TEHLİKELİ FAKAT ZARURÎ

YAZAR : Mustafa As─▒m K├ť├ç├ťKA┼×CI tali@yuzaki.com

Psikoloji; konusu insan olan her ilim gibi, cazip. Fakat insanî ilimlerin ortak zaaflarına o da sahip.

Bu zaaflardan ba┼čl─▒cas─▒ subjektiflik, yani ind├« kanaatlerin, aceleci yorumlar─▒n bu sahada kendine kolayca zemin bulmas─▒. Ba┼člang─▒├žta insan├« ilimlerin; bu zaaftan zamanla, ilmin geli┼čmesiyle kurtulaca─č─▒ zannedilmi┼č. Fizik kanunlar─▒ gibi neticelere ula┼č─▒laca─č─▒ umulmu┼č. Fakat hi├ž de ├Âyle olmam─▒┼č.

Mesel├ó, ─░sl├óm├« ilimler, bilhassa zahir├« ilimler sahas─▒; r├╝yalara kar┼č─▒ mesafelidir. R├╝yan─▒n f─▒kh├« bir delil olmayaca─č─▒, r├╝yada Peygamber Efendimiz -sall├óll├óhu aleyhi ve sellem-ÔÇÖden riv├óyet edilen bir s├Âz├╝n hadis say─▒lamayaca─č─▒, bir ki┼činin r├╝yas─▒n─▒n, ba┼čkalar─▒n─▒ ba─člamayaca─č─▒, r├╝yalar─▒n hak olabilece─či gibi, b├ót─▒l, nefs├ón├« ve ┼čeyt├ón├« de olabilece─či ├Âzellikle vurgulan─▒r.

Fakat psikoloji ilminin m├╝him bir damar─▒, r├╝ya tabiri ├╝zerinden i┼čler.

Diyebiliriz ki, bir d├«ne ait, dolay─▒s─▒yla bir a├ž─▒dan subjektif olmas─▒ zarur├« olan ─░sl├óm├« ilimler bile, psikolojiden daha objektif, daha v├óz─▒h ve tutarl─▒d─▒r.

Psikolojinin bu zaaflar─▒na pop├╝lerli─čini de kat─▒nca, ortaya cidd├« problemler ├ž─▒k─▒yor. Halk─▒n zihninde, ger├žeklerle al├ókas─▒ olmayan ┼čablonlar olu┼čabiliyor.

Bu giri┼či yapmam─▒z─▒n temel sebebi; psikolojinin ortaya koyduklar─▒na, fizik, kimya kanunlar─▒ muamelesi yapmam─▒z─▒n yanl─▒┼č olaca─č─▒n─▒ ba┼čtan hat─▒rlatmakt─▒r.

Bu a├ž─▒─č─▒ asl─▒nda hepimiz biliriz. Ba┼č─▒ mesel├ó idareyle dara d├╝┼čm├╝┼č ve uzunca s├╝reli bir rapor almak zorunda kalm─▒┼č bir ki┼či varsa, onun psikiyatri b├Âl├╝m├╝ne ba┼čvurdu─čundan emin olabiliriz. Asl─▒nda daha ilm├« ve fizyolojik, patolojik y├Ânleri de olabilen psikiyatride bile durum b├Âyle olunca; psikoloji, rehberlik ve dan─▒┼čmanl─▒k gibi sahalardaki bulan─▒kl─▒─č─▒ tahmin etmek g├╝├ž de─čildir. Yine g├╝n├╝m├╝zde, psikolojik tahlillerin siyaset arenas─▒nda bile nas─▒l f├╝tursuzca kullan─▒ld─▒─č─▒n─▒, me┼čhur bir psikiyatr─▒m─▒z ge├ženlerde sergiledi.

L├ókin bizi as─▒l ilgilendiren, aileye, e─čitime, toplumun h├╝crelerine yans─▒malar─▒…

Bu sahadaki problemleri bir dergi yaz─▒s─▒ boyutunda ├Âzetlemeye ├žal─▒┼čal─▒m:

1. Bilgi s├╝zgeci ve ifade ayarlar─▒… Basite ka├žan ├ž─▒kar─▒mlar.

├ľmer SeyfettinÔÇÖin ┬źApandisit┬╗ adl─▒ bir hik├óyesi vard─▒r. Kiraz ├žekirdeklerini yutman─▒n apandisite sebep olaca─č─▒ bilgisine sahip evhaml─▒ bir ki┼či, yuttu─ču kiraz ├žekirde─činin ard─▒ndan tarifsiz sanc─▒lar ├žekmeye ba┼člar. T├ó ki, bu bilginin yanl─▒┼č oldu─čunu, yine kirazlar─▒ ├žekirde─čiyle yutan bir doktordan i┼čitene kadar.

B├Âyledir. Sebebini ister ayna n├Âronlar─▒ ile izah edin, ister inÔÇÖik├ós ve insib├ó─č ile… Yan─▒n─▒zda ka┼č─▒nt─▒dan bahsetseler, ka┼č─▒n─▒rs─▒n─▒z.

Baz─▒ rahats─▒zl─▒klardan da biliyoruz ki, v├╝cudumuz baz─▒ hastal─▒klar─▒n belirtilerini taklit edebiliyor. Bize ├Âyle hissettirebiliyor. Beden├« bir ┼čeyde bile b├Âyle ise, r├╗h├«, hiss├« meselelerde ┼ča┼č─▒rmam─▒z ne kadar y├╝ksek bir ihtimaldir.

Bu sebeple psikologlar─▒m─▒z; genellemeye ka├žacak, dinleyenlerin kendileriyle mukayese ederek i├žine d├╝┼čebilecekleri c├╝mleler kurmamal─▒.

M├╝tedeyyin bir radyoda dinledi─čim ┼ču c├╝mle mesel├ó:

ÔÇťKendilerinden olduk├ža b├╝y├╝k ya┼čta adamlarla fl├Ârt eden k─▒zlar─▒n, babalar─▒ndan ilgi g├Ârmeyen ki┼čiler oldu─čunun tespit edildi─či…ÔÇŁ

─░lginin ├Âl├ž├╝s├╝ nedir? Bu s├Âz├╝ dinleyenler, hangi ├Âl├ž├╝de babalar─▒ndan ilgi g├Âr├╝p g├Ârmediklerini nas─▒l ├Âl├žebilirler? Babadan ilgi g├Ârmemek, bu yanl─▒┼č─▒ yapmaya otomatik olarak m─▒ sevk eder? Ba┼čka hi├žbir saik yok mudur? Bu ara┼čt─▒rma hangi ├╝lkede, hangi toplumda yap─▒lm─▒┼čt─▒r?

Kiraz ├žekirde─či yiyen adam─▒n kar─▒n sanc─▒s─▒ gibi; ÔÇťBabamdan ilgi g├Ârmedim zaten!ÔÇŁ diye nefs├ón├« sanc─▒lara tutulanlar olmakta m─▒d─▒r? Uzmanlar; intihar, su├ž ve benzeri k├Ât├╝l├╝klerin, haber s├╗retinde duyurulmas─▒n─▒n bile yay─▒lmaya, bula┼čmaya sebep olabildi─čini ifade ediyorlar.

Cen├ób-─▒ Hak, k├Ât├╝l├╝─č├╝n alen├« bir ┼čekilde ifade edilmesini sevmedi─čini (en-Nis├ó, 148), herh├ólde buna da i┼čaret olarak buyuruyor. Rekl├óm─▒n iyisi k├Ât├╝s├╝ yok. Nefsimiz pusuda bir mazeret bekliyor. Psikologlar yanl─▒┼ča mazeret sunuyor gibi ifadeler kullanmamal─▒. Hele genel kitleye seslenirken, ├žok daha fazla dikkatli olmal─▒.

Elbette yukar─▒daki ┬źtespit┬╗i ifade edenler, babalar─▒ k─▒zlar─▒na ilgi g├Âstermeye te┼čvik etmek istiyorlar. Ya┼čanabilecek s─▒k─▒nt─▒lar konusunda uyar─▒yorlar. Fakat yan tesirleri unutmamal─▒lar. ├çare, yukar─▒daki sorular─▒n cevab─▒n─▒ da yedire yedire eklemek…

Ergenlik, gen├ž k─▒zl─▒k, orta ya┼č veya ya┼čl─▒l─▒k… Bunlar─▒n her birinin yan─▒na birer ┬źkriz┬╗, ┬źsendrom┬╗ kelimesi getirip, insanlar─▒ ┼čablonlara itici ifadeler de ├žok tehlikeli.

Bir tarihte dergimize bir makale g├Ânderilmi┼čti. Yazar;

ÔÇťErgenlik ├ža─č─▒nda ├žocuk All├óhÔÇÖ─▒ sorgulayabilir.ÔÇŁ yaz─▒yordu. Yazan ki┼čiye sordum:

ÔÇťÔÇôSen sorgulad─▒n m─▒?ÔÇŁ

ÔÇťÔÇôHay─▒r!ÔÇŁ dedi.

├ľyleyse niye bir delinin att─▒─č─▒ ta┼č i├žin, k─▒rk ak─▒ll─▒ delile┼čiyor?

Bunu okuyan ┬źergen┬╗i, sorgulay─▒c─▒l─▒─ča biz itmi┼č olmaz m─▒y─▒z?

AmerikaÔÇÖn─▒n bilmem ne eyaletindeki, kim bilir hangi lobinin finanse etti─či bir anket mi kanaatlerimizi olu┼čturmal─▒? Vesveseli birka├ž zihnin ya┼čam─▒┼č olabilece─či bir hususu niye genelleyelim? Sonra bat─▒l─▒ kaynaklarda bu yaz─▒yorsa ├žok normal; ├ž├╝nk├╝ ┬źtesl├«s┬╗i, peygamberin tanr─▒n─▒n o─člu yerine konmas─▒n─▒ ak─▒l her ya┼čta sorgular.

H├ós─▒l─▒, psikoloji ilminin muhatab─▒ insan r├╗hudur, kalbidir, nefsidir. Vir├╝slerle me┼čgul tab├óbet bile, muhatab─▒n─▒n uygulanan tedaviye diren├ž kazanarak, onu yenebildi─čini g├Âr├╝yor. ─░nsan nefsi de, kendisine uygulanan tedaviyi, hastal─▒─č─▒n─▒n lehine bir sil├óh olarak kullanabilecek zek├ó ve uyum kabiliyetine sahiptir. Bunun g├Âz ├Ân├╝nde bulundurulmas─▒ zarur├«…

2. İlmî terimlerin halka mal olması.

Bilgi ├ž├Âpl├╝─č├╝ ├ža─č─▒nda ya┼č─▒yoruz. Her an onlarca televizyon ekran─▒nda, sahalar─▒n─▒n uzmanlar─▒, ilm├« ─▒st─▒lahlarla (terimlerle) dolu konu┼čmalar yap─▒yorlar. Halk─▒n alg─▒s─▒ bunlardan se├žim yap─▒yor.

Mesel├ó, yine m├╝tedeyyin bir psikolo─čumuz bir yay─▒nda diyor ki:

ÔÇťBa─č─▒ml─▒l─▒k tedavi edilemez yahut tedavisi ├žok zordur.ÔÇŁ

Bu c├╝mledeki ba─č─▒ml─▒l─▒k ile, ak┼čamlar─▒ bilgisayar oyununa biraz fazla kapt─▒r─▒p ├Âdevini savsaklayan ├žocuk hakk─▒nda annesinin; ÔÇťBu iyice bilgisayar ba─č─▒ml─▒s─▒ oldu!ÔÇŁ c├╝mlesindeki ba─č─▒ml─▒l─▒k ayn─▒ ┼čey mi? De─čil.

Depresyona girmek, bunal─▒m ge├žirmek, stres, panikatak, hastal─▒k hastas─▒, tak─▒nt─▒, ki┼čilik bozuklu─ču… b├╝t├╝n bunlar─▒n terim anlam─▒ farkl─▒, halk aras─▒ndaki kullan─▒m─▒ farkl─▒…

Bizzat psikologlar, her ├žocu─ča hiperaktif te┼čhisi konmas─▒ veya kondurulmas─▒ndan rahats─▒zlar. ├ç├╝nk├╝ vatanda┼č, hiperaktiviteyi; ┬źyaramaz, ├žok hareketli┬╗ m├ón├ós─▒na indirmi┼č durumda. Bal gibi her ┼čeye konsantre olabilen ├žocuklar da; ┬źBen hiperaktifmi┼čim.┬╗ avuntusu hatt├ó ├Âv├╝nmesi i├žinde… Bu sebeple hicvin diliyle ac─▒ ac─▒ s├Âylemi┼čtik:

Dert aynıdır ammâ yeni târifler var,
E┼č┼čeklere merkep diye taltifler var.
Bilhassa ├žocuk terbiyesinden ┼ču yorum:
Art─▒k yaramaz yok, hiperaktifler var…

3. Bilginin m├╝sl├╝manla┼čmas─▒.

Bilginin ─░sl├óm├«le┼čtirilmesi, psikoloji sahas─▒na m├╝nhas─▒r de─čil, b├╝sb├╝t├╝n bilgi felsefesini al├ókadar eden bir mevzu… Fakat giri┼čte ifade etti─čimiz, subjektifli─činden dolay─▒ bu sahada daha da ├Ânemli…

Psikoloji; Freud, Jung, Adler, Rado, Coleman… vb. gayri m├╝slimlerin ├žal─▒┼čmalar─▒ ekseninde y├╝r├╝d├╝. ─░lmi ├çinÔÇÖden de gelse alal─▒m fakat, bu bilgi insan r├╗huna, nefsine dair ind├« kanaatlerden olu┼čuyorsa, orada durmak gerek.

D├«nimin ┬źg├╝nah ve sap─▒kl─▒k┬╗ dedi─čine, o, ┬źnefsin ├Âzg├╝rl├╝─č├╝┬╗ diyorsa orada durmak gerek. Nefsin ├žukurlar─▒nda derinlik arayanlar─▒n pe┼čine d├╝┼čmek yerine; nefs tezkiyesi, kalp tasfiyesi ve ┼čahsiyet terbiyesini gaye edinen ─░sl├óm tasavvufu ve ─░sl├óm ahl├ók─▒ndan; her t├╝rl├╝ alternatifi, daha do─črusu ve kalitelisiyle bulmam─▒z m├╝mk├╝n.

Mesel├ó bu b├ót─▒l anlay─▒┼člara g├Âre; ┬źduygular─▒ bast─▒rmak┬╗ k├Ât├╝d├╝r. Zihnimizde bir ┼čablon. Peki, KurÔÇÖ├ón ifadeleri olan ┬ź├Âfkeyi yutmak┬╗, ┬źnefsin a├žg├Âzl├╝l├╝─č├╝nden sak─▒nmak┬╗, ┬ź┼čeytan─▒n nefsimize s├╝sl├╝ g├Âsterdi─či pisliklerden uzak durmak┬╗, ┬źihtiya├ž duydu─ču h├ólde ba┼čkas─▒n─▒ nefsimize tercih…┬╗ gibi maddelerde nefsin arzular─▒n─▒ bast─▒rmak yok mudur?

Bilginin hid├óyete erdirilmesi sahas─▒nda g├╝zel ├žal─▒┼čmalar var. Ulusal M├óneviyat Psikolojisi Sempozyumu gibi semereler de var. Fakat pisin temizden ayr─▒lmas─▒ i├žin titiz, dikkatli ve uzun bir ├žal─▒┼čma gerek.

Dr. Mustafa MERTER; Nefs Psikolojisi adl─▒ kitab─▒nda, maddeyi, insan tenini, nefs-i emm├óreyi temel alan psikolojinin; kapitalizm, liberalizm, feminizm, sek├╝larizm ve ferdiyet├žilik gibi, iktis├ód├«, siyas├« ve i├žtim├ó├« problemlerin do─ču┼čundaki etkisine i┼čaret ediyor.

Bu sebeple liberalizmdeki; ÔÇťB─▒rak─▒n yaps─▒nlar…ÔÇŁ anlay─▒┼č─▒, pedagojide de; ÔÇťErgendir, ne yapsa ho┼čg├Âr├╝lmelidir.ÔÇŁ ┼čekline b├╝r├╝n├╝yor. SuriyeÔÇÖdeki katli├ómlara d├╝nyan─▒n sessizli─čini a├ž─▒kl─▒yor. Toplumlar─▒n─▒n tefess├╝h├╝ kar┼č─▒s─▒nda papa ve benzerlerinin acziyetlerini a├ž─▒kl─▒yor.

4. Faydal─▒ ilme taraftarl─▒k.

Bilgiyi m├╝sl├╝manla┼čt─▒rmak demek, zaten onu faydal─▒ h├óle getirmek demektir. D├╝nyay─▒, ├žar┼č─▒y─▒, okulu, i┼č yerini ve her birinde ya┼čayan insan─▒ ─▒slah etmeye ├žal─▒┼čmak demektir.

Fakat ince bir nokta daha var:

Misal olarak, yukar─▒daki; ┬źba─č─▒ml─▒l─▒─č─▒n tedavi edilemezli─či┬╗ iddias─▒n─▒ ele alal─▒m: Bunu s├Âyleyen ki┼či tevbe diye bir ┼čeye inanm─▒yor mu? C├óhiliyyenin faz├«letler medeniyetine d├Ân├╝┼čt├╝─č├╝n├╝ unutmu┼č olmuyor mu? Bi┼čr-i Haf├«leri g├Âz ard─▒ etmi┼č olmuyor mu? Maksat e─čitimse, e─čitim aldanmakt─▒r. Y├╝z ki┼čiden doksan dokuzu tevbesini bozsa, sen bir ki┼čiye inanacak ve onun rekl├óm─▒n─▒ il├ón edeceksin.

Uzman ki┼či, b├╝t├╝n olumsuzluklar─▒ yutmal─▒ ve ba─č─▒ml─▒l─▒ktan kurtulmak bal gibi de m├╝mk├╝n demeli. ├çok k├Ât├╝ bir ├žocukluk ge├žirse de, faz├«let timsali olanlar─▒ ├Âne ├ž─▒karmal─▒. G├╝zeli, hay─▒rl─▒y─▒, faydal─▒y─▒ vitrine yerle┼čtirmeli. Bu her taraf─▒ndan tarafgirlik akan ilimde, o da hay─▒rdan, do─črudan, ─░sl├ómÔÇÖdan taraf olmal─▒.

├Äm├ón─▒n iradeye, ihs├ón─▒n karaktere, ├óhiret inanc─▒n─▒n kayg─▒ya, namaz─▒n strese, bunal─▒ma; hacc─▒n i├že kapan─▒kl─▒─ča, taharet ve benzeri her hususta s├╝nnet ├Âl├ž├╝lerinin tak─▒nt─▒lara (…) ┼čif├ó olabilece─čini unutmamal─▒.

Yine unutmamal─▒;

Sa├ódet asr─▒n─▒n insanlar─▒nda ├žoktu ├žile…
Ve yoktu ruhta rahats─▒zl─▒─č─▒n mis├óli bile…

Bug├╝n rahat, ├žilesiz, l├╝ks i├žinde insan arar,
Kay─▒p huz├╗runu, beyh├╗de, ruh tab├«bi ile… (T├ól├«)

Faydal─▒ ilim vurgusuna bir n├╝kte daha ekleyelim:

Ad─▒nda rehber ge├žse de, her ne kadar tabip, hekim vs. olsalar da; kendi i├ž huzurlar─▒n─▒ elde edememi┼č kimselerin ele talk─▒n vermeleri ├žok zordur. Hayat ko├žu, rehber, dan─▒┼čman vs. s─▒fatl─▒ ki┼čiler; kendilerine ├ódeta ruhlar─▒n─▒ teslim etmi┼č insanlar─▒ nereye g├Ât├╝rd├╝klerini d├╝┼č├╝nmeliler. ─░nsan─▒n as─▒l ihtiyac─▒n─▒n, bir peygamber v├órisi rehberli─činde HakkÔÇÖa do─čru bir yolculuk oldu─čunu unutmamal─▒lar.

Bu tehlikeli fakat zarur├« ilim, bu k├Âpr├╝y├╝ kurabildi─či nisbette muvaffak olur.