M├ťCEDD─░D-─░ ELF-─░ S├éN├Ä

YAZAR : Abdullah Mesud HIDIR mahidir@hotmail.com

─░m├óm-─▒ Rabb├ón├« Ahmed F├ór├╗k├« Sirhind├«, hicr├« 971 (m. 1564) senesinde HindistanÔÇÖ─▒n Sirhind kasabas─▒nda d├╝nyaya geldi. Nesebi Hazret-i ├ľmerÔÇÖe dayand─▒─č─▒ i├žin F├ór├╗k├« nisbesiyle an─▒l─▒r. Babas─▒ ilim ve irfan ehli, y├╝ksek faz├«let sahibi bir ┼čeyh efendi idi. O─člunu ilk tahsil olarak KurÔÇÖ├ón-─▒ Ker├«mÔÇÖi ezbere y├Ânlendirdi. Daha sonra kendi verdi─či ilimlerin yan─▒nda, di─čer ilimleri de tahsil etmesi i├žin devrin ├ólimlerinin halkalar─▒na g├Ânderdi. ─░mam-─▒ Rabb├ón├«, o zaman─▒n ilim merkezi olan Siyalkut ┼čehrine gidip, orada tahsiline devam etti ve sonras─▒nda d├Ân├╝p babas─▒n─▒n yan─▒nda ders vermeye ve eserler telif etmeye ba┼člad─▒. Babas─▒ vefat ettikten sonra hacca gitmek i├žin yola ├ž─▒kt─▒. Delhi civarlar─▒na geldi─činde bir dostunun tavsiyesi ile Muhammed B├ók├« Bill├óh HazretleriÔÇÖni ziyaret etti. Bir m├╝ddet sohbetinde bulundu─ču bu z├óta intis├ób etti. Hac mevsimi ge├žti─či i├žin tekrar memleketine d├Ând├╝ ve buradan ├╝stad─▒yla mektupla┼čt─▒. B├óki Bill├óh HazretleriÔÇÖnin vefat─▒na kadar birka├ž kez daha y├╝z y├╝ze g├Âr├╝┼čt├╝ler. ├ťstad─▒na b├╝y├╝k h├╝rmet ve t├ózim g├Âsterir, kar┼č─▒s─▒nda ├ódeta erirdi. B├ók├« Bill├óh Hazretleri kendisinden sonra ir┼čad i├žin ─░mam-─▒ Rabb├ón├«ÔÇÖyi vazifelendirdi. S├╝nnete ittib├ó─▒n ├╝zerinde ├žok durarak, devrinin Ekber ┼×ah kaynakl─▒ b├ót─▒l cereyanlar─▒yla m├╝cadele etti. Hicr├« ikinci bin y─▒l─▒n─▒n m├╝ceddidi; ┬źM├╝cedd├«d-i elf-i s├ón├«┬╗ ┼čeklinde vasfedilen bu z├ót, 10 Aral─▒k 1624 (28 Safer 1034) tarihinde 63 ya┼č─▒nda iken f├ón├« d├╝nyaya ved├ó etti. Kabri, do─čdu─ču yer olan SirhindÔÇÖdedir.

***

Hazretin talebelerinden Muhammed H├ó┼čim-i K─▒┼čm├«, bir g├╝n kalbinden; ÔÇťE─čer Allah Te├ól├ó, bu asr─▒n ├ólimlerinin en b├╝y├╝klerinden birine, im├óm─▒m─▒z─▒n M├╝ceddid-i Elf-i S├ón├« oldu─čunu bildirse, bu m├ón├ó tam├ómen kuvvetlenirdi.ÔÇŁ diye ge├žirdi ve bu d├╝┼č├╝nce ile ─░m├óm-─▒ Rabb├ón├«ÔÇÖnin huz├╗runa gitti. ─░m├óm-─▒ Rabb├ón├«, talebesine d├Ânerek; ÔÇťBir├žok k─▒ymetli kitaplar yazan, akl├« ve nakl├« ilimlerde HindistanÔÇÖda bir e┼či bulunmayan Abd├╝lhak├«m-i Siyalk├╗t├«ÔÇÖden bir mektup ald─▒m. Mektuplar─▒n─▒n bir yerinde bu fakiri methedip ┬źM├╝ceddid-i Elf-i S├ón├«┬╗ diye yaz─▒yor.ÔÇŁ buyurdu. Tev├ózuda zirvele┼čen ─░mam, sadece talebesinin g├Ânl├╝nden ge├ženin ger├žekle┼čti─čini bildirmeyi arzu etmi┼čti.

ARTAN YEVM─░YE

Sultan II. B├óyezid Han, 3 Aral─▒k 1447 tarihinde d├╝nyaya geldi. Osmanl─▒ padi┼čahlar─▒n─▒n sekizincisidir. K├╝├ž├╝k ya┼čtan itibaren b├╝y├╝k bir ihtimamla yeti┼čtirildi ve bu sayede hen├╝z yedi ya┼č─▒nda iken Had─▒m Ali Pa┼čaÔÇÖn─▒n nez├óretinde Amasya v├ólili─čine tayin edildi. Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin muntazam sistemi sayesinde yedi ya┼č─▒ndaki bir ┬ź├žocuk┬╗ dah├« idarenin ba┼č─▒na ge├žti─činde i┼čleyi┼čte herhangi bir aksama olmazd─▒. II. B├óyezid, 1481 y─▒l─▒nda tahta ├ž─▒k─▒nca karde┼či Cem SultanÔÇÖ─▒n yakla┼č─▒k on d├Ârt y─▒l s├╝ren i├ž muhalefeti ile u─čra┼čt─▒. Dolay─▒s─▒yla devlet, d─▒┼ča yap─▒labilecek bir├žok seferden mahrum kald─▒.

Fakat II. B├óyezid devri, g├Âr├╝nmeyen k├Âkl├╝ altyap─▒ ├žal─▒┼čmalar─▒na sahne oldu. Padi┼čah─▒n, son g├╝nlerde tekrar g├╝ndeme gelen Da VinciÔÇÖnin ─░stanbulÔÇÖu imar tekliflerini, mill├« sebeplerle reddetmesi, fir├ósetinin ┼čahididir.

Sultan, bir├žok hay─▒r m├╝essesesi kurdurarak, bu m├╝esseselerle ihtiya├ž sahiplerinin ihtiya├žlar─▒n─▒n giderilmesini sa─člad─▒. Bu sebeple isminin yan─▒na ┬źvel├«┬╗ eklenerek ┬źB├óyez├«d-i Vel├«┬╗ diye an─▒ld─▒. ┼×iir ve hat sanatlar─▒yla u─čra┼čt─▒. 1512 y─▒l─▒nda, o s─▒ralar Trabzon valisi olan gelece─čin YavuzÔÇÖu, bu g├Ârevi s─▒ras─▒nda g├Âsterdi─či ba┼čar─▒larla ├Âne ├ž─▒k─▒p tahta ge├žti. II. B├óyezid, o─člunun c├╝l├╗sundan sonra DimetokaÔÇÖdaki sarayda uzlete ├žekilmek ├╝zere yola ├ž─▒kt─▒ysa da yolda hastalan─▒p 26 May─▒s 1512ÔÇÖde vefat etti. Cenazesi tekrar ─░stanbulÔÇÖa getirildi. Kabri, B├óyezid CamiiÔÇÖndeki t├╝rbesindedir.

***

B├óyezid Cami-i ┼čer├«finin in┼čaat─▒nda ├žal─▒┼čan usta ve i┼č├žilerin g├╝ndeliklerinin ka├žar ak├že oldu─ču tespit edilmi┼čti. Bunlar her g├╝n k├╝plere konarak bir k├Â┼čeye b─▒rak─▒l─▒r, herkes de k├╝pten kendi pay─▒na d├╝┼čeni al─▒rd─▒. Ancak her g├╝n k├╝pteki ak├želerde bir yevmiye artmaktayd─▒. Bunun ├╝zerine kimin kendi pay─▒n─▒ al─▒p almad─▒─č─▒ ara┼čt─▒r─▒ld─▒ ve nihayet fakir bir i┼č├žinin bu i┼či yapt─▒─č─▒ ├Â─črenildi. Adamca─č─▒z─▒n ak┼čam olunca bir yolunu bulup ak├žesini almadan in┼čaattan ayr─▒ld─▒─č─▒ ├Â─črenildi. Kendisine bunu ni├žin yapt─▒─č─▒n─▒ sorulunca; fakir i┼č├ži, s─▒rr─▒n─▒n ortaya ├ž─▒kmas─▒ndan mahcup bir ┼čekilde;

ÔÇťÔÇô Benim mal─▒m-m├╝lk├╝m yok! Bu sebeple ┼ču f├ón├« d├╝nyada murad etti─čim gibi madd├« bir hay─▒r yapamad─▒─č─▒m i├žin daima mahzunum. Hi├ž olmazsa bu caminin in┼čaat─▒nda para almadan ├žal─▒┼čay─▒m da g├Ânl├╝m├╝ ferahlat─▒c─▒ bir hay─▒r i┼člemi┼č olay─▒m diye d├╝┼č├╝nd├╝m… ÔÇŁ dedi.

─░┼čte padi┼čah─▒yla, i┼č├žisiyle Osmanl─▒ b├Âyle bir toplumdu.

ORACIKTA DERS

Hattat H├óf─▒z Osman Efendi, 1642 y─▒l─▒nda ─░stanbul HasekiÔÇÖde do─čdu. K├╝├ž├╝k ya┼čta KurÔÇÖ├ónÔÇÖ─▒ h─▒fzeyledi─či i├žin bu lakab─▒ ald─▒. K├Âpr├╝l├╝ F├óz─▒l Ahmed Pa┼ča him├óyesinde tahsil g├Ârd├╝ ve bu s─▒rada h├╝sn-i hatta ilgisi artt─▒. K─▒sa bir s├╝re Dervi┼č AliÔÇÖnin rahle-i tedr├«sinde e─čitim g├Ârd├╝kten sonra, Suyolcuz├óde Mustafa ve Nefesz├óde ─░smail Efendilerle me┼čk etti. Suyolcuz├ódeÔÇÖden on sekiz ya┼č─▒nda ic├ózet ald─▒. Sanat─▒yla A─čakap─▒l─▒ ─░smail Efendi ve benzeri b├╝y├╝k hat ├╝statlar─▒n─▒n takdirini kazanan Haf─▒z Osman Efendi, karde┼či Mustafa R├ók─▒m EfendiÔÇÖyi de yeti┼čtirdi.

Sultan II. Mustafa, H├óf─▒z Osman EfendiÔÇÖye ├žok h├╝rmet g├Âsterir, yaz─▒ yazarken hokkas─▒n─▒ tutard─▒. Bir ders esnas─▒nda Padi┼čah─▒n; ┬źArt─▒k H├óf─▒z Osman gibi bir hattat yeti┼čmez!┬╗ s├Âz├╝ne, H├óf─▒z OsmanÔÇÖ─▒n; ┬źHocas─▒na hokka tutan padi┼čahlar geldik├že, daha ├žok H├óf─▒z Osmanlar yeti┼čir h├╝nk├ór─▒m!┬╗ cevab─▒ me┼čhurdur.

H├óf─▒z Osman Efendi, baz─▒ harflerin boyutlar─▒n─▒ k├╝├ž├╝lterek kelime-harf aral─▒klar─▒nda ├óhengi yakalay─▒p kendisine has ├╝sl├╗bunu sanat─▒na yans─▒tmas─▒n─▒n yan─▒nda, g├╝n├╝m├╝zde yayg─▒n olarak g├Âr├╝len hilye-i ┼čer├«fe formunu olu┼čturmu┼čtur.

Be┼čikta┼čÔÇÖtan ├ťsk├╝darÔÇÖa bir ┬źvav harfi┬╗ mukabilinde ge├žen Hattat H├óf─▒z Osman Efendi, 3 Aral─▒k 1698ÔÇÖde vefat etti. Kabri, S├╝mb├╝l Efendi Camii haz├«resindedir.

***

ÔÇť… Bir g├╝n talebelerinden biri vakt-i t├ólimden sonra esn├ó-y─▒ r├óhda rast gelib sebeb-i tahall├╝f├╝ su├ól olundukda bir ├Âzr-i ┼čerÔÇś├« sebebiyle t├ólimden mahr├╗miyetini bey├ón eyledikde d├óbbesinden n├╝z├╗l ve hemen ┼č├óhr├óhda ku├╗d edib hatt─▒n─▒ t├ól├«m eyledi─či merv├«dir.ÔÇŁ

ÔÇťBir g├╝n ├Â─črencilerinden birine dersten sonra yolda rast gelmi┼čti. Neden derse gelmedi─čini sorup talebesinin me┼čr├╗ bir ├Âz├╝rden dolay─▒ gelemedi─čini ├Â─črenince, hemen bine─činden indi─či ve yolun kenar─▒nda yere oturarak dersini verdi─či riv├óyet olunmu┼čtur.ÔÇŁ (Bkz. S├╝leyman KINLI, Hat ve Hatt├ót├ónÔÇÖda Osmanl─▒ Hattatlar─▒)

M─░LLETLER─░ YAKAN ┼×EY AHLAKSIZLIKTIR

Hasan Basri ├çANTAY, 18 Kas─▒m 1887 tarihinde Bal─▒kesirÔÇÖde do─čdu. Babas─▒, bilgili ve g├╝zel ahl├ók sahibi bir t├╝ccard─▒. Babas─▒n─▒n vefat─▒ ├╝zerine, id├ód├« (lise) d├Ârd├╝nc├╝ s─▒n─▒fa geldi─či h├ólde okulu b─▒rak─▒p, annesinin ve ├╝├ž k─▒z karde┼činin ge├žimini temin i├žin memur oldu. ─░lerleyen zamanda babas─▒n─▒n baz─▒ dostlar─▒ sayesinde dersler alarak tahsilini tamamlad─▒. Edebiyat ve felsefeyle me┼čgul olup makaleler yazd─▒. Me┼črutiyetÔÇÖin ilk y─▒llar─▒ndan itibaren gazetecili─če ba┼člad─▒. 1909 y─▒l─▒nda ─░stanbulÔÇÖda S─▒rat-─▒ M├╝stakim dergisinde Mehmed ├ékif ile tan─▒┼čt─▒. I. D├╝nya Sava┼č─▒ sonlar─▒na do─čru ├ž─▒kard─▒─č─▒ ┬źSes┬╗ gazetesiyle Mill├« M├╝cadeleÔÇÖye kalemiyle destek verdi. Birinci mecliste Karesi milletvekili olarak yer ald─▒. Birinci d├Ânemden sonra tekrar Bal─▒kesirÔÇÖe d├Ând├╝ ve okullarda edebiyat ├Â─čretmenli─či yapt─▒. ├ťlkemizde ilk meal ├žal─▒┼čmalar─▒ndan olan; ┬źKurÔÇÖ├ón-─▒ Hak├«m ve Me├ól-i Ker├«m┬╗ adl─▒ 3 ciltlik eserinin ilk cildini 1952ÔÇÖde, ikinci ve ├╝├ž├╝nc├╝ ciltleri 1953ÔÇÖte yay─▒mlad─▒. Eserin gelirini Bal─▒kesirÔÇÖde kendi ad─▒na yapt─▒r─▒lan camiye ba─č─▒┼člad─▒. 3 Aral─▒k 1964ÔÇÖte ─░stanbulÔÇÖda vefat eden Hasan Basri ├çANTAY, Edirnekap─▒ ┼×ehitli─čiÔÇÖne defnedildi.

1918ÔÇÖde ├ž─▒kard─▒─č─▒ ┬źSes┬╗ gazetesinin takdimindeki ┼ču sat─▒rlar, ge├žerlili─čini korumaktad─▒r:

ÔÇťB├╝t├╝n vatanda┼člar birle┼čmedik├že, fena h├óllerimizi de─či┼čtirmedik├že, ahl├ók─▒m─▒z─▒ iyi temeller ├╝zerine kurmad─▒k├ža d├╝nyan─▒n b├╝t├╝n zengin par├žalar─▒n─▒ alsak yine hi├žtir! Milletleri yakan yaman ┼čey, ahl├óks─▒zl─▒kt─▒r. ┬źKale i├žten al─▒n─▒r┬╗ s├Âz├╝ ne kadar do─čru ise; ┬źi├žeriden verilir┬╗ s├Âz├╝ de o kadar do─črudur.ÔÇŁ

┼×iir ile de me┼čgul olan ├çantayÔÇÖ─▒n, Arap├žaÔÇÖdan terc├╝me etti─či bir k─▒tÔÇÖa:

Selef yapard─▒ fakat s├Âylemezdi hi├žbir ┼čey,
Halefte ba┼člad─▒ kavl ile fiil peyderpey…
Zam├óne halk─▒n─▒ hi├ž sorma, yapmadan s├Âyler;
Odur cihânı kuran lâfla, hey utanmaz hey!..