17. Y├ťZYILDA OSMANLI SAFEV├Ä REKABET─░

YAZAR : Ahmet MERAL ahmetmeral61@gmail.com

┼×AH ABBAS D├ľNEM─░ (1587-1629)

1587 y─▒l─▒nda ─░ran taht─▒na, Safev├« DevletiÔÇÖnin en b├╝y├╝k h├╝k├╝mdarlar─▒ndan biri olan ┼×ah I. Abbas (1587-1629) ├ž─▒kt─▒ ve ba┼člang─▒├žta, i├žte ve d─▒┼čta b├╝y├╝k problemlerle kar┼č─▒ kar┼č─▒ya geldi. Ancak muktedir bir ┼čah olan I. Abbas; m├╝stakil hareket etme arzusu ta┼č─▒yan y├Ânetici T├╝rk beylerinin n├╝f├╗zunu k─▒rarak, otoritesini i├žte peki┼čtirdi. Ard─▒ndan ordusunu ─▒slah ederek say─▒s─▒n─▒ da y├╝z binin ├╝zerine ├ž─▒kard─▒. B├Âylece Safev├« DevletiÔÇÖni y─▒k─▒lma ve sars─▒lma s├╝recinden ├ž─▒kard─▒. Rakipleri ├ľzbeklere ve Osmanl─▒lara kar┼č─▒ kaybetti─či topraklar─▒, k─▒sa zamanda tekrar ele ge├žirdi.

┼×ah Abbas d├Âneminde; ─░ran, en parlak ve g├╝├žl├╝ d├Ânemini ya┼čam─▒┼čt─▒r. Bu d├Ânemde kl├ósik ┼×i├« politikalar izlenmi┼č, S├╝nn├«lerin ┼×i├«li─če ge├ži┼či te┼čvik edilmi┼č, hatt├ó ge├ži┼č i├žin zorlanm─▒┼člard─▒. Bar─▒┼č d├Âneminde S├╝nn├«lere vergi uygulanm─▒┼č (resm-i S├╝nn├«), halka ┼×i├«li─če ge├žilmesi konusunda bask─▒lar uygulanm─▒┼č, ancak bunun d─▒┼č─▒nda tecav├╝zler yap─▒lmam─▒┼čt─▒r.

Sava┼č s─▒ras─▒nda ise, her iki ├╝lke y├Âneticileri a┼č─▒r─▒ bir tutum tak─▒nmaktayd─▒. Safev├«ler, S├╝nn├«leri g├╝venilmez Osmanl─▒ i┼čbirlik├žisi olarak g├Ârm├╝┼č; Osmanl─▒lar da ┼×i├«-K─▒z─▒lba┼č t├óifesine benzer tavr─▒ g├Âstererek g├╝venlik politikalar─▒ izlemi┼čti.

1603 y─▒l─▒nda ┼×ah Abbas; TebrizÔÇÖi Osmanl─▒lardan geri al─▒nca, burada ya┼čamakta olan S├╝nn├« ah├ól├«yi i┼čbirlik├žilik yapt─▒─č─▒ gerek├žesiyle k─▒l─▒├žtan ge├žirdi. Nah├ž─▒van ┼čehrini yeniden ele ge├žirdiklerinde de, benzer bir zul├╝m ya┼čanm─▒┼č, bu durum N├óim├ó tarihinde ┼č├Âyle yer alm─▒┼čt─▒r:

ÔÇťS├╝nn├« n├óm─▒na olanlar─▒n h├ónelerine girdiler. Ve bulduklar─▒n─▒ ya─čmalamaya giri┼čtiler. ├ľnlerine ├ž─▒kan re├óy├ón─▒n tamam─▒na zul├╝m, zarar ve hasar verdiler.ÔÇŁ1

RevanÔÇÖ─▒n Safev├«lerce al─▒n─▒┼č─▒ s─▒ras─▒ndaki zul├╝mleri N├óim├ó, ┼ču ifadelerle anlatmaktad─▒r:

ÔÇťM├óh-─▒ ZilhicceÔÇÖde (May─▒s 1604), asker-i K─▒z─▒lba┼č; h├╝c├╗m-i um├╗m ├╝zre his├ór-─▒ ced├«de girip zaptettiler. Ve S├╝nniy├óndan nicesini esir edip, ekserin ┼čehid ettiler.ÔÇŁ

┼×ah Abbas 1603 y─▒l─▒ndan itibaren; Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n b├Âlgedeki idarecilerinin ├žeki┼čmelerinden de yararlanarak, daha ├Ânce Safev├«lerin kaybetti─či -ba┼čta Kafkasya olmak ├╝zere- topraklar─▒n─▒ birer birer geri ald─▒. Yap─▒lan Nasuh Pa┼ča Antla┼čmas─▒ÔÇÖna ra─čmen, ├Âzellikle ┬źIr├ók-─▒ Arap┬╗ topraklar─▒nda s─▒n─▒r ihl├ólleri ve d├╝┼č├╝k yo─čunluklu ├žat─▒┼čmalar uzun bir s├╝re devam etti.

Osmanl─▒ taht─▒nda II. Osman (Gen├ž Osman)ÔÇÖ─▒n fec├« bir bi├žimde katledilmesinin ard─▒ndan, ├že┼čitli isyanlar ├ž─▒km─▒┼č bu isyanlardan biri de Ba─čdatÔÇÖta ger├žekle┼čmi┼čti. Bu isyandan yararlanan ┼×ah Abbas, ald─▒─č─▒ diplomatik ve asker├« tedbirlerin sonucunda Ocak 1624ÔÇÖte Ba─čdatÔÇÖ─▒ ele ge├žirmeyi ba┼čard─▒. Ba─čdatÔÇÖ─▒n zapt─▒ s─▒ras─▒nda S├╝nn├« halka ├že┼čitli eziyetler yap─▒ld─▒; bir k─▒s─▒m halk─▒n mal ve can g├╝venli─či tehlikeye d├╝┼čt├╝─č├╝ gibi, ┼čehri teslim eden y├Âneticiler de ├Âld├╝r├╝lmekten kurtulamad─▒. ┼×ah Abbas, mezheb taassubunu; ─░m├óm-─▒ ├ézam Eb├╗ Han├«feÔÇÖnin mezar─▒n─▒ ve ├╝nl├╝ mutasavv─▒f Abd├╝lk─üdir Geyl├ón├«ÔÇÖnin t├╝rbelerini tahrip ederek ortaya koydu. ├ľte yandan Abbas, ┼×i├«lerce daha ├žok ├Ânemsenen Hazret-i AliÔÇÖnin kabrini ve di─čer mukaddes mek├ónlar─▒ ziyaret etti. Kanun├«ÔÇÖden sonra Kerbel├óÔÇÖya bir kanal da kendisi a├žt─▒rd─▒.

Safev├«ler, Ba─čdatÔÇÖtan sonra Hile, Necef ve Kerbel├óÔÇÖy─▒ da k─▒sa zamanda ele ge├žirdiler. ├çok ge├žmeden Musul, Kerk├╝k ve ┼×ehrizor da Safev├«lerin h├ókimiyetine ge├žti.

Osmanl─▒lar, Ba─čdatÔÇÖ─▒n ve ┬źIr├ók-─▒ Arab┬╗─▒n ─░ranÔÇÖ─▒n eline ge├žmesini hi├žbir zaman kabullenmedi. Ancak duraklama d├Âneminin isyan ve i├ž kar─▒┼č─▒kl─▒klar─▒n─▒n ├Ân├╝n├╝n al─▒namamas─▒ y├╝z├╝nden, bu topraklar─▒n geri al─▒nmas─▒ gecikti. 1624 y─▒l─▒ndan itibaren iki kez Ba─čdat ku┼čat─▒ld─▒─č─▒ h├ólde al─▒namam─▒┼čt─▒. IV. Murad, Osmanl─▒lar i├žin bir itibar meselesi h├óline gelen Ba─čdatÔÇÖ─▒n fethi i├žin ancak 1632 y─▒l─▒nda harekete ge├žebildi. F─▒traten cesur ve fiziken Osmanl─▒ tarihinin en kuvvetli padi┼čahlar─▒n─▒n ba┼č─▒nda gelen IV. Murad; ilk seferini, beklenenin aksine Revan ├╝zerine ger├žekle┼čtirdi. 1635 y─▒l─▒nda Revan fethedildi, ancak alt─▒ ay ge├žmeden tekrar Safev├«lerin eline ge├žti. ─░kinci kez do─čuya sefer d├╝zenleyen IV. MuradÔÇÖ─▒n bu kez hedefinde Ba─čdat ve Irak bulunmaktayd─▒. Haz─▒rl─▒klar tamamlanarak Musul ├╝zerinden IrakÔÇÖa girildi.

Bu s─▒rada Safev├«ler, HindistanÔÇÖdaki Timur├«lerle m├╝cadele etmekteydi. Timur s├╝l├ólesinden, B├ób├╝r Sultan─▒ ┼×ah Cihan; Osmanl─▒lar─▒ ve ├ľzbekleri, m├╝cadele h├ólinde oldu─ču Safev├«ler ├╝zerine sevk etmekteydi. Safev├«ler zor durumdayd─▒ ve ├╝├ž ate┼č aras─▒nda bocalamaktayd─▒lar.

Nihayet Osmanl─▒ Ordusu, Ba─čdatÔÇÖ─▒ 39 g├╝nl├╝k ku┼čatman─▒n ard─▒ndan ele ge├žirmeyi ba┼čard─▒. Bu yorucu sefer ve ku┼čatma zaferle sonu├žland─▒. Baz─▒ misillemeler de yap─▒ld─▒.2

IV. Murad bir s├╝re Ba─čdatÔÇÖta kald─▒ktan, S├╝nn├«lerce mukaddes mek├ónlar─▒ tamir ve t├ódil ettirdikten sonra ─░stanbulÔÇÖa yola ├ž─▒kt─▒. Safev├«lerle yap─▒lan ├╝├ž g├╝nl├╝k m├╝zakerenin ard─▒ndan da iki devlet aras─▒nda Kasr-─▒ ┼×ir├«n Antla┼čmas─▒ imzaland─▒ (1639). G├╝n├╝m├╝z s─▒n─▒rlar─▒n─▒ da belirleyen bu antla┼čman─▒n imzalanmas─▒ndan, Safev├« hanedan─▒n─▒n ├ž├Âkt├╝─č├╝ 1722 y─▒l─▒na kadar, kayda de─čer b├╝y├╝kl├╝kte bir olay meydana gelmedi.

B├Âylece bu antla┼čmayla, iki ├╝lke aras─▒nda uzun s├╝recek bar─▒┼č─▒n temelleri at─▒lm─▒┼č oldu. Art─▒k Osmanl─▒ Devleti; dikkatlerini ve ilgisini bat─▒ya ├ževirebilmi┼č, ├Âzellikle de Avusturya ile daha rahat m├╝cadele etme imk├ón─▒na sahip olmu┼čtu.

─░ran ise; liy├ókatsiz ┼čahlar─▒n y├Ânetiminde, ├že┼čitli a┼č├«retlerin ├ž─▒kard─▒─č─▒ i├ž kar─▒┼č─▒kl─▒klarla u─čra┼čmak zorunda kald─▒. Art─▒k Safev├« hanedan─▒, devletin kurulu┼čundaki d├«n├« liderlik pozisyonunu kaybetmi┼čti. Bu geli┼čmeler m├╝sbet bir netice verdi ve ┼×i├« ul├ómas─▒n─▒n da ├žabalar─▒yla; Safev├« ┼×i├ós─▒ yerine, topluma nisbeten daha ─▒l─▒ml─▒ bir ┬ź─░sn├ó A┼čeriyye┬╗ inanc─▒ benimsetildi.3

Osmanl─▒ DevletiÔÇÖyle ─░ran aras─▒ndaki birka├ž as─▒rl─▒k rekabet, g├╝n├╝m├╝z├╝ de etkileyen vahim sonu├žlar do─čurmu┼čtur. Tamamen siyas├« kayg─▒ ve etkilerden kaynaklanan bu rekabet, her iki devleti de son derece olumsuz etkilemi┼č, i├žte ve d─▒┼čta zaafa u─čratm─▒┼čt─▒r. Tamamen siyas├« z─▒tl─▒klardan kaynaklanan tav─▒rlar; taraflarda belirli bir alan k├Ârl├╝─č├╝ meydana getirmi┼č, ─░sl├óm toplumunun birlik ve beraberli─či zedelenmi┼č, taraflar─▒n birbirini tahrip etmesinden do─čan yaralar kapanmayacak boyuta ula┼čm─▒┼čt─▒r.

Oysa ─░ran rekabeti ya┼čanmasayd─▒, siyas├« tahriklerle Anadolu Alev├«leri k─▒┼čk─▒rt─▒lmasayd─▒, AnadoluÔÇÖda bu kadar ┬źd├«nen fakir┬╗ ve b├«├žare bir kitle olu┼čmaz, di─čer m├╝sl├╝man topluluklarla daha kayna┼čm─▒┼č ve bar─▒┼č i├žerisinde hayat devam ederdi. Ortak noktalar─▒ art─▒rma, ihtil├ófl─▒ konular─▒ zamana yayarak halletme yoluna gidilseydi, g├╝n├╝m├╝zde bile etkilenmekte oldu─čumuz ve kap─▒m─▒za dayanan u─čursuz mezheb sava┼člar─▒ ya┼čanmazd─▒.

├ľte yandan bir cephe ├╝lkesi olan Osmanl─▒ Devleti, siyas├« h─▒rstan g├Âz├╝ d├Ânm├╝┼člerce ├želmelenmese, ┬źcihad ve gaz├ó devleti┬╗ olmas─▒n─▒n gere─či olarak bat─▒da ├žok daha yararl─▒ hizmetlere imza atabilirdi. Enerjisini gereksiz yere heb├ó etmemi┼č olurdu. Burada ─░ranÔÇÖ─▒n tarih├« sorumsuzlu─čunun da ├žok belirleyici oldu─čunun alt─▒n─▒ ├žizmek gerekmektedir. ─░sl├ómÔÇÖ─▒n ├Ânc├╝ g├╝├žlerine bir nev├« ├želme takmalar─▒ bat─▒l─▒lara nefes ald─▒rm─▒┼č, Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n g├╝c├╝n├╝ zay─▒flatm─▒┼čt─▒r.

Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n Avrupa devletlerine g├Âre ne derecede korkulu bir tehlike oldu─čunu Alman ─░mparatoruÔÇÖnun Osmanl─▒ nezdindeki el├žisi Ogier Gisleen van Busbeke h├ót─▒ralar─▒nda ┼č├Âyle kaydediyor:

ÔÇťYaln─▒z ─░ran bizimle fel├óketin aras─▒nda durmaktad─▒r. E─čer ─░ran olmasayd─▒, T├╝rkiye bizi mahvetmeye muvaffak olurdu. Osmanl─▒larla ─░ran aras─▒ndaki sava┼č; bizim kurtulu┼čumuz de─čildir, ancak bize nefes ald─▒rmaktad─▒r.ÔÇŁ4

Di─čer yandan Safev├«ler; Osmanl─▒ ve civardaki di─čer m├╝sl├╝man hanl─▒klarla u─čra┼čmak zorunda kalmasayd─▒, Ermeniler ve G├╝rc├╝lerin ─░sl├óm medeniyetinin bir par├žas─▒ olmalar─▒ ├žok kolayla┼č─▒rd─▒. ─░ran, Kafkas halklar─▒ ve Rus toplumu ├╝zerinde daha etkili olabilirdi.

┼×ah Abbas; 1614 y─▒l─▒nda G├╝rcistan SeferiÔÇÖne ├ž─▒km─▒┼č, sadece bu sefer sonras─▒nda 30 bin ki┼či ─░sl├óm d├«niyle ┼čereflenmi┼čtir. Ayn─▒ h├╝k├╝mdar d├Âneminde; h─▒ristiyanlara ─░sl├ómÔÇÖa girmeleri konusunda genel bir ├ža─čr─▒ yap─▒lm─▒┼č, sonucunda 5 bin h─▒ristiyan m├╝sl├╝man oldu─ču gibi; Mazenderan b├Âlgesine nakledilen Ermeni ah├ól├«nin ├žo─ču Mevl├ón├ó Muhammed Ali Tebriz├«ÔÇÖnin gayretleriyle m├╝sl├╝man olmu┼čtu.

Ticar├« tecr├╝beleriyle bilinen ve kad├«m bir medeniyetin miras├ž─▒lar─▒ olan ─░ranl─▒lar, Hindistan ve ├çin istikametinde daha ├Ânce ba┼čar─▒yla y├╝r├╝t├╝len ─░sl├óm├« faaliyetleri daha g├╝├žl├╝ y├╝r├╝tebilirlerdi.
________________

1 K├╝peli, ├ľzer, History Studies, Orta Do─ču ├Âzel say─▒s─▒, 2010, s. 239.
2 Sarıkaya, M. Saffet, Dînî ve Siyasî Bakımdan Osmanlı-İran Münasebetleri, Türk Kültürü, sa. 363, yıl XXXI, s. 406-442.
3 Oktay EFEND─░YEV, Azerbaycan Safev├«ler Devleti, ┼×erq-Gerb Bak─▒, 2007, s. 107.
4 Aydo─čmu┼čo─člu, Cihat, Safev├« H├╝k├╝mdar─▒ ┼×ah AbbasÔÇÖ─▒n D├«n├« Siyaseti, s. 1333, Dr. Ank. ├ťn. TDCF Tarih B├Âl├╝m├╝.