KurÔÇÖ├ón-─▒ KerimÔÇÖden E─čitim Prensipleri -10-

YAZAR : Mustafa As─▒m K├ť├ç├ťKA┼×CI tali@yuzaki.com

AKLI, SARHO┼×LUKTAN KORUMAK… -2-

┼×arab─▒n ├«c├ód─▒n─▒n, T├╝rk ve d├╝nya edebiyat─▒nda yer alan bir efs├ónesi vard─▒r.

Hazret-i ├édem veya Hazret-i Nuh, asmay─▒ dikti─činde, yani ├╝z├╝m ziraatine ba┼člad─▒─č─▒nda; ┼čeytan gelip o asman─▒n topra─č─▒ ├╝zerinde s─▒ras─▒yla; tavus, aslan, maymun ve h─▒nz─▒r keser ve kan─▒n─▒ ak─▒t─▒r. Bundan dolay─▒, insanlara verece─či vesveseyle ├╝z├╝mden yap─▒lacak olan ┼čarab─▒ i├ženlerde bu hayvanlar─▒n huylar─▒ g├Âr├╝lecektir.

Bu d├Ârt hayv├ón─▒n evs├óf─▒yla m├ęl├╗f,
Olur sarho┼č olan her ┼čahs mevsuf.

Kim evvel reng reng olur lik─üs─▒,
Heman tâvûsa benzer her edâsı.

İkinci rütbede maymûnvârî,
Olur suhriyye v├╝ b├óz├«├že k├ór─▒.

├ť├ž├╝nc├╝de olur arslan mis├óli,
┼×ec├óatle ge├žer ol demde h├óli…

Olur en sonra hınzîre mümâsil,
Eder HakÔÇÖtan onu ibl├«s g─üfil… (Ayn├«)

Ba┼člang─▒├žta tavus gibi g├╗ya ÔÇťg├╝zelle┼čmeÔÇŁ kendini be─čenme ve kibir…

Sonra maymun gibi, hafifle┼čme, oyun, ┼čamata, zillet…

Sonra aslan gibi k├Âr cesaret ve day─▒lanma, homurdanma, etrafa zarar…

Sonra da h─▒nz─▒r gibi ahl├ók├« zaaf, pisli─če dah├« ┼čehvet ve sonunda rezil bir ┼čekilde s─▒zma…

Efs├ónenin ├že┼čitli varyantlar─▒ var, hayvanlar─▒n adlar─▒ ve say─▒s─▒ de─či┼čiyor; fakat ├Âz├╝ bu…*

┼×eytan i┼či oldu─ču KurÔÇÖ├ón-─▒ KerimÔÇÖde de ifade edilen (el-M├óide, 90) ┼čarab─▒n verdi─či sarho┼čluk tesirlerini ├Âzetleyen sembolik bir hik├óye…

Kimileri bu hik├óyeyi, alkolde problemin abart─▒ya ka├žmakta oldu─čunu, karar─▒nda kal─▒n─▒rsa onun zararl─▒ bir ┼čey olmad─▒─č─▒n─▒ ispat etmeye ├žal─▒┼čmakta kullan─▒yorlar. H├ólbuki, tavus ┼čark edebiyatlar─▒nda daima ├žo─ču kez kibrin al├ómeti olarak g├Âr├╝lm├╝┼čt├╝r. Kibir, kendini be─čenme, ├Âv├╝nme gibi huy ve davran─▒┼člar da g├╝zel, faydal─▒ hasletler de─čildir.

Ger├žek sarho┼člu─čun tesir etti─či y├Ânler, m├╝stakil olarak da m├ónev├« ba┼č d├Ânmeleri yaparlar. Yani benlik, i├žmeden de insan─▒ bir m├ón├óda, mec├óz├« olarak sarho┼č eder. ┼×ehvet, gazap, sef├óhat, a┼č─▒r─▒ sevin├ž, zafer, korku, uyku ve ├Âl├╝m├╝n de sarho┼čluklar─▒ vard─▒r:

ÔÇó Benlik, kibir (zafer) sarho┼člu─ču…
ÔÇó ┼×ehvet sarho┼člu─ču…
ÔÇó E─člence sarho┼člu─ču…
ÔÇó ├ľfke sarho┼člu─ču…
ÔÇó Korku sarho┼člu─ču…
ÔÇó ├ľl├╝m sarho┼člu─ču…
┼×EHVET SARHO┼×LU─×U

Hazret-i L├╗t, ├Âzellikle cins├« ahl├ók konusunda azg─▒n olan kavmini g├╝zel ahl├óka davet etmi┼č fakat bir netice alamam─▒┼čt─▒. Sonunda kah─▒r i├žin g├Ânderilen ve erkek k─▒l─▒─č─▒nda gelen melekler; Hazret-i L├╗tÔÇÖun evine gelince, bu azg─▒n g├╝ruh, Hazret-i L├╗tÔÇÖun evine ├žulland─▒. KurÔÇÖ├ón-─▒ Kerim onlar─▒n bu ta┼čk─▒n h├óline sarho┼čluk tabirini kullan─▒r. (el-Hicr, 72)

Asl─▒nda, All├óhÔÇÖ─▒n m├╝lk├╝nde bir k├Âle, bir hal├«fe, bir vazifeli olan insan─▒n; vazifesi d─▒┼č─▒na her t├╝rl├╝ ├ž─▒k─▒┼č─▒ bir delilik, bir sarho┼č yalpas─▒ h├╝km├╝ndedir.

Kimin m├╝lk├╝ndesin?

Kimin kurallar─▒n─▒ ├ži─čnedi─činin fark─▒nda m─▒s─▒n?

Fakat ┼čehvet, t─▒pk─▒ i├žki gibi ger├žeklerden uzakla┼čt─▒r─▒p ki┼činin g├Âzlerine ihtiraslar─▒ndan, tutkular─▒ndan bir perde ├žeker. Sarho┼č, ertesi sabah ba┼č a─čr─▒lar─▒yla uyand─▒─č─▒nda, neler yapt─▒─č─▒n─▒, neler s├Âyledi─čini hat─▒rlamayacakt─▒r bile… Fakat omuz kay─▒tlar─▒, her ┼čeyi tutacakt─▒r.

Bir├žok iffet ve ismet, ┼čehvet sarho┼čuyken verilen s├Âzlerle aldatarak ve b├Âyle s├Âzlere aldanarak peri┼čan olmu┼čtur. ┼×ehvet sarho┼ču bir ki┼činin; ÔÇťSeni ka├ž─▒raca─č─▒m, nik├óh yapaca─č─▒m, babandan isteyece─čim.ÔÇŁ gibi s├Âzleri vermesi ├žok kolayd─▒r. Fakat sarho┼čluk ge├žtikten sonra onlar─▒ hat─▒rlamas─▒ da ├žok g├╝├ž…

Arzular─▒n─▒n sarho┼ču olan ki┼či, her yolu mubah sayabilir. ├ç├╝nk├╝ akl─▒n kontrol edici, insan─▒ i┼čledi─či fiilin ak─▒betlerini d├╝┼č├╝nerek men edici ├Âzelli─činden uzakla┼čm─▒┼čt─▒r.

Arzular─▒n tesiri hakk─▒nda ┼ču ├óyet-i ker├«me m├╝himdir:

ÔÇťNefs├ón├« arzulara, (├Âzellikle) kad─▒nlara, o─čullara, y─▒─č─▒n y─▒─č─▒n biriktirilmi┼č alt─▒n ve g├╝m├╝┼če, salma atlara, sa─čmal hayvanlara ve ekinlere kar┼č─▒ d├╝┼čk├╝nl├╝k insanlara ├žekici k─▒l─▒nd─▒. Bunlar, d├╝nya hayat─▒n─▒n ge├žici menfaatleridir. H├ólbuki var─▒lacak g├╝zel yer, All├óhÔÇÖ─▒n kat─▒ndad─▒r.ÔÇŁ (├él-i ─░mr├ón, 14)

┼×ehvet, insan─▒ sarho┼člarda oldu─ču gibi yalpalamaya, yamulmaya, sap─▒tmaya sevk eder:

ÔÇťAllah tevbek├ór oldu─čunuzu g├Ârerek size nazar buyurmak istiyorken o ┼čehvetleri ard─▒nda ko┼čanlar sizin b├╝y├╝k bir yamuklukla yamulman─▒z─▒ istiyorlar.ÔÇŁ (en-Nis├ó, 27)

KurÔÇÖ├ón-─▒ KerimÔÇÖde s─▒k├ža yer alan; ┬źAkletmez misiniz?┬╗ tarz─▒ndaki ikazlar da uhrev├« akl─▒, ┼čehvet sarho┼člu─čuna kar┼č─▒ uyan─▒kl─▒─ča davet etmek m├ón├ós─▒n─▒ ta┼č─▒r.

ÔÇťD├╝nya hayat─▒ bir oyun ve e─členceden ba┼čka bir ┼čey de─čildir. M├╝ttak├« olanlar i├žin ├óhiret yurdu muhakkak ki daha hay─▒rl─▒d─▒r. H├ól├ó ak─▒l erdiremiyor musunuz?ÔÇŁ (el-EnÔÇś├óm, 32)

┼×ehvet, istek demektir. A┼čk da bir arzunun kalbi tamamen kaplayarak insan─▒n kontrol├╝n├╝ ele ge├žirmesi olarak tarif edilebilir. Bu da bir ba┼čka sarho┼člu─ču getirir:

A┼×K SARHO┼×LU─×U

Z├╝leyh├ó; asil, olgun bir insan oldu─ču h├ólde, arzular─▒n─▒n zeb├╗nu olarak, ├ževresinin ├žok ay─▒playaca─č─▒ bir te┼čebb├╝ste bulundu. Ba┼čar─▒s─▒z kalan bu te┼čebb├╝s, yine de bir skandala d├Ân├╝┼čm├╝┼čt├╝. Z├╝leyh├ó, kendisini sarho┼č eden g├╝zelli─či, kendisini ay─▒playan kad─▒nlara da g├Âstermek istedi. Onlar─▒ ├ža─č─▒rd─▒, ellerine meyve ve b─▒├žak verdirdi, sonra da Hazret-i Y├╗sufÔÇÖu yanlar─▒na ├ž─▒kard─▒. Hazret-i Y├╗sufÔÇÖun g├╝zelli─či kar┼č─▒s─▒nda b├╝y├╝lenen kad─▒nlar, fark─▒na bile varmadan ellerini kestiler.

Z├╝leyh├ó, bu mizansenle, kendisinin ak─▒ld─▒┼č─▒ bir davran─▒┼ča d├╝┼čmekte kendince mazur oldu─čunu ┼čehrin ileri gelen kad─▒nlar─▒na g├Âstermi┼č oldu. (Y├╗suf, 30-32)

A┼čk─▒n da sarho┼čluk gibi akl─▒ ba┼čtan uzakla┼čt─▒r─▒c─▒ etkisi dile getirilir.

Ak─▒l, d├╝nyaya ve ├óhirete y├Ânelik iki ├že┼čit oldu─ču gibi; a┼čk da mec├óz├« ve hakik├« olarak iki t├╝rd├╝r.

Hakik├« a┼čk, yani muhabbetullah, ki┼čiyi, d├╝nyev├« ak─▒ldan uzak davran─▒┼člara sevk eder. ┼×ehid, can─▒ndan vazge├žer. Muh├ócir; evini, yurdunu terk eder. Ensar, var─▒n─▒-yo─čunu ÔÇťelin adam─▒ÔÇŁyla payla┼č─▒r, hatt├ó onu kendisine tercih eder. Fakat bunlar, ├óhiret noktas─▒ndan bak─▒ld─▒─č─▒nda ├žok ak─▒ll─▒ca i┼člerdir. Hakik├« a┼čk, hakik├« ak─▒ldan uzakla┼čt─▒rmaz; aksine ki┼čide ak─▒ldan daha ileri bir sezgi geli┼čtirir.

Mec├óz├« a┼čk ise ki┼čiyi hakik├« ak─▒ldan uzakla┼čt─▒rabilir. Z├╝leyh├óÔÇÖn─▒n yanl─▒┼č─▒ gibi… Bu t├╝r sevgiler masum de─čildir. A┼čk, umumiyetle masum ve s─▒cak bir mefhum olarak ele al─▒n─▒r. Bu da ki┼čiyi bir├žok al├óka yerine tek al├ókaya hasrederek hakik├« a┼čka merdiven olma ihtimaline bin├óendir. Aksi h├ólde s─▒kl─▒kla ┼čehvetle kar─▒┼č─▒r.

Alkolle gelen sarho┼čluk da ayn─▒ zamanda mistik bir h├ól gibi g├Âr├╝n├╝r. Fakat merkez noktas─▒n─▒ kar─▒┼čt─▒rmamak gerekir.

Zikirde, namazda, sohbette c├╗┼č u hur├╗┼ča gelen m├óneviyat, feyiz ve r├╗h├óniyet; ruh merkezlidir.

┼×ehvette, gazapta, ham├ósette, sarho┼člukta da birtak─▒m ne┼čeler, birtak─▒m galeyanlar meydana gelir. Bunlar b├╝t├╝n├╝yle nefs merkezlidir.

G├╝nahtaki as─▒l cazibe de budur. Bu cazibe, k├╝├ž├╝k bir ├žocu─čun s─▒rf anne veya babas─▒n─▒n s├Âz├╝n├╝n aksine hareket etmek i├žin tehlikeye do─čru ko┼ču┼čundaki aptalca co┼čkusu gibidir. Az sonra a─člamaya d├Ân├╝┼čecektir.

Meselenin uza─č─▒ndaki ki┼čiler, m├óneviyattaki huzur ve co┼čku ile, nefs├óniyetteki keyif ve rahat─▒ ├žo─ču kez kar─▒┼čt─▒r─▒rlar. Ge├žmi┼čte bir dervi┼čin cezbe h├óliyle, bir konserdeki k─▒z─▒n kendinden ge├žmi┼č h├ólini birbirine benzeten bir rekl├óm yay─▒mlanm─▒┼čt─▒.

Aradaki fark─▒ Hazret-i Mevl├ón├óÔÇÖn─▒n ┼ču ifadesine b─▒rakal─▒m:

ÔÇťKendine gel, akl─▒n─▒ ba┼č─▒na al da; her sarho┼člu─ča aldanma! ├ç├╝nk├╝ Hazret-i ─░sa Tanr─▒ sarho┼čudur; e┼čekse arpa sarho┼ču!ÔÇŁ (Devam edecek)

__________________

* Konuyla ilgili Hasan ├ľZDEM─░R, ┼×arab─▒n ─░cad─▒ ve D├Ârt Vasf─▒, T├╝rkoloji Dergisi, say─▒ 11, 1993, s. 134-160. Ayn─▒ makale ├╝zerine Alphan AKG├ťLÔÇÖ├╝n, ÔÇťBir Mit Olarak ┬ź┼×arab─▒n ─░cad─▒┬╗ ve Anlam─▒ÔÇŁ (Mill├« Folklor, 2008, Y─▒l 20, Say─▒ 80) ba┼čl─▒kl─▒ makalesinde, destan varyantlar─▒nda ad─▒ ge├žen hayvanlar─▒n, iyiden k├Ât├╝ye, insana genetik yak─▒nl─▒ktan uzakl─▒─ča do─čru s─▒raland─▒─č─▒, bundan dolay─▒ destan─▒n insandaki hayvanla┼čma korkusunu ifade etti─či tezi ileri s├╝r├╝l├╝yor. Ancak destan─▒n ait oldu─ču d├Ânemlerde, insan─▒n son s─▒radaki hayvanla genetik yak─▒nl─▒─č─▒ bilinmiyordu. Yine tavus do─čunun sembolizmas─▒nda, s─▒rf iyilik de─čil, ┼čeytan, kibir, kendini be─čenmi┼člik gibi k├Ât├╝ varl─▒k ve huylarla ili┼čkilendirilir.