ZEMZEME-─░ MEHTER ├ťZER─░NE…

YAZAR : ─░lyas KAYAOKAY okaykaya_1991@mynet.com

Mehter├ón s├óz ile h├óhi┼č g├Âsterip
Eyledik ihv├ónla g├ór├óm-─▒ vatan (TabÔÇś├«)

Osmanl─▒, cihan┼č├╝mul bir devlet idi. Edebiyat─▒yla, k├╝lt├╝r├╝ ve sanat─▒yla, ya┼čay─▒┼č bi├žimiyle kendine m├╝nhas─▒r ├Âzel bir yap─▒ya sahip idi. Fakat her sahada orijinal bir yap─▒da oldu─čunu s├Âylemek de do─čru olmaz. Zira her siyas├« yap─▒ bir ├Ânceki d├Ânemlerin ├╝zerine in┼ča edilir. Osmanl─▒ Devleti de asker├« ve siyas├« te┼čkil├ótta kendisinden ├Ânce tarih sahnesinde boy g├Âstermi┼č T├╝rk devletlerinin ├žizgisinden gitmi┼čtir. ─░lham ald─▒─č─▒ baz─▒ kurum ve te┼čkil├ótlar─▒ daha da geli┼čtirmi┼č, ├╝st├╝ne biraz daha koyarak tek├óm├╝l ettirmi┼čtir. ─░┼čte yaz─▒m─▒zda de─čerlendirdi─čimiz ┬źmehter┬╗ bunun g├╝zel bir ├Ârne─čidir.

Mehter, Fars├žadan dilimize ge├žmi┼č mihter kelimesinden bozma bir s├Âzd├╝r. Bu kelime T├╝rk├žele┼čerek Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnde k├Âs, ota─č-─▒ h├╝m├óyun, tu─č gibi h├╝k├╝mdarl─▒k al├ómetlerinin bak─▒m─▒n─▒ yapan ve kullanan g├Ârevlilere verilen isim olmu┼čtur. L├╝gatte ise ┬źy├╝ksek r├╝tbeli hizmetk├ór, ├žad─▒rlara bakan u┼čak, at u┼ča─č─▒, m─▒z─▒kac─▒, kavas, b├ób-─▒ ├ól├« ├žavu┼ču, r├╝tbe, ni┼čan m├╝jdecisi, ├žayl├ók┬╗ m├ón├ólar─▒yla kar┼č─▒m─▒za ├ž─▒kmaktad─▒r. Bug├╝n bizler mehteri, Devlet-i Aliyye i├žerisinde ├že┼čitli maksatlarla icr├ó edilen bir m├╗s─▒k├« olarak biliyoruz. Sel├žuklular zaman─▒nda ┬źnevbeth├óne┬╗ olarak bilinen bu yap─▒n─▒n Osmanl─▒ÔÇÖdaki kar┼č─▒l─▒─č─▒, ┬źmehterh├óne┬╗ olmu┼čtur. Bu kurumu ─░sl├ómiyet ├Âncesine kadar g├Ât├╝rebiliriz. Hakan─▒n ┼č├Âlenlere geli┼či s─▒ras─▒nda davullar ├žal─▒n─▒rd─▒. Hem ─░sl├ómiyet ├Âncesinde hem de ─░sl├ómiyet sonras─▒nda ┬źhil├ól takti─či┬╗ sayesinde T├╝rkler pek ├žok sava┼č kazanm─▒┼čt─▒r. Bug├╝n bir mehter toplulu─čunu izledi─čimiz zaman bir nizamla ┬źhil├ól┬╗ ┼čeklinde dizildiklerine ┼čahit olmam─▒z buradan gelmektedir.

Bekt├ó┼č├«lik ile mehter aras─▒nda k├Âkl├╝ bir beraberlik vard─▒r. Riv├óyete g├Âre Orhan Gazi yeni├žeri te┼čkil├ót─▒ kurulaca─č─▒ zaman Hac─▒ Bekta┼č derg├óh─▒na gelir. Yeni kuraca─č─▒ yeni├žeri oca─č─▒ i├žin du├ó ister. Hac─▒ Bekta┼č P├«r de;

ÔÇťBunlar─▒n ad─▒ ┬źYeni├žeri┬╗ (yeni asker) olsun.ÔÇŁ diyerek;

ÔÇťCen├ób-─▒ Hak; y├╝reklerini ak, pazular─▒n─▒ kuvvetli, k─▒l─▒├žlar─▒n─▒ keskin, oklar─▒n─▒ tehlikeli, kendilerini daima galip buyursun.ÔÇŁ diye du├ó eder.

Para bast─▒rmak, hutbe okutmak gibi h├╝k├╝mdarl─▒k al├ómetlerinden biri olan mehter, l├ó-lettayin bir ┼čekilde ├žal─▒nmaz. Bug├╝n art─▒k belediyeler b├╝nyesinde g├Ârd├╝─č├╝m├╝z mehteri, k├╝├ž├╝k kutlamalarda tem├ó┼č├ó etmek m├╝mk├╝nd├╝r. Mehterin Osmanl─▒ÔÇÖda m├ón├ós─▒ b├╝y├╝kt├╝. Sultan─▒n izni olmadan; bu azametli, debdebeli m├╗s─▒k├«nin; seferler ve saray merasimleri d─▒┼č─▒nda da s─▒k s─▒k duyulan, ├ó┼čin├ó olunan bir ses h├óline gelmesi istenmemi┼čtir.

─░┼čte bunun i├žin olacak ki kom┼ču devletlerden gelen sefirlerin beraberinde getirdikleri m─▒z─▒kay─▒ icr├ó etmesine imk├ón yoktu. El├žiler, ┼čehre girdikleri zaman sessiz bir ┼čekilde, bayrak a├žmadan y├╝r├╝rlerdi. Mehter, iktidar─▒ ve saltanat─▒ temsil etmektedir. Bunu bilen Kab├╗l├«, art─▒k s├Âz m├╝lk├╝nde n├Âbet s─▒ras─▒n─▒n kendisinde oldu─čunu, s├Âz m├╝lk├╝nde saltanat─▒n─▒ il├ón etti─čini beyan etmektedir:

Nevbet, Kab├╗li, m├╝lk-i s├╝handa bana d├Ân├╝p,
Ben d├óhi ba┼čka ba┼čuma mihterlik eyled├╝m!

Mehter, harp d├Ânemlerinde askerlerin ┼čecaat ve met├ónet g├Âstermesinde ├Ânemli bir etkiye sahiptir. Fakat bunun yan─▒nda devletlilerin himayesinde ger├žekle┼čen evlilik t├Ârenleri, s├╝nnetler, g├╝re┼č m├╝sabakalar─▒ gibi e─člence zamanlar─▒n─▒n da vazge├žilmez bir unsurudur. 16. asr─▒n renkli s├«m├ós─▒ Hay├ól├« Bey, ─░brahim Pa┼čaÔÇÖn─▒n evlili─či vesilesiyle yazm─▒┼č oldu─ču kas├«desine ┼č├Âyle ba┼člar:

G├Âz├╝m tu┼č oldu eylerken seher vaktinde seyr├ón─▒,
Semend-i n├óza binmi┼člerle dolmu┼č At Meydan─▒…

Dem-i s├╗rn├ó sad├ó salm─▒┼č bu mehterh├óne-i ├žarha,
D├Â─č├╝l├╝r k├╗slar g├╝m g├╝m kurulmu┼č taht-─▒ sult├ón├«…

Tem├ó┼č├ó eyler iken can g├Âz├╝yle n├ógeh├ón g├Ârd├╝m;
O taht ├╝zre oturmu┼č bir sa├ódet m├╝lk├╝n├╝n h├ón─▒.

─░kinci beyitte yer alan ┬źk├╗s┬╗ yani k├Âs; eski sava┼člarda, alaylarda deve veya at arabas─▒ ├╝st├╝nde ta┼č─▒narak ├žal─▒nan b├╝y├╝k davula verilen isimdir. Fele─čin mehterh├ónesi taraf─▒ndan, zurna sesleri etraf─▒ sarmaktad─▒r. ─░┼čte b├Âyle bir ortamda padi┼čah─▒n taht─▒ kurulmu┼čtur.

Sava┼člarda insanlar─▒n yan─▒nda bulunan hayvanlar─▒n da m├╝zikten etkilendi─či, bir ger├žektir. Muharebenin en ├Ânemli unsuru olan at ve filler de bu na─čmelerden tesir al─▒rd─▒. Davul, boru, zil gibi m├╝zik ├óletlerinin sesini duyan atlar ┼č├óha kalkarlard─▒. M├╝zi─čin elbette olumsuz tesirleri de mevcuttur. Kartaca ordusu ile Roma ordusu kar┼č─▒la┼čt─▒klar─▒nda, Kartacal─▒lar b├╝y├╝k fillerle Roma ordusunu da─č─▒tmay─▒ d├╝┼č├╝nm├╝┼člerdir. ├ľn saflara dizilen koca filler, cenge haz─▒r bekliyordu. Ancak Romal─▒ generalin emriyle, ordu i├žerisinde bulunan b├╝t├╝n borazanc─▒lar ayn─▒ anda ├žalmaya ba┼člam─▒┼č; borazan sesinden ├╝rken filler, geriye d├Ânerek kendi askerlerini ezmi┼člerdir.

Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n mehteri de d├╝┼čmanlar─▒n kalplerine korku salarak, onlar─▒ tel├ó┼č ve fery├óda sevk ediyordu. Behi┼čt├« bu tesiri anlat─▒r:

Mehterlerinin zemzemesi ceng g├╝n├╝nde,
K├╝ff├ór─▒n eder i┼člerini n├óle v├╝ efg├ón!

ÔÇťMehterlerinin sesi sava┼č g├╝n├╝nde k├ófirleri inletip a─člatarak d├╝zenlerini bozar.ÔÇŁ

16. as─▒rda ya┼čam─▒┼č M├╝verrih Gelibolulu ├él├«ÔÇÖnin, ┬źK├╝nh├╝ÔÇÖl-Ahbar┬╗ adl─▒ eserinde mehterlerin sava┼č esnas─▒ndaki rol├╝ne dikkat ├žeken ├Ârnekler sundu─čunu g├Ârmekteyiz. Dedi─čine g├Âre; ─░stanbul ku┼čat─▒ld─▒─č─▒ zaman din adamlar─▒ du├ó ederek tekbirler ile, mehteran da mehter m├╗s─▒k├«si ile fethin kazan─▒lmas─▒na yard─▒m etmi┼čtir. Ordumuz sefere ├ž─▒karken, d├╝┼čman topraklar─▒na girdi─či andan itibaren mehter d├Âv├╝l├╝r; ovalar, da─člar mehter sesi ile dolard─▒. Ordudan ├Ânce giden bu ses, d├╝┼čman topraklar─▒nda moralleri yerle bir ederdi. Osmanl─▒ askerinin geldi─čini haber verir, d├╝┼čmanla kar┼č─▒la┼čmadan ├Ânce d├╝┼čman taraf─▒na korku sal─▒n─▒rd─▒. Mesel├ó; Kosova Sava┼č─▒ÔÇÖnda mehteran, harbin b├╝t├╝n heng├ómesine ra─čmen d├╝zenini hi├ž bozmam─▒┼č, hi├ž ara vermeden askeri a┼čk ve galey├óna getirmeye devam etmi┼čti.

Y─▒ld─▒r─▒m B├óyez├«dÔÇÖin Karamano─čullar─▒ÔÇÖna d├╝zenledi─či seferde de mehter, sava┼čta b├╝y├╝k bir rol oynam─▒┼čt─▒r. 18. y├╝zy─▒l ┼čairi Arpaem├«niz├óde Mustafa S├ómi, mehter toplulu─čunun sesi ile ─░sr├ófilÔÇÖin k─▒y├ómet g├╝n├╝ ├╝f├╝rece─či S├╗r aras─▒nda bir ba─č kurmaktad─▒r. Mehterin ├žal─▒nmas─▒ k├ófirin k─▒y├ómetidir:

Sûr idi gûyâ nefîr-i mehterân bir nefh ile
Eyledi d├╝┼čmenleri ├╝ft├óde-i h├ók-i fen├ó

├éft├ób-─▒ r├óyet-i nusret olunca ├ó┼čik├ór
Hep da─č─▒ld─▒ le┼čker-i k├╝ff├ór-i zulmet-├ó┼čin├ó

ÔÇť─░sr├ófilÔÇÖin S├╗rÔÇÖu idi sanki… mehteran toplulu─ču bir boru ├╝f├╝rme ile d├╝┼čmanlar─▒ f├ón├«lik topra─č─▒n─▒n yani d├╝nyan─▒n d├╝┼čk├╝nlerinden eyledi. All├óhÔÇÖ─▒n yard─▒m ve zafer bayra─č─▒n─▒n g├╝ne┼či g├Âr├╝nmeye ba┼člay─▒nca, karanl─▒─ča al─▒┼čm─▒┼č (─▒┼č─▒ktan rahats─▒z) olan k├ófirlerin askeri hep da─č─▒ld─▒.ÔÇŁ

Mehter, Avrupal─▒lar─▒ tesiri alt─▒nda b─▒rakm─▒┼č olacak ki; on sekizinci y├╝zy─▒l i├žinde ├Ânce Avusturyal─▒lar, sonra Prusyal─▒lar, daha sonra da Ruslar, Almanlar ve Frans─▒zlar mehter te┼čkil├ót─▒na benzer m─▒z─▒ka tak─▒mlar─▒n─▒ kurdular. 1826 y─▒l─▒nda Yeni├žeri Oca─č─▒ ba─člant─▒l─▒ Mehterh├óne ve Ah├« Ocaklar─▒ kapat─▒ld─▒ ve yeni├žeriler k─▒y─▒mdan ge├žirildi. 1826 tarihi ayn─▒ zamanda Osmanl─▒ topraklar─▒nda Bekt├ó┼č├«lik tar├«kat─▒n─▒n yasaklanmas─▒n─▒n da tarihidir. Mehterh├óne yerine Avrupa├« bandolar kuruldu ve mehteran b├Âl├╝─č├╝ kaybolup gitti. Mehter, 1911ÔÇÖde Ahmed Muhtar Pa┼ča taraf─▒ndan ┬źMehterh├óne-i H├ók─ün├«┬╗ ad─▒yla yeniden kuruldu. 1914ÔÇÖte kurulu┼č tamamland─▒. Birinci D├╝nya HarbiÔÇÖnde Ba┼čkumandan Vekili Enver Pa┼čaÔÇÖn─▒n emriyle te┼čkil├ót orduya tekrar kazand─▒r─▒ld─▒. ─░stikl├ól HarbiÔÇÖnde de mehterh├óne hizmet verdi.

Mehter g├╝n├╝m├╝zde ise tiyatrocular─▒n d├Ând├╝─č├╝ sem├ó g├Âsterileri gibi, folklorik bir malzeme h├óline gelmi┼čtir. Bir de muhte┼čem m├óz├«nin y├ód─▒nda, h├ót─▒ralarda yank─▒lanan ├óhenkli, co┼čkulu o ses. Seyr├«ÔÇÖnin Kanun├« devrini anlat─▒rken s├Âyledi─či gibi:

Vurunca top gibi mehter, ┬źHel├ól!┬╗ diyordu hil├ól.