┼×─░─░RDE VEZ─░N ve KAF─░YE -2-

Do├ž. Dr. Harun ├ľ─×M├ť┼× harunogmus@gmail.com

Aruz vezni, bir manz├╗menin m─▒sralar─▒ndaki hecelerin uzunlu─ču, k─▒sal─▒─č─▒ (: med-kasr) ve sesli harfle bitip bitmeyi┼činde (: harek├ót ve seken├ót) birbiriyle uyumlu olmas─▒ndan ibarettir. Buna g├Âre; ilk m─▒sra─▒n ilk hecesi sessiz (: s├ókin) harfle bitiyor veya uzun tel├óffuz ediliyor (: memd├╗d) ise di─čer m─▒sralar─▒n ilk heceleri de ya sessiz harfle biten veya uzun tel├óffuz edilen bir hece olmal─▒d─▒r. Buna mukabil ilk m─▒sra─▒n ilk hecesi sesli harfle bitiyor (: m├╝teharrik) ve k─▒sa tel├óffuz ediliyor (: maks├╗r) ise di─čer m─▒sralar─▒n ilk heceleri de ayn─▒ ├Âzellikte olmal─▒d─▒r. B├╝t├╝n m─▒sralar─▒n ikinci, ├╝├ž├╝nc├╝, d├Ârd├╝nc├╝… ilh b├╝t├╝n heceleri bu bak─▒mdan uyum i├žerisinde bulunmal─▒d─▒r.

Mesel├ó Mehmed ├ékifÔÇÖin Tevhid Yahut Fery├ód ┼čiirini veya Yahya KemalÔÇÖin Ak─▒nc─▒, Moha├ž T├╝rk├╝s├╝, Sessiz Gemi ve Ses ┼čiirlerini belirtti─čimiz ┼čekilde ele alal─▒m:

Dikkat edersek g├Âr├╝r├╝z ki; b├╝t├╝n m─▒sralar─▒n─▒n ilk iki hecesi sessiz harfle bitiyor veya uzun tel├óffuz ediliyor, ├╝├ž ve d├Ârd├╝nc├╝ heceleri sesli harfle bitiyor ve k─▒sa tel├óffuz ediliyor. Daha sonra gelen be┼č ve alt─▒nc─▒ heceler ilk iki hece gibi, yedi ve sekizinci heceler ├╝├ž ve d├Ârd├╝nc├╝ hece gibidir. Daha sonra gelen heceler de bu ┼čekilde dizilmi┼č vaziyettedir. Yani ├Ânce sessiz harfle biten veya uzun tel├óffuz edilen iki hece geliyor, onlar─▒ sesli harfle biten ve k─▒sa tel├óffuz edilen iki hece izliyor ve bu durum m─▒sralar─▒n sonuna kadar b├Âyle devam ediyor. Sessiz harfle biten veya uzun tel├óffuz edilen hecelere k─▒saca ┬źkapal─▒ hece┬╗, di─čerlerine ┬źa├ž─▒k hece┬╗ dersek ad─▒ ge├žen ┼čiirlerin her bir m─▒sra─▒n─▒n hecelerinin (iki kapal─▒-iki a├ž─▒k-iki kapal─▒-iki a├ž─▒k-iki kapal─▒-iki a├ž─▒k-iki kapal─▒) ┼čeklinde dizilmi┼č oldu─čunu g├Âr├╝r├╝z. Bu dizilerin d├╝zeni, Arap├ža ┬źfa ÔÇśa le┬╗ k├Âk├╝nden t├╝retilmi┼č ve her birine ┬źtefÔÇśile┬╗ ad─▒ verilen kelimelerle g├Âsterilir.

Mesel├ó and─▒─č─▒m─▒z ┼čiirlerin ├Âl├ž├╝s├╝n├╝n;

┬źmefÔÇś├╗l├╝-mef├ó├«l├╝-mef├ó├«l├╝-fe├╗l├╝n┬╗ oldu─ču s├Âylenir. Ancak bu bir ├«zah tarz─▒ veya ├óhengin zihne yerle┼čtirili┼č bi├žimidir. ─░stersek biz bu dizileri rahmetli Nihat S├óm├« BANARLIÔÇÖn─▒n T├╝rk├žeÔÇÖnin S─▒rlar─▒ÔÇÖnda yazd─▒─č─▒ gibi;

┬źral-lal-la ra-lal-lal-la ra-lal-lal-la ra-lal-lal┬╗ veya merhum Bekir S─▒tk─▒ ERDO─×ANÔÇÖ─▒n tarz─▒yla;

┬źtak tak, tiki tak tak, tiki tak tak, tiki tak tak┬╗ ┼čeklinde de g├Âsterebiliriz. ├ç├╝nk├╝ hepsi de ses de─čeri bak─▒m─▒ndan ayn─▒d─▒r ve hecelerin (iki kapal─▒, iki a├ž─▒k…) ┼čeklinde s─▒ralan─▒┼č─▒n─▒ g├Âstermeye yarar. Aruzda bu ├Ârnekte oldu─ču gibi kapal─▒ ve a├ž─▒k hecelerin farkl─▒ ┼čekillerde s─▒ralan─▒┼č─▒yla elde edilmi┼č farkl─▒ diziler (vezin/├Âl├ž├╝) vard─▒r.

Peki, bu dizilere uymayan kullan─▒┼člar veya bunlarda bir esneme yok mudur? Elbette vard─▒r. ├ľzellikle Arap aruzunda ┬źm├╝tef├óil├╝n┬╗, ┬źm├╝f├óalet├╝n┬╗ gibi ├Âl├ž├╝lerde pe┼č pe┼če gelen a├ž─▒k hecelerin yerine bir kapal─▒ hece gelebilir, b├Âylece bu ├Âl├ž├╝lerdeki kelimeler ┬źm├╝stefÔÇśil├╝n┬╗ ve ┬źmef├ó├«l├╝n┬╗ ├Âl├ž├╝s├╝ne d├Ân├╝┼čebilir. Bu ├Ârnekten de anla┼č─▒laca─č─▒ ├╝zere aruz vezni; hece say─▒s─▒na de─čil, ses de─čerine dayal─▒ bir ├óhenk aray─▒┼č─▒d─▒r. ─░ki m─▒sra─▒n hece say─▒s─▒ farkl─▒ olmas─▒na ra─čmen, ses de─čeri bak─▒m─▒ndan aralar─▒nda e┼čitlik bulunabilir. ├ç├╝nk├╝ a├ž─▒k hecelerin ses de─čeri yar─▒m, kapal─▒ hecelerin ses de─čeri ise tamd─▒r. Buna g├Âre iki a├ž─▒k hece, bir kapal─▒ heceye denktir. Dolay─▒s─▒yla ┬źm├╝tef├óil├╝n┬╗ kal─▒b─▒yla ┬źm├╝stefÔÇśil├╝n┬╗ kal─▒b─▒n─▒n heceleri say─▒ bak─▒m─▒ndan farkl─▒ olsa da ses de─čeri bak─▒m─▒ndan e┼čittir. Bu ayn─▒ zamanda ┼čair i├žin s├Âyleyi┼č kolayl─▒─č─▒ sa─člayan de─či┼čik alternatiflere imk├ón verir.

Ne var ki; Arap aruzunda bolca bulunan bu ve benzeri s├Âyleyi┼č alternatifleri, Fars ve T├╝rk aruzunda s─▒n─▒rl─▒d─▒r.

Fars ve T├╝rk aruzunda mevcut bu t├╝r alternatiflerin en yayg─▒n─▒ ┬źfeil├ót├╝n┬╗ ile ba┼člayan m─▒sralar─▒n ┬źf├óil├ót├╝n┬╗ ┼čeklinde de ba┼člayabilmesi, ┬źfeil├╝n┬╗ ├Âl├ž├╝s├╝yle biten m─▒sralar─▒n da ┬źfaÔÇśl├╝n┬╗ ┼čeklinde bitebilmesidir.

Yine ┬źmefÔÇś├╗l├╝/mef├óil├╝n/fe├╗l├╝n┬╗ vezninde, a├ž─▒k olan ├╝├ž ve d├Ârd├╝nc├╝ hecelerin bir kapal─▒ heceye d├Ân├╝┼čmesi (: sekt-i melih) de b├Âyledir. Ancak alternatifler en mebzul miktarda rub├ó├«lerde bulunur.

Bunlar─▒n d─▒┼č─▒nda T├╝rk├ženin bir ├Âzelli─či olan vasl (: kapal─▒ heceyi daha sonra gelen a├ž─▒k heceye ulayarak tel├óffuz etmek) ve bir kusur olarak g├Âr├╝len im├óle (k─▒sa heceyi uzun tel├óffuz etmek) gibi vezne ayk─▒r─▒ olan ba┼čka istisn├ó├« durumlar da vard─▒r. T├╝rk ┼čiirinin ├Âzellikle ilk zamanlar─▒nda yayg─▒n olan im├óle, yeri g├Âzetilirse, ┼čiirin b├╝t├╝n├╝n├╝n sa─člad─▒─č─▒ ├óhenkle ├╝st├╝ ├Ârt├╝len k├╝├ž├╝k bir kusur h├óline d├Ân├╝┼čebilir; dolay─▒s─▒yla T├╝rk├že tel├óffuzu uymayacak ┼čekilde heceyi gere─činden fazla uzatmaya ihtiya├ž b─▒rakmaz.

Demek ki kl├ósik ┼čiirde manz├╗me, muayyen kaidelere ba─čl─▒d─▒r. Ancak bu kaidelerin, yine kaidelerle tespit edilmi┼č birtak─▒m istisn├ólar─▒ yok de─čildir.

Mesel├ó m─▒sralar─▒n en fazla d├Ârt tefÔÇśileden olu┼čmas─▒ um├╗m├« bir kaidedir. Fakat feil├ót├╝n, mef├óil├╝n ve m├╝stefÔÇśil├╝n tefÔÇśilelerinden her birinin istenildi─či kadar tekrar─▒yla yaz─▒lan ve ├ódeta sec├«li bir nesri and─▒ran bahr-i tavil, bunun bir istisn├ós─▒n─▒ te┼čkil eder.* (Devam edecek.)

_________________________

*─░skender PALA, Ansiklopedik D├«van ┼×iiri S├Âzl├╝─č├╝, Ankara; Ak├ža─č, 1990, s. 71.