─░ngiltereÔÇÖden Bat─▒ AvrupaÔÇÖya SANAY─░ ─░NKIL├éBIÔÇÖNIN YAYILMASI

YAZAR : Ahmet MERAL ahmetmeral61@gmail.com

17. ve 18. y├╝zy─▒ldaki bat─▒ d├╝nyas─▒nda meydana gelen bilim sahas─▒ndaki geli┼čme ve Sanayi ─░nk─▒l├ób─▒ (Industrial Revolution); insan ve hayvan g├╝c├╝ne dayal─▒ ├╝retim tarz─▒ndan, makine g├╝c├╝n├╝n h├ókim oldu─ču ├╝retim tarz─▒na ge├ži┼č olarak kabul edilmektedir. Bu yeni ├╝retim tarz─▒; 1750ÔÇÖli y─▒llardan itibaren, ilk defa ─░ngiltereÔÇÖde dokuma sekt├Âr├╝nde ortaya ├ž─▒kt─▒ ve daha sonra di─čer sahalara yay─▒ld─▒. Kol g├╝c├╝nden makineye dayal─▒ ├╝retime ge├ži┼čle birlikte, sanayile┼čen ├╝lkelerde; imal├ót─▒n ┼čekli ve hacmi, ge├žmi┼čle k─▒yaslanamayacak boyutta artm─▒┼čt─▒. ├ťretim art─▒┼č─▒, ister istemez iktisad├« hayatta b├╝y├╝k bir yar─▒┼č ve rekabeti beraberinde getirdi. Arnold ToynbeeÔÇÖnin diliyle;

ÔÇťSanayi ink─▒l├ób─▒n─▒n ├Âz├╝; daha ├Ânce servetin ├╝retimi ve b├Âl├╝┼č├╝lmesini denetleyen Orta ├ça─č d├╝zenlemeleri yerine, rekabetin ik─üme edilmesidir.ÔÇŁ

End├╝stri devrimi diye de tan─▒mlanan bu ink─▒l├ób─▒, birdenbire ─░ngiltereÔÇÖde zuhur etmi┼č bir ink─▒l├óp olarak g├Ârmek do─čru de─čildir. Sanayi ink─▒l├ób─▒n─▒, 16. ve 17. as─▒rlardan itibaren Bat─▒ AvrupaÔÇÖda meydana gelen; d├«n├«, siyas├«, ilm├« ve felsef├« de─či┼čim ve geli┼čimin bir sonucu olarak g├Ârmek daha do─čru bir yakla┼č─▒m olarak kabul edilmektedir. ├ľzellikle 17. ve 18. y├╝zy─▒l ┬źAyd─▒nlanma filozoflar─▒┬╗; bilim y├Ântemini takip etme ve hayat─▒n matemati─čini kurmada b├╝y├╝k ├žabalar g├Âstererek, rasyonel d├╝┼č├╝nmenin ├Ân├╝n├╝ a├žt─▒lar ve k├╝lt├╝rel hayata y├Ân vermeye ba┼člad─▒lar. K─▒sacas─▒ bu as─▒rlardaki bilimle ilgili geli┼čmeler sanayi ink─▒l├ób─▒n─▒n fitilini ate┼čledi. A. Smith (1723-1790) modern ekonominin, Descartes (1596-1650) modern felsefenin, Galileo (1564-1642) ve Newton (1642-1727) modern bilimin temel ilkelerini ortaya koymu┼člard─▒.

1765ÔÇÖte J. WattÔÇÖ─▒n, NewcomenÔÇÖin atmosferik buhar makinesini geli┼čtirerek daha verimli bir makine yapmas─▒yla; ─░ngiltereÔÇÖde sanayi devriminin felsef├«, bilimle ilgili, teknik (hen├╝z teknoloji de─čil) ve ekonomik alanlarda teorik ├žer├ževeleri kurulmu┼č ve modern sanayinin b├╝t├╝n ┼čartlar─▒ haz─▒rlanm─▒┼čt─▒.2

├ľte yandan bilim ve teknik sahas─▒ndaki bu ba┼č d├Ând├╝r├╝c├╝ geli┼čmelere reformcu Protestanlar b├╝y├╝k destek vermi┼čti. Nitekim Reform Hareketleri sonras─▒nda Bat─▒ Avrupa h─▒ristiyan d├╝nyas─▒nda, ├Âzellikle y├╝z├╝ d├╝nyaya d├Ân├╝k Protestan anlay─▒┼č─▒n─▒n yayg─▒nl─▒k kazanmas─▒yla yeni bir toplum yap─▒s─▒ ortaya ├ž─▒kt─▒. Bu yeni anlay─▒┼č─▒ benimseyen Protestan topluluklar─▒n─▒n ba─čl─▒lar─▒; ÔÇťBug├╝n ├žok ├žal─▒┼č─▒p yar─▒n─▒ d├╝┼č├╝nme.ÔÇŁ anlay─▒┼č─▒n─▒ ta┼č─▒makta, yeni hayat ├Âl├ž├╝lerinde inziv├óya dayal─▒ mistik hayattan uzakla┼čma ve d├╝nyev├« kayg─▒lara a─č─▒rl─▒k verme ├Ânemli bir yer tutmaktayd─▒. Bir ba┼čka ifadeyle Max WeberÔÇÖin ┬źProtestan Ahl├ók─▒ ve Kapitalizmin R├╗hu┬╗ kitab─▒nda ─▒srarla vurgulad─▒─č─▒ Protestan topluluklar, yeni AvrupaÔÇÖn─▒n ├žal─▒┼čkan ve ├╝retken y├╝z├╝n├╝ ortaya koymaktayd─▒. Sanayi ink─▒l├ób─▒n─▒n ├Âncelikle ─░ngiltereÔÇÖde ba┼člamas─▒n─▒; ├Âzg├╝r d├«n├« ortama, din ve mezhep h├╝rriyetine ba─člayan bir di─čer ki┼či de Amerikal─▒ ─░ktisat Tarihi profes├Âr├╝ Prof. Walt W. RostowÔÇÖdur. Nitekim Walt W. Rostow, sanayile┼čmenin Fransa yerine ─░ngiltereÔÇÖde ba┼člam─▒┼č olmas─▒n─▒ ┼č├Âyle de─čerlendiriyor:

ÔÇťFrans─▒z bilimi, en az─▒ndan ─░ngiliz bilimi kadar iyiydi. Frans─▒z kad─▒nlar─▒ pamuklu dokumalardan en az ─░ngiliz kad─▒nlar─▒ kadar ho┼član─▒yordu. FransaÔÇÖn─▒n pamuklu dokuma pazar─▒, ─░ngiliz pazar─▒ndan daha b├╝y├╝kt├╝. Frans─▒zlar ─░ngilizlerin ├╝├ž kat─▒ bir n├╝fusa sahipti. K─▒rsal topraklara sahip FransaÔÇÖn─▒n ki┼či ba┼č─▒ geliri % 20 daha azd─▒; fakat Frans─▒zlar─▒n sadece iktisad├« a├ž─▒dan bak─▒ld─▒─č─▒nda daha ├Ânce sanayile┼čmemesi i├žin sebep yoktu. ┬źSanayi ink─▒l├ób─▒ neden Fransa de─čil de ─░ngiltereÔÇÖde ba┼člam─▒┼čt─▒r?┬╗ sorusunun cevab─▒n─▒ dinde ve d├«ne y├Ânelik politikada aramak l├óz─▒m. K─▒smen d├«n├« problem ├╝zerinde toplanm─▒┼č olan kanl─▒ bir i├ž sava┼čtan sonra ─░ngilizler 1688 Anla┼čmas─▒ÔÇÖn─▒ sa─člad─▒lar. Din ve mezhep serbestli─či sa─čland─▒─č─▒ gibi kral─▒n destekledi─či kiliseye zorunlu ba─č─▒ml─▒l─▒k ortadan kalkt─▒. P├╝ritenlerin, Konformist* olmayanlar─▒n ─░ngiltere kilisesine girmeleri yasaklanm─▒┼čt─▒. Bunlar devlette, h├╝k├╗mette g├Ârev alamazlard─▒. Ama ib├ódet edebilir, ├žocuklar─▒n─▒ kendi okullar─▒nda okutabilir ve d─▒┼čar─▒ya gidip para kazanabilirlerdi. ─░ngilizler; vatanda┼člar─▒n─▒n ├Ânemli bir k─▒sm─▒n─▒, i├ž ├žat─▒┼čmadan uzak tutmay─▒ ba┼čararak modern geli┼čmelerin ├Ân├╝n├╝ a├žt─▒lar. Ve sanayi devrimi s─▒ras─▒ndaki icatlar─▒n, sanayideki yeniliklerin; ├žok y├╝ksek bir k─▒sm─▒ Konformist olmayanlar taraf─▒ndan, ─░sko├žlar, Quakerler, Presbiteryanlar taraf─▒ndan yap─▒ld─▒.ÔÇŁ3

Sanayi ink─▒l├ób─▒, insanl─▒k tarihinin topra─č─▒ i┼člemeye ba┼člamas─▒ndan sonraki ikinci ├Ânemli d├Ân├╝m noktas─▒ olarak kabul edilmektedir. Bu geli┼čmeye dayal─▒ olarak bat─▒ insan─▒n─▒n hayat tarz─▒ k├Âkl├╝ bir bi├žimde de─či┼čime u─črad─▒. Hayat standartlar─▒nda; beslenmeden bar─▒nmaya kadar bir dizi iyile┼čme g├Âr├╝ld├╝─č├╝ gibi, cidd├« bir n├╝fus art─▒┼č─▒ da meydana geldi. ┼×├╝phesiz en g├╝├žl├╝ ve tetikleyici de─či┼čim, mekanik g├╝c├╝n insan hayat─▒na girmesiyle ├╝retim alan─▒nda ya┼čand─▒. ─░mal├ót alan─▒nda, ge├žmi┼čle k─▒yaslanamayacak boyutta b├╝y├╝k art─▒┼člar olu┼čtu. ├ťretimin artmas─▒yla daha fazla hammadde ihtiyac─▒ ortaya ├ž─▒karken; ├╝retilen bu mallar─▒n pazarlanmas─▒, ula┼č─▒m─▒n─▒n kar┼č─▒lanmas─▒, ├╝retimin devaml─▒l─▒─č─▒ i├žin enerji ihtiyac─▒ ve nihayet daha fazla i┼čg├╝c├╝ ve ├žal─▒┼čanlar─▒n ├╝retim merkezlerine yak─▒n yerlerde yerle┼čtirilmesi meselelerini beraberinde getirdi. Yeni yerle┼čim merkezleri olu┼čurken, ┼čehir n├╝fuslar─▒ s├╝ratle art─▒┼č g├Âsterdi. Sanayi ink─▒l├ób─▒yla boy g├Âsteren yeni i┼čletmelerle beraber, ├╝retilen mallar─▒ pazarlayarak b├╝y├╝k k├órlar elde eden yeni bir t├╝ccar s─▒n─▒f─▒ meydana geldi. ─░ngiltere, sanayi ink─▒l├ób─▒nda di─čer b├╝t├╝n Bat─▒ Avrupa ├╝lkelerine ├Ânc├╝l├╝k etmi┼čtir.

Sanayile┼čmenin ilk kez ─░ngiltereÔÇÖde g├Âr├╝lmesinin belli ba┼čl─▒ sebepleri aras─▒nda ┼čunlar say─▒lmaktad─▒r:

─░ngiltereÔÇÖnin;

ÔÇóDonanma g├╝c├╝n├╝n b├╝y├╝kl├╝─č├╝yle, g├╝ne┼č batmayan bir s├Âm├╝rge imparatorlu─ču kurmas─▒; bu hinterland─▒ndan yararlanarak, hammadde ve pazar problemini ├ž├Âzmesi,

ÔÇóTicar├« bir yap─▒n─▒n y├Âneticiler taraf─▒ndan korunmas─▒,

ÔÇó─░catlar─▒ tespit eden ve koruyan mill├« bir patent sisteminin kurulmu┼č olmas─▒,

ÔÇó18. y├╝zy─▒ldan itibaren, tar─▒m arazilerinin ├Âzel m├╝lkiyete d├Ân├╝┼č├╝m├╝ne y├Ânelik ├že┼čitli kanunlar─▒n ├ž─▒kar─▒lmas─▒,

ÔÇó─░ngilizlerin finansa ve finans yap─▒lanmas─▒na ├Ânem vermesi,

ÔÇóK├Âm├╝r ve demir y├Ân├╝nden (temel enerji kaynaklar─▒) zengin olmas─▒,

ÔÇóCo─čraf├« y├Ânden Britanya Adas─▒ÔÇÖn─▒n AvrupaÔÇÖdaki siyas├« karma┼čan─▒n d─▒┼č─▒nda kalmas─▒…

Bu sebeplerin yan─▒nda sanayi ink─▒l├ób─▒n─▒ haz─▒rlayan bir├žok ekonomik fakt├Âr de bulunmaktayd─▒. HollandaÔÇÖn─▒n 17. as─▒rdan itibaren tar─▒m alan─▒nda geli┼čtirdi─či teknikler ba┼čar─▒yla ve h─▒zla ─░ngiltereÔÇÖye aktar─▒ld─▒. ├ľte yandan, s─▒─č─▒r besicili─činde kullan─▒lan ┼čalgam, ─░ngiltereÔÇÖde ├Ânemli bir ├╝r├╝n h├óline geldi.4 Batakl─▒klar kurutularak, tar─▒m i├žin yeni araziler olu┼čturuldu. Tar─▒m dergileri yay─▒mlanarak ├žift├žilere da─č─▒t─▒ld─▒.

Sanayi ink─▒l├ób─▒n─▒n itici g├╝c├╝n├╝ tekstil sekt├Âr├╝ olu┼čturmaktayd─▒. ─░pli─čin e─čirme tekni─činin geli┼čmesi 1716 y─▒l─▒nda iplik b├╝kmek i├žin ├ž─▒kr─▒─č─▒n bulunmas─▒ sayesinde ger├žekle┼čti. 1733 y─▒l─▒nda dokuyan meki─čin bulunmas─▒, 1767ÔÇÖde iplik e─čiren tezg├óh─▒n bulunmas─▒ ─░ngilizleri tekstilde ├Âne ├ž─▒kard─▒.

Yeni s├╝re├žteki teknik de─či┼čim ve ilerlemenin bir di─čer ├Ânc├╝s├╝ de, su pompas─▒ tekni─činin kullan─▒lmas─▒yd─▒. Madenlerde biriken sular─▒n pompalar yard─▒m─▒yla d─▒┼čar─▒ at─▒lmas─▒, maden i┼čletmelerinin daha verimli h├óle gelmesine yol a├žt─▒.

1763 y─▒l─▒nda ─░sko├žyal─▒ James WattÔÇÖ─▒n geli┼čtirdi─či buhar makinesi; hem tekstil sanayisinde, hem de buharl─▒ gemi-tren ta┼č─▒mac─▒l─▒─č─▒nda b├╝y├╝k bir at─▒l─▒ma yol a├žt─▒. 1807 y─▒l─▒nda Amerikal─▒ Robert Fulton buharl─▒ makineyi gemilere uygulad─▒ ve ard─▒ndan buharl─▒ gemiyle ilk d├╝zenli okyanus ├Âtesi seferleri 1840 y─▒l─▒nda ba┼člam─▒┼č oldu. 1825 y─▒l─▒ndan itibaren buharl─▒ makine lokomotiflerde de kullan─▒lmaya ba┼člad─▒. Bu teknik geli┼čmelerin yard─▒m─▒yla h─▒z kazanan ve bir as─▒r s├╝ren ke┼čifler, esir ticaretinin sa─člad─▒─č─▒ ekonomik rant, korsanl─▒k, s├Âm├╝rgelere y├Ânelik ticaretin artmas─▒; ─░ngiltereÔÇÖyi bu d├Ânemde d├╝nyan─▒n en zengin ├╝lkesi yapt─▒.

1844ÔÇÖte Samuel Morse, Amerika Birle┼čik DevletleriÔÇÖnde ilk ticar├« ama├žl─▒ telgraf servisini hizmete soktu. 1876 y─▒l─▒nda Alexsander Graham Bell telefonu buldu. ├ľte yandan tar─▒m teknolojisinde birbiri ard─▒na b├╝y├╝k geli┼čmelere Almanlar ├Ânc├╝l├╝k etti. Pancardan ┼čeker ├╝retilmeye ba┼čland─▒─č─▒ gibi sunÔÇś├« g├╝bre de ilk kez AlmanyaÔÇÖda ├╝retildi. 1834 y─▒l─▒nda Amerikal─▒ bir m├╝hendisin bi├žerd├Âveri icad─▒yla zir├ó├« geli┼čme ├žok ├Ânemli bir e┼či─če ula┼čt─▒. Ayr─▒ca 1830 y─▒l─▒ndan itibaren madencilik alan─▒ndaki geli┼čmelere paralel olarak k├Âm├╝r ├╝retimi h─▒zla artt─▒. K├Âm├╝r├╝n art─▒┼č─▒yla demir ve ├želik ├╝retimi de h─▒z kazand─▒. B├Âylece ├Ânce ─░ngiltereÔÇÖde, ard─▒ndan t├╝m Bat─▒ AvrupaÔÇÖda; k├Âpr├╝ler, kanallar, demiryolu ve kamu binalar─▒ yap─▒m─▒ da h─▒z kazand─▒.

Sanayi devriminin ilk y─▒llar─▒nda Avrupa ├╝lkeleri aras─▒ndaki ticaret, 1750 y─▒l─▒ndan itibaren ├žok artt─▒, ama ├╝r├╝nler yetersizdi. ─░hracat kapasitesi en y├╝ksek ├╝lke ─░ngiltere idi ve tekstil en ├žok talep edilen ├╝r├╝nd├╝. Tekstil, g─▒da ve di─čer t├╝ketim mallar─▒ k├Âylerde ailelerce ├╝retilir ve t├╝ccarlarca kentlerde sat─▒l─▒rd─▒. Baz─▒ ├╝r├╝nler ise kentlerde at├Âlyelerde yap─▒l─▒rd─▒. ├ťr├╝nler pahal─▒yd─▒ ve talebi kar┼č─▒lam─▒yordu. Baz─▒ t├╝ccarlar, koyun yeti┼čtirenlerden y├╝n toplay─▒p k├Âyl├╝ kad─▒nlara iplik yapt─▒r─▒yordu. Sonra iplikler, k├Âylerde kuma┼č olarak dokutulup boyat─▒l─▒yordu. Bu i┼čler k├Âyl├╝lerin bo┼č zaman─▒nda yap─▒ld─▒─č─▒ i├žin maliyet d├╝┼č├╝kt├╝. Baz─▒ t├╝ccarlar ise, b├╝y├╝k binalar yapt─▒r─▒p orada kad─▒n ve ├žocuklara iplik ve kuma┼č ├╝rettirirdi. Tekstil t├╝ccarlar─▒n─▒n bu sistemini di─čer sekt├Ârler de benimsedi. U├žan mekik ve yeni ├ž─▒kr─▒k, ├╝retim h─▒z─▒n─▒ art─▒rd─▒. Baz─▒ t├╝ccarlar, buhar g├╝c├╝ kullanan b├╝y├╝k fabrikalar kurdu. ├ťr├╝nlerini buharl─▒ gemilerle ihra├ž eden t├╝ccarlar, milletler aras─▒ ┼čirket sahibi oldu. Buhar makinesi, buharl─▒ tren ve buharl─▒ gemiler geri kalm─▒┼č ├╝lkelere ihra├ž edildi. ─░ngiltere, s├Âm├╝rgeleri ve sanayi ├╝r├╝n ihrac─▒ sayesinde b├╝y├╝k bir imparatorluk h├óline geldi.

_________________

1 ─░ngiliz tarih├ži ve ansiklopedist Sanayi ─░nk─▒l├ób─▒ kitab─▒n─▒n yazar─▒.
2 Prof. Dr. Durmu┼č G├ťNAY, Sanayi ve Sanayi Tarihi, Mimar ve M├╝hendis Dergisi, sa. 31, s. 8-14, 2002, ─░stanbul.
3 W. W. ROSTOW, Sanayi Devrimi Nas─▒l Ba┼člad─▒?, Journals.istanbul.edu.tr/iuifm/artice/download/
4 Bu etli pancar, bir├žok ├╝lkede yemeklik veya hayvan yemi ┼čeklinde kullan─▒l─▒r. Di─čer k├╝lt├╝r bitkilerinin ├žo─čunda oldu─ču gibi, ┼čalgam da eski Yunanl─▒lar ve Romal─▒lar taraf─▒ndan kullan─▒lm─▒┼čt─▒r.