LİSÂNA DAİR NOTLAR

YAZAR : Mustafa As─▒m K├ť├ç├ťKA┼×CI tali@yuzaki.com

 

ÔÇťKitap tavsiye eder misin?ÔÇŁ talepleriyle muhatap oldu─čumda, yak─▒n tarihler i├žin, lisan bak─▒m─▒ndan tavsiyeye ┼č├óyan pek fazla eser bulamaman─▒n ─▒zd─▒rab─▒n─▒ ya┼č─▒yorum.

H├ólbuki 80 ├Âncesine baksak, hissiyat ve fikriy├ót─▒ tam olarak g├Ânl├╝m├╝ze g├Âre olmayan bir├žok ki┼činin dah├«, lis├ón─▒n─▒n temiz ve faydal─▒ oldu─čunu g├Âr├╝yorduk. 20. asr─▒n ba┼č─▒na, yani Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n son devresindeki kalem erbab─▒na bakarsak ise; hemen tamam─▒n─▒n ak─▒c─▒, tatl─▒, zengin ve fasih bir lisan kulland─▒klar─▒na ┼čahit oluyor, g─▒pta ediyoruz. Tabi├« bu eserler, ┬źsadele┼čtirme sadizmi┬╗ne maruz b─▒rak─▒lmam─▒┼člarsa…

Bunun sebebi biraz ideolojik…

Lisan bahsinde hassâsiyet ideolojilerle alâkalıydı.

Kom├╝nist ve kapitalist d├╝nyalar aras─▒ndaki ┬źSo─čuk Sava┼č D├Ânemi┬╗nde milliyet├žilik; dindar, muhafazak├ór ve mukaddesat├ž─▒larla birlikte olmay─▒ gerektiriyordu.

├ç├╝nk├╝ kom├╝nizm; millete, d├«ne, mill├« ve d├«n├« olan her ┼čeye sald─▒rd─▒─č─▒ i├žin, m├╝dafaa hatt─▒nda, ├╝mmet├ži ile milliyet├ži beraber saf tutuyordu.

Ayn─▒ d├Ânemde solcu, ilerici, ├ža─čda┼č, bat─▒c─▒ gibi tabirlerle an─▒lan topluluklar ise; dilde tasfiyeyi, uyduruk├žay─▒ tercih ediyorlard─▒.

Ger├žek bir milliyet├ži; Y├╗nus EmreÔÇÖnin, Fuz├╗l├«ÔÇÖnin, N├ób├«ÔÇÖnin, ├ékifÔÇÖin kulland─▒─č─▒ kelimeyi Arap├ža diye ├ž├Âpe at─▒p, yerine -Necip Faz─▒lÔÇÖ─▒n tabiriyle- kurba─ča dilinden uyduruk├ža bir ┬źs├Âzc├╝k┬╗ kullanmay─▒ g├Ânl├╝ne sindiremezdi. 80 darbesinin ideolojileri dizginlemesi, 90ÔÇÖlarda da kom├╝nizmin ma─čl├╗biyetiyle ┬źtasfiyeye kar┼č─▒ ├ž─▒kma┬╗ meselesine milliyet├ži destek zay─▒flad─▒. Art─▒k Arap├ža as─▒ll─▒ kelimeleri m├╝dafaa etmeyi Arap├ž─▒l─▒k diye tahkir edenler bile ├ž─▒kt─▒.

Ger├ži milliyet├žilik her zaman iki t├╝rl├╝ olmu┼čtu. T├╝rklerin, as─▒l ─░sl├ómÔÇÖdan sonra gayesini bulmu┼č bir niz├óm-─▒ ├ólem d├óv├ós─▒na inanmayanlar i├žin; son tahribat da T├╝rk tarihinin bir par├žas─▒yd─▒… Bu iki t├╝r├╝n adlar─▒ bile lisanda birbirinden ayr─▒ld─▒: Milliyet├žilik ve ulusalc─▒l─▒k!

Ya ─░sl├ómc─▒lar? Maalesef, onlar─▒n i├žinde de uyduruk├žac─▒lar─▒n ekme─čine ya─č s├╝renler ├ž─▒kt─▒. Onlar─▒ g├╝zel adamlar bilip, takip eden nesillerde de cidd├« savrulmalar meydana geldi. Sonra da herkesi saran vurdumduymazl─▒k yay─▒ld─▒…

D├«n├« ve mill├« sebeplerimiz mahfuz… L├ókin sadece lisan hass├ósiyetiyle bile tasfiyecili─če ve uydurmac─▒l─▒─ča kar┼č─▒ ├ž─▒kmak gerek…

Uydurmaya g├Âsterilen itiraz─▒, yabanc─▒ya g├Âstermedi─čimiz ┼čeklinde mukadder bir tenkide cevap vererek ba┼člayal─▒m:

E─čer yabanc─▒ maddeyi ├Âzle┼čtiren bir tekneniz varsa, yabanc─▒ daha az tehlikelidir. Lis├ón─▒m─▒z bug├╝ne kadar Yunancadan, ─░talyancadan ve Frans─▒zcadan dah├« nice kelimeyi potas─▒nda eritmi┼č ve ├Âzle┼čtirmi┼čtir. Mesel├ó, ┬źtemel┬╗ kelimesini Yunancadan ald─▒─č─▒m─▒z─▒ yeni ├Â─črendim.

Uyduruk├ža ise, o teknenin ana maddesini bozmak demektir. Uyduruk├ža kelimeler, zorlama bir mant─▒kla dayat─▒ld─▒─č─▒ i├žin; yabanc─▒ maddeleri yerlile┼čtirebilecek yap─▒y─▒ da bozar.

Yabanc─▒daki tehlike, hayranl─▒k k─▒sm─▒ndad─▒r. Sende ├Âz oldu─ču h├ólde, yabana kay─▒yorsa dilin; orada ┼čahsiyet ayar─▒nda problem var demektir. Bu bahiste, terc├╝me bir mant─▒kla kar┼č─▒l─▒k geli┼čtirilmesi dah├«, bu zarar─▒ gidermez.1

Uydurma kelime mant─▒─č─▒ umumiyetle ┼č├Âyle kuruldu:

Lisanda ┬źdo─čmak┬╗tan ┬źdo─čum┬╗ varsa, ya┼čamaktan da ┬źya┼čam┬╗ diyebiliriz. Bilmekten ┬źbilim┬╗ diyebiliriz.

T├╝rk├žemizde ┬źÔÇôm┬╗ ┼čeklinde fiillerden isim yapan bir ek vard─▒r. Fakat bu; ekseriyetle adet, tekrar vurgusu ta┼č─▒yan mastarlar ve isimler geli┼čtirmekte kullan─▒lm─▒┼čt─▒r. Do─čmak mutlakt─▒r, do─čum bir tekrar─▒. ├ľl├╝m, k─▒y─▒m, k─▒r─▒m, dilim, yar─▒m gibi… L├ókin hayat ve ilim gibi, adet vurgusu olmayan mefhumlara bu kal─▒p uygun d├╝┼čmemi┼čtir. ─░┼čin mant─▒─č─▒n─▒ bozmu┼čtur.

Yine T├╝rk├žemizde ┬źÔÇôg─▒n┬╗ ┼čeklinde fiillerden s─▒fat yap─▒lan bir kal─▒p vard─▒r. K─▒rg─▒n, yorgun, bezgin, bitkin, dingin, azg─▒n, durgun… Bunlar ortak bir r├╗hu sergiliyor. Fakat ayn─▒ ekle sonradan uydurulmu┼č; ┬źsayg─▒n┬╗, ┬źse├žkin┬╗ kelimelerini okuyunca; o mant─▒─č─▒n, o r├╗hun bozuldu─čunu g├Âr├╝yoruz. ├ç├╝nk├╝ sayg─▒n, sayma i┼činin f├óili de─čil mefÔÇś├╗l├╝. M├╗teber, muhterem kelimelerine kar┼č─▒l─▒k uydurulmu┼č.

Yine T├╝rk├žemizde fiil k├Âk├╝ne, ┬źÔÇôi┬╗ eki verilerek elde edilen bir isim kal─▒b─▒ vard─▒r. Yaz─▒, s─▒z─▒, bat─▒, do─ču, yap─▒… kelimeleri gibi. L├ókin ecd├ód─▒m─▒z─▒n bu ekle kelime vazÔÇś─▒nda ├žok aceleci olmad─▒─č─▒ fark ediliyor. ├ç├╝nk├╝ a├ž─▒k hecelerin ├╝st ├╝ste gelmesine sebebiyet verdi─či i├žin tel├óffuzda kusurlu kelimeler meydana getirebiliyor. ─░leti, uyar─▒, ├Âneri… Mesel├ó be─čenmekten ┬źbe─čeni┬╗, de─činmekten ┬źde─čini┬╗ gibi kelimelerin te┼čkili T├╝rk├žemizin tel├óffuzuna halel getiriyor. ┬źBe─čeninizi┬╗ kelimesini be─čenebiliyor musunuz?

Ecd├ód─▒m─▒z─▒n bu ekleri i┼čletmekte aceleci davranmamas─▒n─▒n bir sebebi de, kar─▒┼č─▒kl─▒klara meydan vermemek olabilir. ├ç├╝nk├╝ ÔÇôm harfi sahiplik zamiri, ÔÇôi eki ise, ├žok kullan─▒lan ismin i h├ólini meydana getirir. Bu hususiyet, T├╝rk├žeye cinas zenginli─či getirse de, anla┼čma vas─▒tas─▒ olan lisanda, kar─▒┼č─▒kl─▒─č─▒ art─▒rman─▒n arzu edilmeyece─či ├ó┼čik├órd─▒r. ÔÇôm ile bitirerek kurdu─čunuz her kelimeye bir de sahiplik ┬şÔÇômÔÇÖsi biti┼čecektir: Kurumumuzu, durumumu, geli┼čimimi… kelimelerinde kar┼č─▒m─▒za ├ž─▒kan zorlu─ča, ten├óf├╝r denir ve bir fas├óhat kusurudur.

┬źG├Ânder┬╗ k├Âk├╝nden hem ┬źg├Ânderi┬╗, hem ┬źg├Ânderim┬╗ kelimelerini uydurdunuz. G├Ânderimi dedi─činizde hatlar kar─▒┼čacakt─▒r. Cinas yahut tevriye bir sanatt─▒r, fakat taÔÇśkid bir kusur…

Kelime uydurulmas─▒ndaki bir ba┼čka hata ise, ayn─▒ kelime T├╝rk├žemizde ba┼čka m├ón├ólar─▒yla varken yeniden yeni m├ón├ólarla ortaya konmas─▒ oldu. ┬źKurum┬╗, duman isi ve ├žal─▒m m├ón├ólar─▒yla T├╝rk├žemizde mevcut iken, bir de m├╝essese yerine ┬źkurum┬╗ uyduruldu.

Demek ki, yap─▒ olarak do─čru gibi g├Âr├╝nse bile, ortaya konacak yeni kelimelerin ruh ve tel├óffuz s├╝zge├žlerinden ge├žirilmesi gerekiyor.

Bir itiraz var:

TUTMU┼× YA?

ÔÇťKelime tutmu┼č ya, kullan─▒l─▒yor ya, daha tenkit etmek ne fayda sa─člar?ÔÇŁ

Evvel├ó lis├ón─▒m─▒z─▒n mevcut h├ólini, bir ├Âl├ž├╝ olarak itibara almak; hasta bir insan─▒n v├╝cut de─čerlerini s─▒hhat de─čerleri yerine koymaya benzer. Ate┼čler i├žinde yanan bir hastan─▒n v├╝cut s─▒cakl─▒─č─▒n─▒ ├Âl├ž├╝p; ┬źDemek ki 39 derece v├╝cut s─▒cakl─▒─č─▒ normal.┬╗ diyemeyiz. Evet lisan canl─▒ bir organizmaya benzetilir. Fakat organizmalar hastalan─▒r, sakatlan─▒r, zay─▒flar ve ├Âl├╝r. Yanl─▒┼č duru┼č ve oturu┼člar, koca iskelet yap─▒s─▒n─▒ bozar. Yanl─▒┼č tarzda beslenme, t├╝rl├╝ rahats─▒zl─▒klara ve ┼čekil bozukluklar─▒na sebebiyet verir.

Elbette ki m├╝dahalelere kar┼č─▒, bizim lis├ón─▒m─▒z da baz─▒ cevaplar vermi┼čtir. Baz─▒ kelimeler ┬źyerle┼čmi┼č, tutmu┼č┬╗tur. V├╝cut te┼čbihine d├Ânersek, lisan; irade ve idare mevkiindeki beyni tesiri alt─▒na alan g├╝├žlere itaat etmi┼č, beli b├╝k├╝lm├╝┼č, kamburu ├ž─▒km─▒┼čt─▒r. Fakat ┼čimdi, bir├žok sahada oldu─ču gibi, lisan bahsinde de omurgay─▒ d├╝zeltme zaman─▒ de─čil midir?

Bir ba┼čka te┼čbihle T├╝rk├žede tutmu┼č gibi g├Âr├╝nen bu kelimeleri, bir hastan─▒n say─▒klamas─▒ olarak g├Ârebiliriz. Hasta iyile┼čirse, kimse onu y├╝ksek ate┼čte a─čz─▒ndan d├Âk├╝lenler i├žin k─▒namayacakt─▒r.

Daha fasih, daha do─čru, daha k├Âkl├╝ bir lisan i├žin gayret etmek, tekell├╝f de─čildir. Yani zorlama bir i┼č yapmak de─čildir. Evet lisanda da ┬źtabi├« olan┬╗ makbul. Fakat, zorla bozulan─▒, k├╝lfetlere girmeden d├╝zeltmek m├╝mk├╝n de─čildir.

Bu sebeple organizman─▒n hasta oldu─čunu hat─▒rlamal─▒ ve ona hasta ihtimam─▒n─▒ g├Âstermeliyiz.

EMÎN OL!

Mesele sadece kelimeler bahsinde kalmamaktad─▒r. As─▒l m├╝him bir nokta da tabirlerdedir. Dedemden ├žok duydu─čum bir tabir vard─▒: ┬źEm├«n ol!┬╗ S├Âz├╝n├╝ kuvvetlendirmek i├žin kullan─▒rd─▒.

Safah├ótÔÇÖta 20 defa ge├žti─čine g├Âre, zengin ve s─▒hhatli T├╝rk├žemizin kuvvetli bir tabiriydi:

De─čil mi s├«nede birdir vuran y├╝rek… Y─▒lmaz!
Cihan yıkılsa, emîn ol, bu cephe sarsılmaz!

Y─▒kmak insanlara yapmak gibi k─▒ymet mi verir?
Onu en ├žolpa herifler de, em├«n ol, becerir.

G├╝n├╝m├╝zde bu peki┼čtirme ihtiyac─▒ i├žin ┬źger├žekten┬╗ gibi zarflar─▒ kullan─▒yoruz. ┬źHakikaten, essahtan, em├«n ol┬╗ gibi tabirlerimizi yava┼č yava┼č kaybediyoruz. H├ólbuki ┬źem├«n ol┬╗ tabirinde, Muhammed├╝ÔÇÖl-Em├«n -sall├óll├óhu aleyhi ve sellem-ÔÇÖi hat─▒rlayan ve hat─▒rlatan bir r├óyiha yok mudur? Bu tabir; i├žinde ┬źben┬╗ kelimesi ta┼č─▒d─▒─č─▒ i├žin olduk├ža kaba olan; ┬źBana g├╝ven!2┬╗ tabirinin bizcesiydi.

Bug├╝n neredeyse ters m├ón├óda kullan─▒l─▒yor em├«n kelimesi. ┬ź┼×├╝phe duy, iyice anla, kesin bilgi sahibi ol!┬╗ ÔÇť├çal─▒┼č─▒p ├žal─▒┼čmad─▒─č─▒ndan emin ol!..ÔÇŁ

Uyduruk├žan─▒n dilde fakirle┼čmeye cidd├« bir tesiri oldu. ├ç├╝nk├╝ tasfiyeci anlay─▒┼č, bilhassa iktidar─▒n sol elinde oldu─ču devirlerde; ┬źuydurulan┬╗ kelimenin kullan─▒lmas─▒nda devlet baba eliyle bast─▒rd─▒─č─▒ i├žin, onda bir kuvvet vehmettiriyordu. G├╝n├╝m├╝zde d├«n├« bir mevzu anlatan v├óizler, hocalar ve muallimler dah├«; ┬źfert┬╗ yerine ┬źbirey┬╗, ┬źimtihan┬╗ yerine ┬źs─▒nav┬╗ derse, ┬źh├ókim olmak┬╗ yerine ┬źegemen olmak┬╗ kal─▒b─▒n─▒ tercih ederse; daha akademik, daha ├╝st bir ifadede bulundu─ču vehmine kap─▒l─▒yor. Bug├╝n bilhassa bu kuvvet tel├ókk├«sinin tersine d├Ând├╝r├╝lmesi elzemdir.

Fakirle┼čmeye bir misal verelim:

G├╝n├╝m├╝zde ┬źilgili┬╗ kelimesini haddinden fazla kullan─▒yoruz. ┬ź─░ler tutar yeri olmamak┬╗ ve ┬źilmek┬╗ kelimelerinden ba┼čka hay├ótiyeti kalmam─▒┼č bir k├Âkten, ├Ânce ilgi kelimesi uyduruldu, sonra da ilgili… ┬ź─░li┼čki, ili┼čkili, ili┼čkin┬╗ kelimeleri de rahats─▒z edici ┼čekilde; ┬źdokunmak, m├╝dahale etmek┬╗ m├ón├ós─▒ndaki ┬źili┼čmek┬╗ten t├╝retilebildi!..

… hakk─▒nda,

… a dair,

… hususunda,

… sadedinde tabirlerinin yerine s─▒kl─▒kla ┬źilgili┬╗ kullan─▒l─▒yor. Merakl─▒, al├ókal─▒, mesÔÇÖ├╗l gibi s─▒fatlar─▒n yerine de ┬źilgili┬╗ kullan─▒l─▒yor. Menf├«siyle bile kelime T├╝rk├žemize zarar h├ólinde: M├╝bal├óts─▒z, l├ókayt, m├╝nasebetsiz, kay─▒ts─▒z, umursamaz, al├ókas─▒z, so─čuk ve uzak duran m├ón├ólar─▒nda da ┬źilgisiz┬╗ kelimesi kullan─▒l─▒yor. Bu ┬źilmek┬╗ bu kadar m├ón├óy─▒ kald─▒r─▒r m─▒?

Fakirle┼čmenin yan─▒nda bir de l├╝zumsuz zenginlik var!..

Dilde sadelik taraftarlar─▒, mu├ór─▒zlar─▒na ┼ču cepheden h├╝cum ediyorlard─▒:

ÔÇťGece kelimesi varken, ┼čeb ve ┬źleyl┬╗e ne gerek var? Ayn─▒ kelimenin ├╝├ž dilde kar┼č─▒l─▒─č─▒n─▒ ├Â─črenmeye ├žal─▒┼čmak e─čitimi yava┼člat─▒yor vs.ÔÇŁ

Gariptir ki, uydurma ├žal─▒┼čmalar─▒ da bir gereksiz zenginli─če yol a├žt─▒:

Ayn─▒ mefhumun;

1. Zengin T├╝rk├žedeki, Arap├ža veya Fars├ža men┼čeli kar┼č─▒l─▒─č─▒…

2. Muhtemelen 19-20. as─▒rlarda T├╝rk├žemize ├Âzenti sebebiyle girmi┼č Frans─▒zca kar┼č─▒l─▒─č─▒…

3. Ar─▒ dil olsun diye uydurulmu┼č ┬ź├ľz┬╗ T├╝rk├žesi…

Bug├╝n bir├žok mefhum i├žin ├╝├ž kar┼č─▒l─▒k da ya┼č─▒yor!..

M├╝essese, enstit├╝, kurum…

M├╝samaha, tolerans, ho┼čg├Âr├╝…

─░├žtim├ó├«, sosyal, toplumsal…

Mevkut, periyodik, s├╝reli…

Ne┼čriyat, medya, yay─▒n…

Edebiyat, literat├╝r, yaz─▒n…

H├ókimiyet, hegemonya, egemenlik…

M├╝sbet, pozitif, olumlu…

Menf├«, negatif, olumsuz…

┬ź┼×eb┬╗ ve ┬źleyl┬╗ hi├ž de─čilse, ┼čeb-i yeld├ó, ┼čeb-i ar├╗s, ┼čebboy, ┼čebnem, leylet├╝ÔÇÖl-kadr, leyl├ó-veÔÇÖl-leyli mazmunlar─▒ hat─▒r─▒na T├╝rk├žemizde ve edebiyat─▒m─▒zda bir yere sahiptiler. Ya yukar─▒daki gereksiz kelime bollu─čuna ne demeli? Bunlar ne olacak ve ne faydas─▒ var?

Biz, bizim olana sahip ├ž─▒kal─▒m.

Yabanc─▒ dil ├Â─črenmekten fazlas─▒n─▒ ana dilimizi g├╝zelce tahsil etmeye sarf edelim. Bu d├óv├óy─▒ sahipsiz b─▒rakmayal─▒m.

Zira lisan, bizim anlatmakla m├╝kellef oldu─čumuz hakikatlerin yeg├óne terc├╝man─▒d─▒r!

Dâvet edeceksin ama dâvâyı kim anlar?
┬ź├ľz, ├Âz…┬╗ diyerek dilde de en ├Âzge bozuldu. (T├ól├«)

_______________

1 Mehmed ├ékifÔÇÖin;
ÔÇťTasarruf├ót─▒n─▒ aynen al─▒rsak ─░ngilizÔÇÖin,
Frans─▒zÔÇÖ─▒n, ne olur h├óli, sonra, ┼č├«vemizin?ÔÇŁ diyerek dikkat ├žekti─či bu hususa dair daha evvel bir makale kaleme alm─▒┼čt─▒k: ┬źMill├« Vakar┬╗, Y├╝zak─▒, sa. 47.
2 Trust me!