1789 FRANSIZ İNKILÂBI -3-

YAZAR : Ahmet MERAL ahmetmeral61@gmail.coma_meral-SAYI-118

├çO─×ULCU Y├ľNET─░MLER ve M─░LL─░YET├ç─░L─░K

Frans─▒z DevrimiÔÇÖyle beraber g├╝├žlenen orta s─▒n─▒f─▒n daha kat─▒l─▒mc─▒ y├Ânetim aray─▒┼člar─▒; Frans─▒z ayd─▒nlar─▒n─▒n ihtil├ól ├Âncesi yo─čurdu─ču mill├« h├ókimiyet, halk─▒n y├Ânetime kat─▒lmas─▒, e┼čitlik, ad├ólet gibi fikirlerin g├╝├žlenip, ihtil├ólin d├╝nyaya da yay─▒lan, somut talepleri h├óline d├Ân├╝┼čt├╝. Bu durum, bu fikirlerin yay─▒larak y├Ânetimleri i├žin tehdit olu┼čturaca─č─▒n─▒ d├╝┼č├╝nen totaliter di─čer Avrupa ├╝lkelerini endi┼čeye sevk etti. Bu ├╝lkeler, ink─▒l├ób─▒n ├╝lkelerindeki siyas├« ve sosyal yap─▒y─▒ etkilemesinden korktuklar─▒ i├žin, FransaÔÇÖya kar┼č─▒ birlikte hareket ettiler. ├ľte yandan yeni Fransa y├Ânetiminin devrimleri savunmas─▒, hatt├ó Frans─▒z ordusunun bu u─čurda sava┼č─▒ g├Âze almas─▒; Frans─▒z milliyet├žili─čini g├╝├žlendirdi. Frans─▒z ink─▒l├ób─▒ s├╝reci, d├╝nyaya yayd─▒─č─▒ milliyet├žilik fikirlerinin etkisiyle ├žok unsurlu devletlerin par├žalanmas─▒nda mutlak bir rol oynad─▒. K─▒sacas─▒, FransaÔÇÖn─▒n ihtil├ólin savunulmas─▒ u─črunda AvrupaÔÇÖn─▒n di─čer ├╝lkeleriyle sava┼ča tutu┼čmas─▒ da devrimin etkisini b├╝t├╝n AvrupaÔÇÖya yayd─▒. Frans─▒z ordusu nereye gittiyse, ihtil├óli de yan─▒nda g├Ât├╝rd├╝.1

Ger├žekten de milliyet├žilik fikri, imparatorluklar─▒ sarsan bir nitelik kazanarak yeni mill├« devletlerin ortaya ├ž─▒kmas─▒na yol a├žt─▒. Bu durum, b├╝nyesinde birden fazla mill├« unsur bar─▒nd─▒ran ba┼čta Osmanl─▒ Devleti olmak ├╝zere Avusturya-Macaristan ─░mparatorlu─ču ve RusyaÔÇÖn─▒n da─č─▒lmas─▒na yol a├žt─▒. ─░htil├ólin milliyet├ži etkisi, bununla da s─▒n─▒rl─▒ kalmad─▒. Yeni ba─č─▒ms─▒zl─▒klar─▒na kavu┼čan k├╝├ž├╝k mill├« devletler; kendilerine yeni hedefler se├žerek, mill├« birliklerini geni┼čletme ad─▒na ba┼čta BalkanlarÔÇÖda olmak ├╝zere, d├╝nyadaki yeni ├žat─▒┼čmalar─▒n fitilini ate┼člediler. Mesel├ó;

Osmanl─▒ÔÇÖdan ayr─▒larak ba─č─▒ms─▒zl─▒─č─▒na kavu┼čan S─▒rplar─▒n, b├╝y├╝k S─▒rbistanÔÇÖ─▒ olu┼čturmak amac─▒yla b├╝nyesinde ├žok say─▒da S─▒rpÔÇÖ─▒n ya┼čad─▒─č─▒ Avusturya-Macaristan ─░mparatorlu─čuÔÇÖna kar┼č─▒ giri┼čimleri, I. D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖn─▒n ├ž─▒kmas─▒na yol a├žt─▒.

─░htil├ólin milliyet├ži etkisi, g├╝n├╝m├╝zde de yer yer s├╝rmekte olan bir etkidir. Nitekim mill├« mar┼člar, ba─č─▒ms─▒zl─▒─č─▒n ve mill├« gururun sembol├╝ h├óline gelen bayrak t├Ârenleri, d─▒┼č politikalar─▒n mill├« ├ž─▒karlara g├Âre tanzim edilmesi, ihtil├ólin bug├╝ne ta┼č─▒d─▒─č─▒ de─čerler aras─▒nda yer almaktad─▒r. Bu sebeple, 1789 Frans─▒z ─░nk─▒l├ób─▒; Yak─▒n ├ça─čÔÇÖ─▒ ba┼člatan, tesiri g├╝n├╝m├╝zde de devam eden, ger├žekten de insanl─▒─č─▒n siyas├«, sosyal, d├«n├« ve k├╝lt├╝rel hayat─▒nda yeni sayfalar a├žan bir olay olarak tarihe ge├žti.

─░htil├ólciler ├Âld├╝, ├Âld├╝r├╝ld├╝. ─░htil├ólin kurdu─ču te┼čekk├╝ller y─▒k─▒ld─▒. Cumhuriyet devrildi, imparatorlar, krallar geldi ge├žti; fakat ihtil├ólin yakt─▒─č─▒ ate┼č s├Ânmedi. ─░htil├ólin b├╝t├╝n d├╝nyaya il├ón etti─či tabi├« hukuk prensipleri, zaman zaman ihmal edildi ise de bir b├╝t├╝n h├ólinde daima fikirlere, vicdanlara ve kanunlara h├ókim oldu. ─░┼čte ihtil├ólin ├Ânemi ve me┼čr├╗iyeti buradad─▒r.

On be┼č y─▒l s├╝reyle ya┼čanm─▒┼č t├╝m karma┼čaya ra─čmen, 1789 tarihinden sonra insan haklar─▒ geli┼čti ve g├╝n├╝m├╝zde de geli┼čmeye devam ediyor. Mill├« h├ókimiyet, milletlerin kendi kaderlerini kendilerinin tayin etmesi, y├Ânetime kat─▒l─▒m, ├žo─čulculuk ve demokrasi gibi fikirler g├╝ndeme geldi ve olgunla┼čarak siyas├« rejimlerin zarur├« kabulleri aras─▒nda yer ald─▒. E┼čitlik, h├╝rriyet ve ad├ólet fikri, sadece Frans─▒z DevrimiÔÇÖnin de─čil, takip eden t├╝m ink─▒l├óplar─▒n ve halk hareketlerinin vazge├žilmez slogan─▒ h├óline geldi. Bu ink─▒l├óp, orta s─▒n─▒f─▒n; kendilerini soylu hisseden aristokratlar─▒ ve monar┼čiye dayal─▒ g├╝├ž odaklar─▒n─▒ silkeledi─či, hatt├ó tarih sahnesinin d─▒┼č─▒na do─čru s├╝r├╝kledi─či, liberal g├Âr├╝┼člerin devlette itibar g├Ârmeye ba┼člad─▒─č─▒, bir burjuva ink─▒l├ób─▒d─▒r.

FRANSIZ İHTİLÂLİ ve LÂİKLİK

1794 y─▒l─▒nda konvansiyon y├Ânetimi, ihtil├ólci devletin d├«n├« tarafs─▒zl─▒─č─▒n─▒ gerektiren l├óiklik ilkesini kabul etti. Yeni ├Ânderlerin; ink─▒l├ób─▒n ba┼člar─▒nda Katolik KilisesiÔÇÖne kar┼č─▒ g├Âsterdikleri sert tutum, hatt├ó ParisÔÇÖte ├óyinleri yasaklamalar─▒, din adamlar─▒na bask─▒lar─▒, baz─▒ kiliselerin b├╝nyesinde h├╝manizmaya dayal─▒ ak─▒l d├«ni olu┼čturmaya y├Ânelik ├žabalar─▒, geni┼č halk kitleleri taraf─▒ndan benimsenmedi. S├╝re├ž i├žinde, tutumlar─▒n─▒ yumu┼čatarak din ve d├«n├« kurumlarla m├╝cadeleden vazge├žmek zorunda kald─▒lar. Esasen ihtil├ólcilerin din ve d├«n├« kurumlara kar┼č─▒ bu denli ac─▒mas─▒z tutumlar g├Âstermelerinin arkas─▒nda yatan sebep; Katolik din adamlar─▒n─▒n yoksul halk kitleleri yerine, zalim monar┼či rejimi ve onlarla i┼č tutan soylular─▒n yan─▒nda yer almalar─▒yd─▒. Bu ├Ânemli tarih├« s├╝re├žteki din adamlar─▒n─▒n talihsiz duru┼ču, ba┼čta H─▒ristiyanl─▒k olmak ├╝zere t├╝m dinlere kar┼č─▒ yanl─▒┼č bir tutumun geli┼čmesine yol a├žt─▒. D├«n├« kurumlar─▒n mutlak halk deste─činde de gerilemeler meydana geldi. B├Âylece FransaÔÇÖda l├óiklik; sistemin bir par├žas─▒ h├óline gelirken daima sicilinde, dinle m├╝cadele, d├«ni san─▒k sandalyesinde muhakeme etmek gibi bir tecr├╝benin izlerini ta┼č─▒d─▒. Bu tarih├« arka pl├ón etraf─▒nda ┼čekillenen l├óiklik anlay─▒┼č─▒, bug├╝n de bir├žok ├╝lkeyi toplum bar─▒┼č─▒ ad─▒na olumsuz etkilemektedir. Oysa ─░ngiltere ve Amerika gibi geli┼čmi┼č ve toplum bar─▒┼č─▒ a├ž─▒s─▒ndan daha sa─čl─▒kl─▒ ├╝lkelerde, d├«n├« h├╝rriyetler titiz bir bi├žimde teminat alt─▒na al─▒narak fertlerin huzur ve mutlulu─ču daima ├Ânde tutulmakta ve ├Ânemsenmektedir. B├Âylece, devletin d├«n├« hayata m├╝dahale etmedi─či, tarafs─▒z kald─▒─č─▒, dinle m├╝cadele yerine mukaddes de─čerlerin toplumun g├╝c├╝, birlik ve beraberli─čin teminat─▒ olarak g├Âr├╝ld├╝─č├╝ l├óiklik anlay─▒┼č─▒, toplumlar─▒n i├ž bar─▒┼č─▒na da d├╝nya bar─▒┼č─▒na da daha fazla hizmet etmektedir.

FRANSIZ ─░HT─░L├éL─░ÔÇÖN─░N OSMANLIÔÇÖYA ETK─░S─░

─░nk─▒l├ób─▒n oldu─ču y─▒l tahta ge├žen III. Selim, FransaÔÇÖya yak─▒nl─▒k duyan biriydi. 1794 y─▒l─▒nda asker├« ─▒slahat yapt─▒─č─▒ zaman kurdu─ču yeni asker├« birliklere; ┬źNiz├óm-─▒ Cedid┬╗ ad─▒n─▒ verirken kimi tarih├žilere g├Âre Frans─▒z ─░htil├óliÔÇÖnin kulland─▒─č─▒ ┬źNouvel ordre┬╗ deyimini terc├╝me ettirdi─či belirtilmektedir.

Frans─▒z DevrimiÔÇÖnin ideolojisi, imparatorlu─čun m├╝sl├╝man olmayan kavimlerinde yeni ideallerin geli┼čmesinde ger├žekten de etkili olmu┼čtur. 1820ÔÇÖlerdeki Yunan Ba─č─▒ms─▒zl─▒k Hareketi bunun ├žarp─▒c─▒ bir ├Ârne─čidir. M├╝sl├╝man kavimlerde ise ayn─▒ d├╝┼č├╝ncelerin yay─▒lmas─▒ ve benimsenmesi yava┼č olmu┼č ve ancak on dokuzuncu y├╝zy─▒l─▒n ortalar─▒ndan itibaren varl─▒─č─▒n─▒ hissettirebilmi┼čtir.2 1789 ─░nk─▒l├ób─▒ÔÇÖn─▒n ard─▒ndan Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin h─▒ristiyan unsurlar─▒n─▒n yo─čun olarak ya┼čad─▒─č─▒ Balkanlarda; S─▒rplar, Yunanl─▒lar, Bulgarlar, Romenler aras─▒nda Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnden koparak ba─č─▒ms─▒z mill├« devletlerini kurma fikri s├╝ratle yay─▒ld─▒. ─░nk─▒l├ób─▒n etkisindeki ayr─▒l─▒k├ž─▒ ayd─▒nlar taraf─▒ndan, milletlerin kendi kaderlerini tayin etme hakk─▒, ├žo─čunlu─čun esas al─▒nd─▒─č─▒ mill├« h├ókimiyet, fert haklar─▒ konular─▒ halka i┼členerek benimsetildi. Bu g├Âr├╝┼člerin yayg─▒nl─▒k kazanmas─▒nda, daha ├žok az─▒nl─▒klar─▒n gitti─či bat─▒ tarz─▒nda a├ž─▒lan okullar─▒n tesiri b├╝y├╝k oldu. Bu okullar─▒ bitiren gen├žler, gelecekte ├╝lkelerindeki milliyet├žilik ate┼činin me┼čÔÇśalelerini ta┼č─▒d─▒. Hi├žbir ├Ânlem ve taviz, bu ayr─▒l─▒k├ž─▒ hareketlerin ├Ân├╝ne ge├žemedi. S─▒ras─▒yla ├Ânce Yunanl─▒lar, ard─▒ndan Rusya ve bat─▒l─▒ g├╝├žlerin yard─▒m─▒yla Romen ve S─▒rplar, ard─▒ndan da Bulgarlar bu kervana kat─▒larak ba─č─▒ms─▒zl─▒k s├╝recine girdiler. ┼×erif MARD─░NÔÇÖin de ifade etti─či gibi m├╝sl├╝man topluluklar; milliyet├ži fikirlerden, ├žok sonralar─▒ etkilendiler. Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin y─▒k─▒lmas─▒n─▒n art─▒k herkes taraf─▒ndan g├Âr├╝ld├╝─č├╝ bir d├Ânemde, ba┼čta ─░mparatorlu─čun itici g├╝c├╝; T├╝rk ayd─▒nlar─▒, ─░ngilizlerin, siyas├« emelleri u─čruna k─▒┼čk─▒rtt─▒klar─▒ baz─▒ Araplar, Balkanlarda h─▒ristiyan k─▒ska├ž ve tesirinde ┼ča┼čk─▒n ve g├╝├žs├╝z h├óle d├Ân├╝┼čm├╝┼č Arnavutlar aras─▒nda milliyet├žili─čin tesiri g├Âr├╝ld├╝. Bat─▒n─▒n ─░sl├óm d├╝nyas─▒n─▒ par├žalamak amac─▒n─▒ ta┼č─▒yan siyas├« ama├žlar─▒na hizmet edecek milliyet├žilik anlay─▒┼č─▒ kar┼č─▒s─▒nda daima g├╝├žl├╝ bir ├╝mmet birli─či ve ─░sl├óm karde┼čli─či anlay─▒┼č─▒ yer alm─▒┼č ve bug├╝n de bu anlay─▒┼č ve tutum varl─▒─č─▒n─▒ korumaktad─▒r.

Frans─▒z ─░htil├óliÔÇÖnin; Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin par├žalanma s├╝recine girmesine yol a├žmas─▒ yan─▒nda, devletin yeniden yap─▒land─▒r─▒lmas─▒ ad─▒na giri┼čilen gerek Tanzimat hareketleri gerek de K─ün├╗n-i Es├ós├«ÔÇÖnin haz─▒rlanmas─▒nda ├žok bariz etkisi g├Âr├╝lmektedir. Nitekim, 1839 tarihinde il├ón edilen ┬źG├╝lhane Hatt-─▒ H├╝m├óyunu┬╗nun mimar─▒ Mustafa Re┼čid Pa┼ča FransaÔÇÖda bulunmu┼č ve orada iken Tanzimat Ferman─▒ olarak da bilinen ferman─▒n maddelerini, Frans─▒z ─░htil├óliÔÇÖnin ├╝r├╝n├╝ olan ┬ź─░nsan Haklar─▒ Beyannamesi┬╗ne dayanarak haz─▒rlam─▒┼čt─▒.3 ├ľte yandan gerek Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n k├╝lleri ├╝zerinde y├╝kselen Cumhuriyet anlay─▒┼č─▒n─▒n ye┼čermesi ve devam─▒ndaki s├╝re├žte sosyal, siyas├« kurumlar─▒n ┼čekillenmesinde Frans─▒z ─░nk─▒l├ób─▒ esasl─▒ rol oynam─▒┼čt─▒r.

___________________

1 Sina AK┼×─░N, Frans─▒z ─░htil├óliÔÇÖnin II. Me┼črutiyet ├ľncesi Osmanl─▒ Devleti ├ťzerindeki Etkileri ├ťzerine Baz─▒ G├Âr├╝┼čler, Ank. ├ťn. SBF Dergisi, 1994, c. 49, s. 24.
2 ┼×erif MARD─░N, Frans─▒z DevrimiÔÇÖnin Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču ├ťzerine Etkisi, Katalog, ─░stanbul.edu.tr, s. 57.
3 Do├ž. Dr. Saffet B─░LHAN, B├╝y├╝k Frans─▒z ─░htil├óli ve T├╝rk Devrim Hareketleri, s. 228, Ankara.edu.tr/dergiler.