Dijital ├ça─čda S├ľZ├ťN ├éD├éBINA DA─░R

YAZAR : Mustafa As─▒m K├ť├ç├ťKA┼×CI tali@yuzaki.com

Zaman─▒nda bir adam pazardan pamuk al─▒r. Eve geldi─činde han─▒m─▒;

ÔÇťEsnaf tart─▒da hile yap─▒yor, adam─▒ aldat─▒yor…ÔÇŁ t├╝r├╝nden bir ┼čeyler s├Âyleyince, adam kar─▒s─▒n─▒ bo┼čay─▒verir. Herkes ┼ča┼čk─▒nd─▒r. Sorarlar:

ÔÇťÔÇôSen ehl-i iffet han─▒m─▒n─▒ ne diye bo┼čad─▒n, bu i┼č sana yak─▒┼čt─▒ m─▒?ÔÇŁ

Cevap da davran─▒┼č gibi garip ve d├╝┼č├╝nd├╝r├╝c├╝d├╝r:

ÔÇťÔÇôHan─▒m─▒m, pamuk satan adam─▒n g─▒ybetini etti. Yar─▒n mah┼čer yerinde, o adam d├óv├ó edecek ve muhakeme olunacaklar. Ben gayret sahibi bir insan─▒m. Nik├óhl─▒ e┼čimin, o g├╝n n├ó-mahrem ile s├Âyle┼čmesine r├óz─▒ olamad─▒m.ÔÇŁ

Bu hik├óye, 17. as─▒r Diyarbekir ┼čairlerinden Ahmed M├╝r┼čid├«ÔÇÖnin Pend-n├ómeÔÇÖsinden.

M├╝bal├ó─čal─▒ bir ┼čekilde iki hususun alt─▒n─▒ ├žiziyor:

Mahremiyet ve g─▒ybet.

Bug├╝n gerek ger├žek hayatta, gerekse de sanal tabir edilen ekranlar ├╝zerinden ak─▒p giden ├ólemde bu iki madde darbeler yiyor.

Evvel├ó bir hususta anla┼čal─▒m:

SADECE ÇUVALDIZ

Edep ve ├ódab ├╝zerine ne s├Âylenirse, ne yaz─▒l─▒rsa, ne okunursa; bunun de─čerlendirmesini i├ž d├╝nyam─▒zdaki muhasebede kullanmal─▒y─▒z. Ba┼čkalar─▒n─▒ mu├óheze etmekte, ele┼čtirmekte de─čil. Aksi takdirde, bir edep bahsini bizzat edepsizlikte kullanm─▒┼č oluruz.

├ç├╝nk├╝; kusuru ba┼čkas─▒nda aramak en b├╝y├╝k kusur.

├ç├╝nk├╝; ÔÇťBen edepliyim, ba┼čkalar─▒ de─čil.ÔÇŁ demek en b├╝y├╝k edepsizlik.

┼×├Âyle ki;

Sosyal davran─▒┼člar─▒n niyetleriyle irtibat─▒ d─▒┼čar─▒dan g├Âz├╝kmedi─či i├žin, zanlarla de─čerlendirilir.

Meselâ;

Bir y├╝r├╝y├╝┼č├╝n kibirden mi, vakardan m─▒, vazifenin gerektirdi─či heybetten mi, al─▒┼čkanl─▒ktan m─▒ kaynakland─▒─č─▒na d─▒┼čar─▒dan karar vermek, zan olacakt─▒r. H├╝sn-i zan edilirse ne ├ól├ó. Fakat s├╗-i zan edilirse bu zan isabetliyse g─▒ybete; de─čilse, iftiraya sebebiyet verecek. Neticede kibirli y├╝r├╝mekten daha k├Ât├╝ bir noktaya ├ž─▒kacakt─▒r.

├ľyleyse;

Ahlâk kitaplarında, hadislerde, âyetlerde;

ÔÇťKibirli y├╝r├╝me!ÔÇŁ uyar─▒s─▒n─▒ okuyunca, kendi hayat─▒m─▒za bak─▒p de─čerlendirmeliyiz; terbiyesinden sorumlu olmad─▒─č─▒m─▒z ba┼čkalar─▒nda de─čil.

Bu ┼čart─▒ zihnimizde bulundurarak baz─▒ tespitlerde bulunabiliriz.

VIRTUAL

Evet, teknoloji ile k─▒sa zamanda b├╝y├╝k bir ÔÇťevrimÔÇŁ ge├žirdik. Art─▒k parmak u├žlar─▒m─▒zla da konu┼čuyoruz! Kl├óvye yahut dokunmatik ekranlarda gezinen parmaklar─▒m─▒z da; bir f─▒s─▒lt─▒y─▒, bir ba┼čkas─▒na aktarabiliyor, asl─▒n─▒ hi├ž bilmedi─či bir iddiay─▒ yayabiliyor. Bu imk├ónlar, hayr─▒ kolayla┼čt─▒rd─▒─č─▒ gibi, ┼čerri de kolayla┼čt─▒rd─▒. ├éhirzaman─▒n h─▒zland─▒r─▒c─▒, ├žo─čalt─▒c─▒ etkileri…

Sanal, ┬źvirtual┬╗in terc├╝mesi. ─░ngilizcede ┬źvirtue┬╗ faz├«let, erdem, adaml─▒k, h├óssa, ├Âzellik anlamlar─▒na geliyor. Buradan fiil├« ve fiile ge├žmemi┼č, biÔÇÖl-kuvve m├ón├ólar─▒ do─čmu┼č. Hem ger├žek hem de─čil.

Bir h├╝k├╝mdar d├╝┼č├╝n├╝n. Kral de─čil, fakat ele ge├žirdi─či kuvvetiyle h├╝kmediyor: Fiilen kral. Ger├žekte kral de─čil. Ama ger├žekte y├Ânetiyor…

Bizim ┬źsanal┬╗ kar┼č─▒l─▒─č─▒n─▒ verdi─čimiz; ┬źGer├žek olmayan, ekranda, a─čda, bilgisayarda var kabul edilen┬╗ m├ón├ós─▒na i┼čte buradan ge├žilmi┼č.*

Sanal kelimesi bizi yan─▒lt─▒yor. Ger├žekte yok gibi hissettiriyor. H├ólbuki d├╝┼č├╝nelim:

Telefon faturam─▒z─▒n k├ó─č─▒t bask─▒s─▒ m─▒ daha ger├žektir; yoksa, onun sistemdeki kayd─▒ m─▒? Kap─▒ya b─▒rak─▒lm─▒┼č fatura kaybolsa, hatt├ó bizim taraf─▒m─▒zdan yok edilse bile, ┬źsanal ├ólem┬╗deki kayd─▒ silinmiyor.

Belki ┬źger├žek┬╗ hayattaki fiskoslar─▒n, ka├žamak bak─▒┼člar─▒n AllahÔÇÖtan ba┼čka ┼čahidi yok. Fakat internette her ┼čey kay─▒t alt─▒nda. Son aylarda, internette bir ┼čey olmaz zannederek, ┼čah─▒slara ve m├ónev├« ┼čahsiyetlere hakaret edenler hakk─▒nda yap─▒lan kanun├« takibat da, s├Âz├╝m├╝z├╝ teyit ediyor.

Zaten niyetleri bile bilen All├óhÔÇÖa ├«m├ón─▒m─▒z, bizi ┬źsanal┬╗ bir me┼čr├╗ g├Ârmeye ├žekmemeli.

Bu de─či┼čimler kar┼č─▒s─▒nda de─či┼čmeyen bir ├ód├ób─▒m─▒z olmal─▒. Kar┼č─▒la┼čt─▒─č─▒m─▒zda ├ód├ób-─▒ mu├ó┼čeret gere─či h├╝rmetle davranaca─č─▒m─▒z bir ki┼činin, payla┼čt─▒─č─▒ bir d├╝┼č├╝ncesinin alt─▒na a─č─▒r yorumlar yazabiliyoruz. ┬źY├╝z y├╝ze bakm─▒yor.┬╗ diye mi? Fakat pamuk├žu ile g─▒ybet├ži kad─▒nca─č─▒z gibi, hakk─▒na girdi─čimiz ki┼čilerle y├╝zle┼čece─čimiz bir g├╝ne biz de inan─▒yoruz.

N─░SBET

Ge├žmi┼čte en ├žok ├žekinilen ┼čeylerden biri, nisbet yapmakt─▒. Nisbet; mukayese, orant─▒lama, kar┼č─▒l─▒kl─▒ uyum, isnad etme m├ón├ólar─▒ndan hareketle yan bir m├ón├ó kazanm─▒┼čt─▒. Bu da;

┬źBirini k─▒zd─▒rma, k─▒skand─▒rma, ├╝zme, bug├╝n├╝n tabiriyle ezme maksad─▒yla bir davran─▒┼č sergilemek┬╗ti. Bug├╝n sosyal medyada yeme─čini, tatl─▒s─▒n─▒, k─▒yafetini, nik├óh foto─čraf─▒n─▒ vs. resmedenler, muhtemelen hi├ž b├Âyle bir ┼čeye niyet etmiyorlar. Zaten internetin tabiat─▒ gere─či ┬źortaya┬╗ d├Âk├╝yorlar. Fakat payla┼čt─▒klar─▒ ┼čeyin ortal─▒ktakilerde meydana getirebilece─či duygu dalgalanmalar─▒n─▒ hesaba da katmam─▒┼č oluyorlar.

─░┼čte nisbet yapmama hass├ósiyeti, bundan ka├ž─▒nmay─▒ gerektirirdi. D├╝n hava atm─▒┼č olmamak i├žin ezilip b├╝z├╝l├╝n├╝rd├╝. Bin dereden su getirerek a├ž─▒klamalar yapma ihtiyac─▒ hissedilirdi. Bug├╝n; ÔÇťHava atamad─▒m, ba┼čkas─▒n─▒n havas─▒ alt─▒nda ezildim.ÔÇŁ diye ├╝z├╝len gen├žlerimiz var.

T├Âhmet mevkilerinden uzak durma prensibi de bunu emrediyordu. ÔÇťBenim niyetim temiz, ba┼čkas─▒ ne d├╝┼č├╝n├╝rse d├╝┼č├╝ns├╝n.ÔÇŁ demek her zaman ge├žerli de─čildi.

Sonra nazar de─čmesinden ve g├Âz hakk─▒ndan korkulurdu.

Sosyal medyay─▒ ortaya d├Âkmeden, ├Âzel g├Âr├╝┼čmeler i├žin de kullananlar ├žok tabi├«… Fakat, burada da genel ile ├Âzel kar─▒┼č─▒yor. Sanal d├╝nya, yalan d├╝nya oluyor. Gen├ž san─▒lan ya┼čl─▒, yeti┼čkin sand─▒─č─▒m─▒z ├žocuk, kad─▒n sand─▒─č─▒n─▒z erkek, en ├Ânemlisi dost sand─▒─č─▒n─▒z, d├╝┼čman olabiliyor. As├óf├« devrimize de hitap eden rub├ó├«ler s├Âylemi┼č:

Her merd olan─▒n me┼črebi merd├óne midir?
Her m├óh-ve┼čin gamzesi ┼č├óh├óne midir?
Kimden i┼čitirsen s├Âz├╝ tedk├«k eyle,
Her kavli hakîmin de hakîmâne midir?

Her dil keder-i nifâkdan pâk olmaz,
Her sâde dil âyîne-i idrâk olmaz,
Her ┼čahsa dehen-g├╝┼č├ó-y─▒ esrar olma;
Her ┼č├óh-─▒ ├žen├ór ├╝ b├«d misvak olmaz.

ÔÇťHer g├Ân├╝l, ikiy├╝zl├╝l├╝k bulan─▒kl─▒─č─▒ndan temizlenmi┼č de─čildir. Her saf g├Ân├╝l de, anlay─▒┼čl─▒ de─čildir. Aman herkese s─▒rlar─▒n─▒ s├Âylemek i├žin a─čz─▒n─▒ a├žma! Her ├ž─▒nar ve s├Â─č├╝t dal─▒, misvak de─čildir.ÔÇŁ

ÂDAB MI TOPLUM BASKISI MI?

├éd├ób-─▒ mu├ó┼čereti; yapmac─▒kl─▒k, toplum bask─▒s─▒ ile hareket etmek gibi tel├ókki edebilenler olabiliyor. Bu da yukar─▒da izah etmeye ├žal─▒┼čt─▒─č─▒m─▒z t├╝rden bir s├╗-i zan oluyor.

├éd├ób-─▒ mu├ó┼čeret nedir?

G├Ârg├╝ kurallar─▒d─▒r. Kaynaklar─▒ da; dindir, t├Âredir, ├Ârft├╝r, ahl├ókt─▒r, te├óm├╝llerdir. Bunlar─▒ kural h├óline getiren bizim atalar─▒m─▒zd─▒r.

Kural niye konur?

├ç├╝nk├╝ nefislerimiz, incelikten yoksun davranabilir. Tev├ózu yerine kibri, fed├ók├órl─▒k yerine bencilli─či, sab─▒r yerine acelecili─či… tercih edebilir.

Adam ├Âld├╝rmek niye kanunla cezaland─▒r─▒l─▒yorsa, birine hava atmak da ayn─▒ sebeple ay─▒plan─▒r. H─▒rs─▒zl─▒k nas─▒l kanunla engellenmeye ├žal─▒┼č─▒l─▒yorsa, bencillik de ahl├ók ile giderilmeye ├žal─▒┼č─▒l─▒r. Ahl├ók─▒ hi├žbir yapt─▒r─▒m ve bask─▒ olmaks─▒z─▒n sadece vicdan meselesi h├ólinde tutmak, vicdans─▒zlar─▒ i┼čtahland─▒r─▒r. Toplumun yapt─▒r─▒m─▒, bu vicdans─▒zlar─▒ zaptetmek i├žindir o kadar.

Di─čer taraftan, ├ód├ób-─▒ mu├ó┼čeret kabuk ise, ├Âz├╝ olan as─▒l duygulara, asil ahl├ók├« faz├«letlere talip olmal─▒y─▒z elbette. Kurbanda ete, namazda s├╗rete bakmayan il├óh├« irade, elbette ├ódapta da yapmac─▒k ├ódetlere bakmayacakt─▒r.

─░sl├óm; bizde daima i├ž ve d─▒┼č, ├Âz ve s├Âz, b├ót─▒n ve z├óhir birli─či arar.

├Ämanda, b├ót─▒n ve z├óhir ├žatla─č─▒: Nifak.

Davran─▒┼člarda i├ž ve d─▒┼č ├žatla─č─▒: Riy├ó.

S├Âzlerimizde ├Âz ve s├Âz ayr─▒l─▒─č─▒: S├Âz├╝n do─črulu─ču a├ž─▒s─▒ndan; yalan, iftira. S├Âz├╝n vic├óh├« ba┼čka, g─▒y├ób├« ba┼čka olmas─▒ a├ž─▒s─▒ndan; g─▒ybet, dedikodu…

KIYL U K─ÇL

K─▒yl u k─ül, dedikodu demek. Asl─▒nda kelime Arap├žada;

┬źDenildi ve dedi.┬╗ m├ón├ós─▒na geliyor. ├ľyle olunca, irfan ehli ┼čairler; z├óhir├« ilme, m├óneviyats─▒z bilgi y─▒─č─▒nlar─▒na da ┬źk─▒yl u k─ül┬╗ demi┼čler. Hakikaten ilm├« eserlerde, g├Âr├╝┼čler bildirilirken daima;

ÔÇť┼×├Âyle denildi, falanca ┼č├Âyle dedi.ÔÇŁ ┼čeklinde, bu tabirler kullan─▒l─▒r.

ÔÇťTamam; ┬źDendi, denildi de ey ├ólim, senin taraf─▒ndan bu bilgiler, bu tavsiyeler, bu emirler ve yasaklar uyguland─▒ m─▒? K─ül, h├ól ve efÔÇś├ól (fiil, davran─▒┼č) oldu mu?┬╗ÔÇŁ

Erzurumlu ─░brahim Hakk─▒ Hazretleri de bunu niyaz ediyor:

Yâ Rab! Hidâyet eyle vecd ü hâli,
Hem savm u sal├ót u hem g├╝zel efÔÇś├óli,
Her fikrden eyle g├Ânl├╝m├╝ sen h├ól├«,
Zikrinle dolup unuda k├«l u k─üli…

Burada bize de mesaj var. Payla┼čt─▒─č─▒m─▒z, e┼če-dosta g├Ânderdi─čimiz g├╝zel mesajlarda; ┬źiletildi, be─čenildi, payla┼č─▒ld─▒┬╗dan ├Âteye; ┬źya┼čand─▒, tatbik edildi, uyguland─▒┬╗ noktas─▒na ge├žebiliyor muyuz? Ge├žemiyorsak; profilimizin faz├«letleri sanal bir dedikodudan ├Âte ge├žemiyor demektir.

_____________

* Bu enteresan etimoloji; ┬źThe Demise of Virtue in Virtual America┬╗ ┬źSanal AmerikaÔÇÖda, erdemin ├ž├Âk├╝┼č├╝┬╗ gibi kitaplara vesile olmu┼č.
Dert benzer. Kitab─▒n yazar─▒ David Bosworth, bizdeki Harunlar─▒n K─ürunla┼čmas─▒ tabirine benzer ┼čekilde, Evangelical Mammonism tabirini kullan─▒yor.
─░kiy├╝zl├╝le┼čmeyi ┼č├Âyle tarif ediyor: ┬ź─░┼č ├óleminde boyun e─čilmesi gereken her varl─▒─č─▒n ├Ân├╝nde e─čilmek, evde nefsimizi ┼č─▒martmam─▒za izin veriyor.┬╗
Ahl├ók├« de─čerlerin de─či┼čmesinde, yani (virtuous) erdemli AmerikaÔÇÖdan (virtual) sanal AmerikaÔÇÖya ge├ži┼čteki K─ürunla┼čmaya dair ├žarp─▒c─▒ misalleri:
ÔÇť─░yi ge├žinmenin esas oldu─ču arkada┼čl─▒k gitti, ├Âne ge├žmenin temel al─▒nd─▒─č─▒ network (├ževre) olu┼čturma geldi.
Kazan─▒lm─▒┼č hayranl─▒k ve ortaya konan i┼člerin keyfiyetinin esas oldu─ču kahramanl─▒k gitti, yerine sat─▒n al─▒nm─▒┼č tan─▒t─▒m ve be─čeni say─▒s─▒n─▒n geldi─či ┼č├Âhret geldi.
Tutumluluk, kanaatk├órl─▒k ve a─čz─▒ s─▒k─▒l─▒k gitti, t├╝ketim, ba─č─▒ml─▒l─▒k ve ┼čik├óyet k├╝lt├╝r├╝ geldi.ÔÇŁ (s. 219)