ARUZUN İMKÂN(/SIZLIK)LARI

Do├ž. Dr. Harun ├ľ─×M├ť┼× harunogmus@gmail.com

Aruzda ├╝├ž a├ž─▒k (sonu sesli harfle biten ve k─▒sa tel├óffuz edilen) hece yan yana gelemez. M─▒sra sonlar─▒ bu h├╝km├╝n d─▒┼č─▒ndad─▒r. ├ç├╝nk├╝ orada, a├ž─▒k da kapal─▒ hece (uzun tel├óffuz edilen veya sonu sessiz harfle biten hece) say─▒l─▒r. A├ž─▒k heceleri s─▒n─▒rlay─▒c─▒ bu ├Âzelli─či sebebiyle, aruzu T├╝rk├žeye tatbik etmenin zorlu─ču ├Âteden beri dile getirilmi┼čtir. ├ç├╝nk├╝ T├╝rk├žede a├ž─▒k hece ├žoktur. Bu da asl─▒nda a├ž─▒k olan hecenin uzat─▒larak okunmas─▒ demek olan im├óleye ├žok├ža ba┼čvurulmas─▒na sebep olmu┼čtur. Ger├ži Mehmed ├ékif, Yahya Kemal ve Faruk Nafiz gibi aruzun son b├╝y├╝k ├╝statlar─▒; ar─▒ duru T├╝rk├žeyi im├ólesiz ┼čekilde aruza tatbik ettikleri ├žok g├╝zel eserler vermi┼člerdir. Ancak yine de bahsini etti─čimiz sebebe mebn├« olarak, her kelimeyi aruz dairesinde im├ólesiz bir T├╝rk├žeyle s├Âylemek m├╝mk├╝n de─čildir. Baz─▒ kelimeleri aruzla s├Âyleyecekseniz ya T├╝rk├že tel├óffuzu bozan im├óleye r├óz─▒ olacaks─▒n─▒z ya da o kelimeleri listenizden ├ž─▒karacaks─▒n─▒z. Nitekim aruzla ┬źAnadolu┬╗ veya ┬źKaradeniz┬╗ denilemeyece─činden yak─▒n─▒lmas─▒ me┼čhurdur. G├╝n├╝m├╝zde im├ólesiz aruz kullanan ┼čairlerin bu problemi, zaman zaman hece veznine m├╝racaat ederek a┼čmaya ├žal─▒┼čt─▒klar─▒ g├Âr├╝lmektedir.

Buraya kadar anlatt─▒─č─▒m─▒z problem, Farslardan al─▒nd─▒─č─▒ ┼čekilde yayg─▒nla┼čm─▒┼č olan T├╝rk aruzuyla ilgilidir. Bunu a┼čmak i├žin biri nisb├« olmak ├╝zere, iki h├ól ├žaresinden bahsedilebilir. Nisb├« olan ├žare, aruzun as─▒l kayna─č─▒ olan Arap aruzuyla, di─čeri ise genel aruz mant─▒─č─▒yla ilgilidir. ├ľnce birincisinden ba┼člayal─▒m:

Daha ├Ânce de k─▒saca temas etti─čimiz ├╝zere Arap aruzunda alternatifli s├Âyleyi┼čler ├žoktur. Mesel├ó ┬źf├óil├ót├╝n┬╗ ve ┬źfeil├ót├╝n┬╗ tefÔÇśileleri m─▒sra─▒n her yerinde birbiri yerine, ┬źf├óil├╝n┬╗ ve ┬źfeil├╝n┬╗ tefÔÇśileleri de yine m─▒sran─▒n her yerinde birbirinin yerine kullan─▒labilir. H├ólbuki Fars ve T├╝rk aruzunda bunlar─▒n birincisine yaln─▒z ┬źfeil├ót├╝n┬╗ ┼čeklinde kullan─▒ld─▒─č─▒nda ve sadece m─▒sra ba┼č─▒nda, ikincisine de yaln─▒z ┬źfeil├╝n┬╗ ┼čeklinde kullan─▒ld─▒─č─▒ zaman ┬źfaÔÇśl├╝n┬╗ ┼čekline d├Ân├╝┼čmesi noktas─▒nda ve sadece m─▒sra sonunda m├╝saade edilmektedir. Buna mukabil Arap aruzunda; ┬źm├╝tef├óil├╝n┬╗ tefÔÇśilelerinin ┬źm├╝stefÔÇśil├╝n┬╗ ┼čekline, ┬źm├╝f├óalet├╝n┬╗ tefÔÇśilelerinin ┬źmef├ó├«l├╝n┬╗ ┼čekline, ┬źfe├╗l├╝n┬╗ tefÔÇśilelerinin ┬źfe├╗l├╝┬╗ ┼čekline d├Ân├╝┼čmesi gibi s├Âyleyi┼č kolayl─▒─č─▒ sa─člayan ba┼čka bir├žok alternatif vard─▒r. Fars ve T├╝rk aruzunda ise rub├ó├« vezni h├óri├ž tutulursa, demin s├Âyledi─čimiz ve bir de ona benzeyen sekt-i melih d─▒┼č─▒nda bu t├╝r uygulamalara yer verilmemi┼čtir. Bu da a├ž─▒k hecenin ├žok oldu─ču T├╝rk├žede, im├óleli okuyu┼člara yol a├žm─▒┼čt─▒r. H├ólbuki Arap aruzundaki alternatifli s├Âyleyi┼čler esas al─▒nsayd─▒, im├óle ile mal├╗l olan baz─▒ heceler ├Âyle g├Âr├╝lmeyecek ve T├╝rk├že bak─▒m─▒ndan bozuk bir tel├óffuzla seslendirilmeyecekti. Mer├óm─▒m─▒z─▒ ├Ârnek ├╝zerinden a├ž─▒klayal─▒m: Mesel├ó Mevlid n├óz─▒m─▒;

Bir kez Allah dese a┼čk ile lis├ón,
D├Âk├╝l├╝r c├╝mle g├╝nah misl-i haz├ón.

der. Bu beyitte e─čik yazd─▒─č─▒m─▒z hecelerin, T├╝rk├že tel├óffuza ayk─▒r─▒ olsa da aruz kaidesi gere─či im├óleyle, yani uzat─▒larak okunmas─▒ gerekir. ├ç├╝nk├╝ bu beytin her bir m─▒sra─▒, ilk ikisi ┬źf├óil├ót├╝n┬╗ ve sonu ┬źf├óil├╝n┬╗ olmak ├╝zere ├╝├žer tefÔÇśileden olu┼čmakta ve beyitteki hecelerin bu tefÔÇśilelerdeki ses de─čeriyle uyu┼čmas─▒n─▒n zarur├« olu┼ču, im├óleyi gerekli k─▒lmaktad─▒r. H├ólbuki Arap aruzunda bulunan ┬źf├óil├ót├╝n┬╗ tefÔÇśilesinin, m─▒sra─▒n her yerinde ┬źfeil├ót├╝n┬╗e, ┬źf├óil├╝n┬╗ tefÔÇśilesinin de ┬źfeil├╝n┬╗e d├Ân├╝┼čebilmesi esas al─▒nsayd─▒, beyitteki im├óle say─▒s─▒ -a┼ča─č─▒da e─čik karakterle g├Âsterdi─čimiz ├╝zere- bire d├╝┼čecekti:

Bir kez Allah dese a┼čk ile lis├ón,
D├Âk├╝l├╝r c├╝mle g├╝nah misl-i haz├ón.

Beyit bu ┼čekilde okundu─čunda T├╝rk├že tel├óffuza uymayan sesler azald─▒─č─▒ i├žin uygulamada b├╝y├╝k bir rahatlama hissedilecek, yak─▒nmalar da b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de azalacakt─▒. Mal├╗m oldu─ču ├╝zere ilk ┼čekilde okumay─▒ gerekli k─▒lan, bizim nazar├« olarak vazÔÇś etti─čimiz kaideden ba┼čka bir ┼čey de─čildir. Kaideyi ├Âyle de─čil de ikinci ┼čekildeki okuyu┼čumuza uygun olarak koymam─▒za, nazar├« m├╝tal├óalar─▒m─▒zdan ba┼čka bir engel yoktur. As─▒rlard─▒r tatbikat birinci ┼čekilde olmu┼čken, meseleye ┼čimdi b├Âyle bir ├«zah getirilmesinin bir fayda sa─člamayaca─č─▒ ileri s├╝r├╝lebilir. Ancak ┼čimdi dah├« manz├╗melerin vezin cihetinden ├«zah ve tahlilinde bu yolu tutman─▒n ├Ân├╝nde bir m├óni yoktur. M─▒sra sonlar─▒ h├óricinde im├ólesiz ├╝├ž a├ž─▒k heceyi yan yana getirmeye yine imk├ón vermedi─či i├žin ┬źnisb├«┬╗ diye vasfetti─čimiz bu h├ól ├žaresini, daha ├Ânce dile getiren veya teklif eden olup olmad─▒─č─▒n─▒ bilmiyoruz, ancak alternatife kap─▒ aralamas─▒ hasebiyle s├Âyleyi┼č ve okuyu┼čta b├╝y├╝k rahatlamalar sa─člamas─▒ cihetinden m├╝himsiyoruz.

Aruzun genel mant─▒─č─▒yla ilgili h├ól ├žaresine gelince; daha ├Ânce rahmetli Bekir S─▒tk─▒ ERDO─×AN taraf─▒ndan d├╝┼č├╝n├╝lm├╝┼č ve hatt├ó denenmi┼č bir yol olup T├╝rk├žede a├ž─▒k hecenin ├žok olu┼čunu dikkate alarak ona uygun tefÔÇśileler vazÔÇś etmekten ibarettir. Mesel├ó tefÔÇśileleri ┬źFeil├ót├╝n (: tiki tak tak / ra la lal lal)┬╗ yerine ┬źfefeil├ót├╝n (: tiki ti tak tak / ra la la lal lal)┬ź veya ┬źm├╝tefeil├ót├╝n (: tiki tiki tak tak / ra la ra la ral lal)┬╗ ┼čeklinde d├╝zenlemek ┬źKaradeniz┬╗ ve ┬źAnadolu┬╗ demeyi m├╝mk├╝n k─▒lacakt─▒r. Hatt├ó ikincisi esas al─▒nd─▒─č─▒nda m─▒sra sonlar─▒nda ┬źAnadoluÔÇÖya┬╗ ┬źAnadoluÔÇÖyu┬╗ vb. ┼čekilde ek getirmek bile m├╝mk├╝n olacakt─▒r. Daha ├Ânce belirtti─čimiz ├╝zere aruz; manz├╗mede ses d├╝zenini sa─člayan bir ├óhenk unsuru oldu─ču i├žin, b├Âyle yeni tefÔÇśileler koymaya hi├žbir m├óni yoktur. Ge├žmi┼čten tev├ór├╝s edilen mevcut vezinlerin kullan─▒l─▒┼č─▒n─▒n, as─▒rlarca ─▒srar edili┼činin kulak ├ó┼čin├ól─▒─č─▒ d─▒┼č─▒nda bir sebebi yoktur. Ne var ki; aruzun bu genel mant─▒─č─▒ ve sa─člad─▒─č─▒ fonksiyon ├╝zerinde yeterince durulup oradan yeni bir a├ž─▒l─▒m yapma yoluna gidilmemi┼č, ortaya konulan ba┼čar─▒l─▒ ├Ârnekler de g├Ârmezden gelinerek mevcut vezinlerin T├╝rk├žeye uygun olmad─▒─č─▒ndan yak─▒n─▒lm─▒┼č ve b├Âylelikle b├╝y├╝k bir gelenek b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de ihmal edilmi┼čtir.