ml─▒ ve efsunlu bir h├ól ald─▒. Ve bu; ┬źzehirli d├╝─č├╝n ├ži├že─či┬╗, ┬źsihirli ha┼čere mele─či┬╗ oldu ├ž─▒kt─▒.

Bat─▒ d├╝nyas─▒nda da m├╝sl├╝man t─▒p ve botanik bilginlerinin keb├«kec diye bildi─či bitki, Yunan ve Romal─▒lar─▒n ranunculus diye bildikleri d├╝─č├╝n ├ži├že─čigillerden (ranunculacea) ranunculus asiaticus L. t├╝r├╝ bir bitkidir.

├ľyle g├Âr├╝n├╝yor ki; do─ču k├╝lt├╝r├╝nde ayn─▒ zamanda mistik bir m├ón├ó ihtiv├ó eden keb├«kec, bat─▒ya geldik├že sadece t─▒bb├« ve farmasotik (eczac─▒l─▒k kimyas─▒) bir kimli─če b├╝r├╝nerek drogla┼čm─▒┼čt─▒r. (Bitkilerin kurutularak i┼členmesi sonucu elde edilen il├ó├ž hammaddesi)*

Bu makaleyi okuduktan sonra o kitab─▒ yeniden g├Ârmek i├žin Hac─▒ Selim A─ča K├╝t├╝phanesiÔÇÖne gittim. Ancak o g├Ârevli a─čabey de─či┼čmi┼čti, tabi├« o kitab─▒ da bulamad─▒k.

Yeni g├Ârevli;

ÔÇťKe┼čke barkod numaras─▒n─▒ alsayd─▒n─▒z hocam.ÔÇŁ dedi.

Evet, o el yazmas─▒ kitap sanki kendisine g├Âsterilen ilgiye kar┼č─▒l─▒k verir gibi bize bir i┼čaret yollam─▒┼čt─▒. Ah bir de dili olsayd─▒ daha neler anlatacakt─▒ kim bilir? Bunu da ancak o kitaplar─▒ okuyarak, onlara gerekli de─čeri vererek anlayabiliriz san─▒yorum.

Sa─čl─▒cakla kal─▒n…

_____________________
* Yeni T─▒p Tarihi Ara┼čt─▒rmalar─▒ Dergisi. 2006, 2007, 2008, 2009.