1789 FRANSIZ İNKILÂBI -1-

YAZAR : Ahmet MERAL ahmetmeral61@gmail.com

Frans─▒z ─░nk─▒l├ób─▒, sonu├žlar─▒ itibar─▒yla d├╝nya tarihinin en ├Ânemli siyas├« kas─▒rgalar─▒ndan birisi olarak kabul edilmektedir. 14 Temmuz 1789 tarihinde ParisÔÇÖte ┬źburjuva┬╗ diye tan─▒mlanan orta tabakan─▒n, yoksul halk kitlelerinin deste─čiyle ba┼člatt─▒─č─▒ ayaklanman─▒n; siyas├«, sosyal ve k├╝lt├╝rel etkisinin g├╝n├╝m├╝ze kadar devam edece─či, o g├╝n i├žin kimse taraf─▒ndan tahmin edilemezdi. ─░syanc─▒lar─▒n Bastille Hapish├ónesiÔÇÖni basarak monar┼činin sembol├╝ yedi siyas├« tutukluyu sal─▒vermesi, fakir halk─▒n ayaklanmas─▒n─▒n bir ├Âfke patlamas─▒na d├Ân├╝┼čerek soylular─▒n malik├ónelerine y├Ânelmesi, ─░htil├ólÔÇÖi sadece kanl─▒ ve ┼čiddetli bir ┼čekle sokmakla kalmad─▒; on be┼č y─▒l boyunca sosyal ve siyas├« ├žalkant─▒ ve karma┼ča devam etti. B├Âylece ─░nk─▒l├óp, ba┼čta Fransa olmak ├╝zere t├╝m AvrupaÔÇÖy─▒ tesiri alt─▒na ald─▒. ─░nsan haklar─▒, ferd├« ├Âzg├╝rl├╝kler, din ve vicdan h├╝rriyeti, temel haklar; kamunun g├╝ndemine girerek sadece siyas├« de─čil, sosyal, k├╝lt├╝rel, d├«n├« ve ekonomik bir├žok k├Âkl├╝ de─či┼čimin fitilini ate┼čledi.

Vatikan merkezli kilise g├Ârevlileri ve papazlar; ├╝stlendikleri din adam─▒ rollerinin gere─či olarak, hak ve ad├óletin mutlak savunucular─▒ olmalar─▒ gerekirken, bu rollerine ih├ónet ederek soylularla i┼čbirli─či i├žerisine girdiler. B├Âylece d├«n├« kurumlar, halk nezdinde y─▒prand─▒. On be┼č y─▒l boyunca kiliseler bask─▒ alt─▒na girdi. Hatt├ó ┼čehir merkezlerindeki kiliseler kapat─▒ld─▒. Katolik kurumlar b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de zarar g├Ârd├╝. Yeni fikirlerin yay─▒ld─▒─č─▒ FransaÔÇÖya di─čer Avrupa devletlerinin blokaj uygulamas─▒, Frans─▒z milliyet├žili─čini tetikledi. Devletlerin milliyet prensibine g├Âre olu┼čturulmas─▒ fikri; bu ink─▒l├ób─▒n, o g├╝n├╝n imparatorluklar─▒n─▒ sarsan en ├Ânemli etkisiydi. Nihayet y├Ânetimde ├žo─čulculuk, me┼črutiyete ve cumhuriyete dayal─▒ y├Ânetim anlay─▒┼člar─▒, bu ink─▒l├óptan beslenerek g├╝n├╝m├╝z d├╝nyas─▒nda da tesirleri devam eden yenilikler olarak tazeli─čini korumaktad─▒r.

SOSYAL SINIFLAR ARASINDAKİ UÇURUM

18. y├╝zy─▒l Frans─▒z toplum yap─▒s─▒ incelendi─činde toplum ├╝├ž ana tabakadan olu┼čmaktayd─▒:

1. Soylular,

2. Burjuva ad─▒ verilen orta tabaka ve

3. K├Âyl├╝ler.

Soylular, y├╝ksek d├╝zeydeki devlet memurluklar─▒n─▒ ellerinde bulundurmaktayd─▒ ve devlete hi├ž vergi vermezlerdi. ├ťstelik soylular (aristokratlar); k├Âyl├╝lerin i┼čledi─či topraklar─▒n sahibi olarak, topra─ča ba─čl─▒ k├Âlelere ve ├žift├žilere kar┼č─▒ k├Ât├╝ muamelede bulunmakta ├ódeta zulm├╝n mahall├« derebeyleri gibi davranmaktayd─▒.

Bir di─čer imtiyazl─▒ s─▒n─▒f─▒ olu┼čturan Katolik din adamlar─▒ ise; halk─▒n yan─▒nda yer almalar─▒ gerekirken, ├žo─ču kez zengin soylular─▒n malik├ónelerindeki davetlerin ba┼čmisafiri olarak hareket ediyordu. ├ťstelik be┼č y─▒lda bir, ├žok az bir vergi ├Âdemekteydiler.

─░nk─▒l├ób─▒n arefesinde gittik├že zenginle┼čen burjuvalar; t├╝ccarl─▒k, bankac─▒l─▒k ve sanayicilikle konumlar─▒n─▒ tahkim etmekteydi. Ayr─▒ca memur, doktor, avukat ve yazarlardan olu┼čan k├╝├ž├╝k burjuva kesimi de; yakla┼čan devrimde etkili olacak ve soylularla birlikte din adamlar─▒n─▒n devlet yap─▒lanmas─▒ndaki ve toplum hiyerar┼čisindeki ├╝st├╝nl├╝klerine son verecekti. Esasen 1789 Frans─▒z ─░nk─▒l├ób─▒ bir orta s─▒n─▒f ihtil├óliydi ve bu y├╝zden ┬źBurjuva ─░nk─▒l├ób─▒┬╗ olarak da an─▒l─▒r.

ABD ─░NSAN HAKLARI BEYANNAMES─░ ve ─░NG─░LTERE ME┼×RUT─░YET─░N─░N ETK─░S─░

─░ngiltere, bu d├Ânemde me┼čr├╗t├« bir y├Ânetime sahipti. Frans─▒z ayd─▒nlar─▒, me┼čr├╗t├« monar┼či kurulmas─▒ konusunda bilhassa ─░ngiliz yazarlar─▒ndan etkilendiler. ─░ngiltereÔÇÖnin g├╝├žl├╝ ve zengin bir ├╝lke olu┼ču, Sanayi ─░nk─▒l├ób─▒ÔÇÖn─▒ ger├žekle┼čtirmesi, siyas├« sistemin merkezindeki kral─▒n yetkilerini k─▒s─▒tlamay─▒ ba┼čarm─▒┼č olmas─▒, ─░nk─▒l├óbÔÇÖ─▒n teorisyen ve ├Ânc├╝lerini etkilemekteydi. Benjamin Franklin; ABD ba─č─▒ms─▒zl─▒k m├╝cadelesine yard─▒m ve destek sa─člamak amac─▒yla geldi─či FransaÔÇÖdan g├Ânderdi─či May─▒s 1777 y─▒l─▒ndaki mektubunda, AmerikaÔÇÖda meydana gelen geli┼čmeleri ve Frans─▒zlara ilham etti─či heyecan─▒ ┼č├Âyle kaydetmektedir.

ÔÇťB├╝t├╝n Avrupa bizim taraf─▒m─▒zdad─▒r. Hi├ž de─čilse b├╝t├╝n alk─▒┼člar ve ba┼čar─▒ temenn├«leri bizim i├žindir. M├╝stebit bir kuvvet alt─▒nda ya┼čayanlar, h├╝rriyeti daha az sevmiyorlar. Onun i├žin temenn├«lerde bulunuyorlar ve AvrupaÔÇÖda h├╝rriyetlerini kazanmak ├╝mitsizli─čine d├╝┼č├╝yorlar. H├╝rriyetlerine kavu┼čan bizim kolonilerimizin anayasalar─▒n─▒ a┼čk ve heyecanla okuyorlar. Bizim d├óv├óm─▒z─▒n b├╝t├╝n insanl─▒─č─▒n d├óv├ós─▒ oldu─ču ve kendi h├╝rriyetimiz i├žin ├žarp─▒┼č─▒rken Avrupa h├╝rriyeti i├žin de ├žarp─▒┼čt─▒─č─▒m─▒z, burada b├╝t├╝n a─č─▒zlarda dola┼čan s├Âzd├╝r.ÔÇŁ1

├ľte yandan Amerika ba─č─▒ms─▒zl─▒k hareketleri ve Thomas JeffersonÔÇÖun kaleme ald─▒─č─▒ 1776 Amerikan Ba─č─▒ms─▒zl─▒k Bildirgesi de Frans─▒zlar─▒n temel haklar ve ├Âzg├╝rl├╝kler konusunda bilin├žlenmesine yol a├žan di─čer bir d─▒┼č fakt├Ârd├╝.

AYDINLARIN HALKI TEMEL HAKLAR KONUSUNDA BİLİNÇLENDİRMESİ

1789 Frans─▒z DevrimiÔÇÖni tetikleyen sebeplerden biri de, bu d├Ânemde eserleriyle halk─▒ etkileyen bir├žok b├╝y├╝k yazar, d├╝┼č├╝n├╝r ve devlet adam─▒n─▒n halkta cidd├« bir entelekt├╝el birikim olu┼čturmas─▒yd─▒.

Fran├žois Rabelais (1494-1553) ile ba┼člayan k├╝lt├╝rel ├žal─▒┼čmalar; 18. y├╝zy─▒lda Maximilien Robespierre (1758-1794), Mirabeau (1749-1791), J. J. Rousseau (1712-1778), Montesquieu (1689-1755), Condorcet (1743-1794) vs gibi d├╝┼č├╝nce ve aksiyon insanlar─▒yla zirveyi yakalad─▒. Bu ki┼čilerin ├žal─▒┼čmalar─▒ 1789 ├Âncesi ink─▒l├óp ortam─▒n─▒n olgunla┼čmas─▒ i├žin gereken k├╝lt├╝rel alt yap─▒y─▒ olu┼čturdu. Ferd├« haklar, vicdan ├Âzg├╝rl├╝─č├╝, devlet y├Ânetiminin keyf├«likten kurtulmas─▒ y├Ân├╝ndeki d├╝┼č├╝ncelerin yay─▒lmas─▒; Yak─▒n ├ça─čÔÇÖ─▒ ba┼člatan bu b├╝y├╝k ink─▒l├ób─▒ haz─▒rlayan sebeplerin en ├Ânemlilerini te┼čkil etmekteydi.

FRANSIZ ─░NKIL├éBI ├ľNCES─░NDE MAL├Ä ve S─░YAS├Ä DURUM

Fransa, koyu bir mutlakiyetle y├Ânetiliyordu. Kral ve aristokratlar, e┼čitsizlik ├╝zerine siyas├« ve sosyal bir yap─▒ olu┼čturmu┼čtu. ├ťlkenin b├╝t├╝n y├╝k├╝; orta s─▒n─▒f t├╝ccar ve zanaatk├ór ile k├Âyl├╝ s─▒n─▒f─▒n─▒n ├╝st├╝nde idi. K├Âyl├╝ler, yokluk ve sef├ólet i├žinde ya┼č─▒yorlard─▒.

Fransa, 18. as─▒rda b├╝y├╝k mal├« zorluklar i├žinde idi. Saray─▒n ├Âl├ž├╝s├╝z israflar─▒na il├óveten ─░ngiltere ile siyas├« yar─▒┼č y├╝z├╝nden; AmerikaÔÇÖn─▒n ba─č─▒ms─▒zl─▒─č─▒ i├žin m├╝cadele edenlere yard─▒m ve asker├« destekten do─čan sava┼č masraflar─▒, maliyeye b├╝y├╝k bir y├╝k getiriyordu. Bunu kar┼č─▒lamak i├žin de vergiler art─▒r─▒ld─▒. Halk, bu a─č─▒r vergiler alt─▒nda ezilmeye ba┼člad─▒. Nitekim Tarih├ži Prof. Scott Trask;

ÔÇťFrans─▒z monar┼čisi; b├╝t├žesini dengeleyebilmi┼č olsayd─▒, devrimin hi├ž ya┼čanmayaca─č─▒ s├Âylenebilir… Frans─▒z DevrimiÔÇÖni ortaya ├ž─▒karan krizin sebebi, monar┼činin otoritesini sarsan bir kredi krizi ve mal├« krizdi.ÔÇŁ2 diyerek FransaÔÇÖn─▒n neredeyse ekonomik y├Ânden ifl├ós noktas─▒na gelmesinin bu b├╝y├╝k halk ayaklanmas─▒n─▒n en ├Ânemli sebebi olarak g├Âstermektedir.

16. Louis, 1774 y─▒l─▒nda; ekonomik bunal─▒m─▒ a┼čmak ve mal├« y├Ânden FransaÔÇÖy─▒ rahatlatmak amac─▒yla, fizyokratlardan Jacques TurgotÔÇÖu maliyenin ba┼č─▒na getirdi. Turgot kalk─▒nman─▒n tar─▒mla m├╝mk├╝n olaca─č─▒n─▒ d├╝┼č├╝nmekte ve devlet yard─▒mlar─▒n─▒n giri┼čimcili─či ve ├╝retimi olumsuz etkiledi─čini d├╝┼č├╝nmekteydi. Nitekim KralÔÇÖa bu yard─▒mlara son verilmesi gerekti─či tezini savunan, tar─▒m a─č─▒rl─▒kl─▒ bir reform program─▒ sundu. Bu programda k├Âyden ey├ólete, ey├óletten meclise uzanan bir silsilede se├žimle belirlenmi┼č federe bir devlet tavsiye etti. Bu reformlar; d─▒┼č ticareti elinde tutan aristokratlar─▒n ve yoksul kesimlerin muhalefetiyle kar┼č─▒la┼čt─▒. Ayr─▒ca Turgot; FransaÔÇÖn─▒n Amerikan Ba─č─▒ms─▒zl─▒k Sava┼č─▒ÔÇÖna m├╝dahale etmesine mal├« sebeplerle kar┼č─▒ ├ž─▒kmaktayd─▒. Amerikan ba─č─▒ms─▒zl─▒k m├╝cadelesine verilecek deste─čin; ─░ngiltere ile yeni bir sava┼č anlam─▒na gelece─či, bunun da reformlar─▒ aksataca─č─▒ ve devleti de ifl├ósa s├╝r├╝kleyece─či g├Âr├╝┼člerini ta┼č─▒maktayd─▒. Bu sebeple;

ÔÇťDevlet ilk ate┼čle ifl├ósa s├╝r├╝klenecektir!ÔÇŁ diyerek Kral LoiusÔÇÖu ikaz etti. Ancak monar┼či; mill├« gurur, milletleraras─▒ g├╝├ž politikas─▒ gerek├želeriyle TurgotÔÇÖun hakl─▒ kayg─▒lar─▒n─▒ dikkate almad─▒─č─▒ gibi kendisini de g├Ârevinden uzakla┼čt─▒rd─▒.

1777 y─▒l─▒ndan itibaren Fransa, ba─č─▒ms─▒zl─▒k m├╝cadelesi veren Amerikal─▒lara sava┼č boyunca gizlice sil├óh yard─▒m─▒ yapt─▒ ve lojistik destek verdi. Hatt├ó 1780 y─▒l─▒nda Rhode IslandÔÇÖa 5.000 ki┼čilik bir birlik g├Ânderdi. 1881 y─▒l─▒nda Frans─▒z gemileri Lord Cornwallis ├Ânderli─čindeki ─░ngiliz birliklerinin YorktownÔÇÖdan ├ž─▒kmas─▒n─▒ engelledi. Bu yard─▒m ve m├╝dahaleler sonucunda Amerika ba─č─▒ms─▒z oldu ama Fransa ekonomik olarak daha b├╝y├╝k bir krizin i├žerisine yuvarland─▒. 1,3 milyon Frans─▒z liras─▒na (livre) m├ólolan sava┼č masraf─▒ b├╝t├╝n├╝yle bor├žlanarak finanse edildi.

Fransa Krall─▒─č─▒, Amerika Birle┼čik DevletleriÔÇÖnin do─ču┼čuna yol a├žan 1783 Paris Antla┼čmas─▒ÔÇÖndan sonra da yakalad─▒─č─▒ ekonomik toparlanma ┼čans─▒n─▒ iyi kullanamad─▒. Frans─▒z monar┼čisinin; d├╝nya dengelerinde daha iyi bir yer elde etmek amac─▒yla 150.000 ki┼čilik bir daim├« ordu kurma giri┼čimi ve okyanuslarda ─░ngilizlerle rekabet edecek bir donanma in┼ča etme sevdas─▒, zaten bor├žlar i├žinde y├╝zen devleti iyice bor├ž bata─č─▒na soktu.

ON BE┼× YIL S├ťRECEK ─░NKIL├éBIN BA┼×LAMASI

16. Louis; soylular─▒ toplay─▒p toprak m├╝lkiyeti ├╝zerinden vergi al─▒nmas─▒n─▒ istedi─činde, soylular parlamentonun toplanmas─▒n─▒ istediler.

1789 May─▒sÔÇÖ─▒nda; soylular, din adamlar─▒ ve halk─▒n olu┼čturdu─ču ├╝├ž s─▒n─▒f─▒n parlamentosu a├ž─▒larak ─░nk─▒l├óbÔÇÖ─▒n ilk ad─▒m─▒ at─▒ld─▒. ─░nk─▒l├óbÔÇÖ─▒n geni┼č halk kitlelerinin co┼čkuyla terenn├╝m etti─či ├╝├ž ├Ânemli slogan─▒; ┬źE┼čitlik, Ad├ólet ve H├╝rriyet┬╗ti. K├Âleler h├╝r olmak istiyordu. Siyas├« haklardan mahk├╗m orta s─▒n─▒f esnaf ve sanatk├órlar ile halk, e┼čitlik i├žin millet h├ókimiyetini savunuyor ve ad├ólet istiyordu.

Burjuva ismi verilen orta s─▒n─▒f esnaf, t├╝ccar ve zanaatk├órlar; devlete vergi veren fakat siyas├« haklar─▒ s─▒n─▒rl─▒ bir kitleyi olu┼čturmaktayd─▒. Soylular─▒n ve din adamlar─▒n─▒n ayr─▒cal─▒klar─▒n─▒n ortadan kald─▒r─▒ld─▒─č─▒ yeni bir d├╝zenleme talep ettiler. Parlamentonun orta s─▒n─▒f─▒n g├Âr├╝┼č ve taleplerini kar┼č─▒lamamas─▒ ├╝zerine, burjuva s─▒n─▒f─▒ harekete ge├žti ve 9 Temmuz 1789ÔÇÖda olu┼čturduklar─▒ ┬źMill├« Meclis┬╗i, ┬źKurucu Meclis┬╗ olarak tan─▒mlad─▒lar ve eski sistemi devre d─▒┼č─▒ b─▒rakt─▒klar─▒n─▒ duyurdular. ─░nsan ve Yurtta┼č Haklar─▒ Bildirisini yay─▒nlayarak yeni kamu hukukunun ilkelerini ortaya koydular. Buna g├Âre;

a) Bir anayasa yap─▒larak kral─▒n ve krall─▒─č─▒n yetkileri s─▒n─▒rland─▒r─▒lacakt─▒.

b) Vergilerin d├╝zene konmas─▒ ve azalt─▒lmas─▒ yoluna gidilecekti.

c) ─░├ž g├╝mr├╝k duvarlar─▒ indirilerek ├╝lke i├ži ticaret kolayla┼čt─▒r─▒lacakt─▒.

d) Bas─▒n ├Âzg├╝rl├╝─č├╝ sa─članacakt─▒.

Fransa monar┼čisini tehdit eden bu tehlikeli geli┼čmeye KralÔÇÖ─▒n tepkisi gecikmedi. KralÔÇÖ─▒n asker├« kuvvetlerinin bu meclisi da─č─▒tarak la─čvetmesi tarihin seyrini de─či┼čtirecek b├╝y├╝k bir ayaklanmaya yol a├žt─▒. ParisÔÇÖin ┬źbald─▒r─▒ ├ž─▒plak┬╗lar─▒ olarak tan─▒mlanan; k├Âyl├╝ler, yoksul halk kitleleri ve ─░htil├ólÔÇÖin bayraktarl─▒─č─▒n─▒ yapan ticaret erbab─▒ orta s─▒n─▒f, g├╝├ž birli─či yaparak ayakland─▒lar.

__________________

1 Frans─▒z ─░nk─▒l├ób─▒ÔÇÖn─▒n Siyas├« Tarihi -I-, A. Aulard, s. 35-36, TTK Bas─▒mevi, Ankara, 1987.
2 Prof. Scott Trask, Mises ─░nstutite, Liberal D├╝┼č├╝nce Dergisi, sa. 37, y─▒l 2005.