AVRUPA REFORM HAREKETLER─░ -3-

YAZAR : Ahmet MERAL ahmetmeral61@gmail.com

JEAN CALV─░N VE FRANSAÔÇÖDA REFORM

LutherÔÇÖin AlmanyaÔÇÖda ba┼člatt─▒─č─▒ Protestanl─▒k hareketinin bir benzeri, FransaÔÇÖda Jean Calvin taraf─▒ndan ortaya kondu ve son derece etkili bir bi├žimde geli┼čti. Calvin (1509-1564) FransaÔÇÖda do─čmu┼č ve hukuk ├Â─črenimi g├Ârm├╝┼čt├╝. 1553 y─▒llar─▒nda Protestan oldu ve CenevreÔÇÖye ka├žarak ┬źH─▒ristiyan D├«niÔÇÖnin Ba─člay─▒c─▒ ─░lkeleri┬╗ adl─▒ eserini yay─▒nlad─▒. Reformcu olmakla beraber, olduk├ža ba─čnaz fikirler de ta┼č─▒yordu. Kilise y├Ânetiminde ruhban olmayan ki┼čilerin de yer almas─▒n─▒ istemesine ra─čmen, daha sonra, y├Ânetimini ele ge├žirdi─či CenevreÔÇÖden, kendisi gibi d├╝┼č├╝nmeyenleri kovmu┼č; 1553 y─▒l─▒nda teslis anlay─▒┼č─▒n─▒ reddetti─či i├žin Michael Servetus isimli bir bilgini yakt─▒rarak ├Âld├╝rtm├╝┼čt├╝r.

CalvinÔÇÖe g├Âre; ┬źKilise, en ├╝st├╝n oland─▒r.┬╗

ÔÇťKiliseÔÇÖye devlet taraf─▒ndan hi├žbir k─▒s─▒tlama getirilmemelidir.ÔÇŁ diyerek kilisenin te┼čkil├ótlanmas─▒na LutherÔÇÖden daha ├žok ├Ânem vermi┼čtir. Calvin; sadece vaftiz, ekmek ve ┼čarap ├óyinlerini kabul etmi┼č ve vaftizi; ┬źki┼činin MesihÔÇÖin yeni toplulu─čuna kabul├╝┬╗ olarak g├Ârm├╝┼čt├╝r.

Calvin; g├╝c├╝n├╝n ├žo─čunu, Protestanl─▒k i├žindeki farkl─▒l─▒klar─▒ gidermeye harcad─▒. H─▒ristiyan teolojisinin ├žok ├Ânemli tart─▒┼čma alanlar─▒ndan biri olan kaza ve kader konusunda kat─▒ g├Âr├╝┼čleri savunmaktayd─▒:

ÔÇťTanr─▒ÔÇÖn─▒n takdiriyle sadece g├Âkleri, d├╝nyay─▒ ve di─čer yarat─▒klar─▒ kastetmiyoruz; ayn─▒ zamanda insan─▒n ama├žlar─▒ ve iradesi de do─črudan onun belirledi─či sona do─čru gidecek ┼čekilde y├Ânlendirilmelidir.ÔÇŁ1

Calvin, ┬źH─▒ristiyan D├«niÔÇÖnin Ba─člay─▒c─▒ ─░lkeleri┬╗ adl─▒ eserinde ├Âzetle ┼ču doktrini savunmaktayd─▒:

ÔÇť… Tanr─▒ÔÇÖn─▒n sonsuz g├╝c├╝ ve h├╝k├╝mranl─▒─č─▒ vard─▒r. ─░nsanlar tamam─▒yla g├╝nahk├órd─▒r ve do─čru yoldan ├ž─▒km─▒┼čt─▒r. Onlar─▒ sadece ─░sa MesihÔÇÖin affedici g├╝c├╝ kurtarabilir. Kurtar─▒c─▒ in├óyet ve MesihÔÇÖle b├╝t├╝nle┼čme imk├ón ve ihtimali, Tanr─▒ÔÇÖn─▒n kar┼č─▒l─▒ks─▒z arma─čanlar─▒d─▒r.ÔÇŁ

─░SV─░├çRE VE G├ťNEY ALMANYAÔÇÖDA REFORM: ULRICH ZWINGLI

Z├╝rihÔÇÖte ┼čehrin ana kilisesinin rahibi olan Ulrich Zwingli, inanc─▒n ve Kit├ób-─▒ MukaddesÔÇÖin ├Ânceli─či konusunda Luther ile ayn─▒ fikirdeydi; end├╝ljanslar─▒ ele┼čtiriyor, azizlerin y├╝celtilmesine kar┼č─▒ ├ž─▒k─▒yor, d├«n├« tasvirleri ve MeryemÔÇÖe tap─▒nmay─▒ ele┼čtiren vaazlar veriyordu. Zwingli; LutherÔÇÖin teklif etti─činden daha da basit bir ib├ódet teklif ediyor, kilise s├╝slemelerinin ve (il├óh├«ler hari├ž) m├╝zi─čin olmad─▒─č─▒ bir t├Âreni savunuyordu. LutherÔÇÖle baz─▒ konularda ayr─▒lsa da onun sayesinde Reform Hareketleri ─░svi├žre ve G├╝ney AlmanyaÔÇÖda yay─▒ld─▒.

─░NG─░LTEREÔÇÖDE REFORM: ANGL─░KAN K─░L─░SES─░

─░ngiltereÔÇÖde inan├ž konusundaki ihtil├óflar de─čil, Papa ile ─░ngiltere Kral─▒ aras─▒ndaki anla┼čmazl─▒k ReformÔÇÖun ├Ân├╝n├╝ a├žm─▒┼čt─▒r. Daha ├Ânce koyu bir Katolik olan VIII. Henry, siyas├« sebeplerden dolay─▒ evlendi─či, a─čabeyinin dul kar─▒s─▒ KatherinÔÇÖden bo┼čanmak istemi┼č, ancak Papal─▒k onun bu iste─čini reddetmi┼čtir. Bunun ├╝zerine VIII. Henry, 1531ÔÇÖde, kendisini ─░ngiltere KilisesiÔÇÖnin mutlak h├ókimi il├ón ederek Papal─▒─ča ├Âdenen y─▒ll─▒k vergileri kald─▒rm─▒┼čt─▒r.

1549 y─▒l─▒nda ─░ngiliz KilisesiÔÇÖnin inan├ž esaslar─▒ Protestan-Reformcu g├Âr├╝┼člerden olu┼čturulmu┼č, ancak Katolik Kilisesi de a├ž─▒k├ža reddedilmeyerek orta bir yol izlenmi┼čtir. B├Âylece ib├ódetlerde Katolik KilisesiÔÇÖne, inan├ž konular─▒nda ise Protestan Kiliselerine benzeyen ┬źAnglikan Kilisesi┬╗ olarak adland─▒r─▒lan yeni bir h─▒ristiyan mezhebi ortaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒r. Buna ra─čmen ─░ngiltereÔÇÖde Katoliklik tamamen etkisiz h├óle getirilememi┼čti. Ba─čnaz ve ho┼čg├Âr├╝den uzak bir Katolik, fakat dindar bir kad─▒n olan Krali├že Mary (1553-1558) Kardinal PoleÔÇÖnin yard─▒m─▒yla ─░ngiltereÔÇÖde Katolikli─či yeniden canland─▒rmaya ve PapaÔÇÖn─▒n etkisini art─▒rmaya ├žal─▒┼čt─▒. Protestanlara kar┼č─▒ sert uygulamalara giri┼čti. Aralar─▒nda b├╝y├╝k ─░ngiliz Reformcusu Cranmer, Latimer ve Ridley gibi Protestanl─▒─č─▒n tan─▒nm─▒┼č ├Ânderlerinin de i├žinde bulundu─ču yakla┼č─▒k 200 piskopos ve ara┼čt─▒rmac─▒, kad─▒n-erkek denmeden kaz─▒klarda yak─▒larak ├Âld├╝r├╝ld├╝.2

Ancak t├╝m bu bask─▒lar Protestanl─▒─č─▒n geli┼čimini ├Ânleyemedi. Nitekim MaryÔÇÖnin ard─▒ndan krali├že olan ve 45 y─▒l boyunca ─░ngiliz taht─▒n─▒ y├Âneten Elizabeth d├Âneminde (1558-1603) Protestanl─▒k yeniden canlanmakla kalmad─▒, krall─▒─č─▒n korumas─▒nda kal─▒c─▒ h├óle geldi.

REFORMUN; D├ÄN├Ä S─░YAS├Ä, SOSYAL VE K├ťLT├ťREL ETK─░LER─░

H─▒ristiyan d├╝nyas─▒ 16. y├╝zy─▒la gelindi─činde yeni bir par├žalanma ile kar┼č─▒ kar┼č─▒ya geldi. Reform HareketleriÔÇÖnin etkisiyle Katolik Kilisesi ├žat─▒rdad─▒ ve b├╝nyesinden yeni Protestan mezhepleri ortaya ├ž─▒kt─▒. Bat─▒ AvrupaÔÇÖda mezhep birli─či bozuldu. Protestanl─▒k d├╝┼č├╝ncesi; Almanya, ─░ngiltere, Fransa, Hollanda, ─░svi├žre, Bel├žika ve Kuzey AmerikaÔÇÖda farkl─▒ ton ve tarzlarda yay─▒ld─▒.

Fert merkezli dindarl─▒─č─▒n ├Âne ├ž─▒kmas─▒yla, ┬źD├«n├« hayat─▒n, hayattan kopmadan da y├╝r├╝t├╝lebilece─či┬╗ d├╝┼č├╝ncesi; Katolikli─čin ├žile, uzlet ve mahrumiyet d├╝┼č├╝ncesine galip geldi. Protestanl─▒─č─▒n yay─▒ld─▒─č─▒ ├╝lkeler, zenginle┼čti. Cemaati temsil eden Katolik anlay─▒┼č─▒na kar┼č─▒, g├╝├žl├╝ fert ├Âne ├ž─▒kt─▒. D├╝┼č├╝ncenin ├Ân├╝ a├ž─▒ld─▒. ├éyine dayal─▒ Katolik din anlay─▒┼č─▒ yerine; amel├« y├Ân├╝ azalt─▒lm─▒┼č, inan├ž y├Ân├╝ a─č─▒r basan, din adamlar─▒n─▒n bask─▒n olmad─▒─č─▒, ─░ncil terc├╝meleriyle herkesin ula┼čabilece─či Protestanl─▒k anlay─▒┼č─▒ yayg─▒nl─▒k kazand─▒.

Katolik Kilisesi de cidd├« bir ├Âz ele┼čtiri yaparak kendini revize etti. Kaybetti─či dinda┼člar─▒n─▒n a├ž─▒─č─▒n─▒ kapamak ├╝zere co─čraf├« ke┼čiflerle ele ge├žirilen yeni topraklarda faaliyetlerine h─▒z verdi. G├╝ney Amerika, Afrika ve AsyaÔÇÖdaki s├Âm├╝rge b├Âlgelerinde yeni kiliseler in┼ča edildi. Misyonerler yoluyla yeni bir d├«n├« heyecan─▒n fitili ate┼člendi. ├ľte yandan Katolikler; Engizisyon mahkemelerini kurarak, ayr─▒lanlar─▒, farkl─▒ inan├ž ve d├╝┼č├╝nce sahiplerini cezaland─▒rma yoluna gittiler. Bu mahkemelerde zavall─▒ ve savunmas─▒z ─░spanya m├╝sl├╝manlar─▒, yahudiler ve Protestanlar sert bir bi├žimde cezaland─▒r─▒ld─▒lar. Bu cezalar aras─▒nda ba┼čta ├Âl├╝m olmak ├╝zere, s├╝rg├╝n ve k├╝rek mahk├╗miyeti ba┼č─▒ ├žekmekteydi.

Protestanl─▒k hareketleri, Katolik din adamlar─▒n─▒n otoritesini bir daha yerine gelemeyecek bir bi├žimde sarst─▒. AvrupaÔÇÖdaki bu geli┼čmeler, me┼čr├╗iyetlerini PapaÔÇÖdan almak zorunda kalan krallar─▒ rahatlatt─▒. Papa ve din adamlar─▒n─▒n; h─▒ristiyan devletler ├╝zerindeki a─č─▒rl─▒─č─▒ azal─▒rken, prens ve h├╝k├╝mdarlar─▒n a─č─▒rl─▒klar─▒ her ge├žen g├╝n biraz daha artt─▒. Bu durum; AvrupaÔÇÖdaki devletlerin mill├« temellere y├Ânelmesine, d├«n├« temellerden de uzakla┼čmas─▒na yol a├žt─▒. ├ľte yandan, laikli─čin de yanl─▒┼č temeller ├╝zerinde yay─▒lmas─▒n─▒n ├Ân├╝ a├ž─▒lm─▒┼č oldu. D├«n├« haklar ve iktidarlar─▒n yetki alanlar─▒; kar┼č─▒l─▒kl─▒ anla┼čma ve ho┼čg├Âr├╝ temelleri esas al─▒narak d├╝zenlenebilecekken, ├žat─▒┼čma, birbirini yok etme ve geriletme zemininde, yanl─▒┼č bir eksene oturdu.

Ba┼čta Almanya olmak ├╝zere Protestanl─▒─č─▒n yay─▒ld─▒─č─▒ topraklarda, kilise mallar─▒ ya─čmaland─▒. Katolik KilisesiÔÇÖnin denetim alt─▒nda tuttu─ču geni┼č araziler, son derece verimsiz bir bi├žimde kullan─▒lmakta, yoksul kitlelerin istifade edemeyece─či ├ót─▒l bir vaziyette bulunmaktayd─▒.

ReformÔÇÖun etkiledi─či bir di─čer ├Ânemli ba┼čl─▒k da e─čitimdi. ├ľteden beri Kilise b├╝nyesinde y├╝r├╝mekte olan e─čitim ve ├Â─čretim faaliyetleri; Reform HareketleriÔÇÖnin ard─▒ndan, din kurumlar─▒n─▒n d─▒┼č─▒na da ta┼čt─▒. Okulla┼čma s├╝reci h─▒z kazand─▒. B├Âylece e─čitim, din d─▒┼č─▒ bilgi ve birikimlerin etkisine a├ž─▒k h├óle geldi. Zaman i├žerisinde din-bilim ├žat─▒┼čmas─▒n─▒n da yolu a├ž─▒lm─▒┼č oldu.

_________________
1 H─▒ristiyanl─▒k Tarihi, s. 382, Yeni Ya┼čam Yay─▒nlar─▒.
2 H─▒ristiyanl─▒k Tarihi, s. 392, Yeni Ya┼čam Yay─▒nlar─▒.