Kem├ól├ót─▒n Anahtar─▒: TEFEKK├ťR

YAZAR : B. Cahit ├ľZDEM─░R bcahit@hotmail.com

─░nsan─▒n kendisine ihsan buyurulan de─čere liy├ókatinin al├ómeti, ancak gayesinin bu vasfa uygunluk nisbeti ile teb├ór├╝z eder. Bu y├╝zden, yarat─▒l─▒┼č hikmetine uygun bir insanl─▒k, ulv├« gayelere sahip olmay─▒ gerektirip; kem├ól├ót mertebesi, bu yolla ula┼č─▒labilen bir keyfiyettir. KurÔÇÖ├ón-─▒ KerimÔÇÖde, istikamet ├╝zere olman─▒n ├Ânemi;

ÔÇť├ľyle ise emrolundu─čun gibi dosdo─čru ol. Beraberindeki tevbe edenler de dosdo─čru olsunlar. Hak ve ad├ólet ├Âl├ž├╝lerini a┼čmay─▒n. ┼×├╝phesiz O, yapt─▒klar─▒n─▒z─▒ hakk─▒yla g├Âr├╝r.ÔÇŁ (H├╗d, 112) beyan─▒ ile ifade buyurulur. Gayeye ula┼čabilmek, ancak us├╗le ri├óyetle m├╝mk├╝nd├╝r; zira; ┬źVusuls├╝zl├╝k, us├╗ls├╝zl├╝ktendir.┬╗

─░nsan─▒ di─čer varl─▒klardan ay─▒ran en b├óriz husus, d├╝┼č├╝nme ve buna ba─čl─▒ olarak muhakeme kabiliyetidir. Bu keyfiyet, hikmetine uygun nisbette kullan─▒lmas─▒na ba─čl─▒ olarak, onun k─▒ymetini art─▒r─▒r veya d├╝┼č├╝r├╝r; az├«z veya zel├«l k─▒lar. KurÔÇÖ├ón-─▒ KerimÔÇÖde;

ÔÇť┼×├╝phesiz Biz em├óneti g├Âklere, yere ve da─člara teklif ettik de onlar onu y├╝klenmek istemediler, ondan ├žekindiler. Onu insan y├╝klendi. ├ç├╝nk├╝ o ├žok zalimdir, ├žok cahildir.ÔÇŁ (el-Ahz├ób, 72) buyurulur. ─░nsan, fevkal├óde ├žetin bir mesÔÇÖ├╗liyet gerektiren em├ónete, bu sebeple liy├ókat kazanm─▒┼č; di─čer varl─▒klar─▒n ta┼č─▒yamayaca─č─▒ bu y├╝k, kendisine ihsan edilen bu y├╝ksek ve m├╝stesn├ó vasfa istin├óden tevd├« buyurulmu┼čtur. Bu a─č─▒r m├╝kellefiyeti g├Âz ard─▒ etmek, umursamamak veya ona ayk─▒r─▒ hareket etmek; onun k─▒ymetini takdirden ├óciz d├╝┼čen insan─▒, zalim ve cahil k─▒lacakt─▒r. ─░nsanl─▒─č─▒n h├╝sranlar i├žinde k─▒vrand─▒─č─▒ zaman─▒m─▒z─▒n deh┼čet veren manzaras─▒ da bu hususa bir i┼čarettir.

Yüce dînimizde;

┬źEsfel-i s├ófil├«n ve ├ól├ó-y─▒ illiyy├«n┬╗ olarak insan─▒n ├Ân├╝ne konulan iki kutuplu tercih de, tefekk├╝r├╝n ├žer├ževesine ve istin├ód etmesi gereken esaslara dikkati celbeder. Mevl├ón├ó Hazretleri de bu hususta ┼č├Âyle buyurur:

ÔÇťEy karde┼č! Sen tefekk├╝r ile hayat bulmal─▒s─▒n. Bedenin kemik ve etten ibaret; hayvanlarda da ayn─▒. E─čer tefekk├╝r├╝n g├╝l ise, sen g├╝l bah├žesindesin. Yani, d├╝nya cennetindesin. Tefekk├╝r├╝n diken ise, k├╝lhan k├╝t├╝─č├╝s├╝n.ÔÇŁ

Do─čru bir zeminde yap─▒lmayan zihn├« faaliyetler, yanl─▒┼č mecr├ólara y├Ânlenir. ─░yi niyetle ba┼člamak bile, yanl─▒┼č neticelere varmay─▒ engellemeye yetmez. Nitekim, zaman─▒m─▒zdaki ┼čeyt├ón├« hizipler bir tarafa, din ad─▒na hareket eden bir├žok ak─▒m─▒n bile; ├╝mmet i├žinde b├Âl├╝nmelere, par├žalanmalara, kanl─▒ ├žat─▒┼čmalara sebep olmas─▒ bu hususla ilgilidir.

Fahr-i K├óinat -sall├óll├óhu aleyhi ve sellem- EfendimizÔÇÖin;

ÔÇťSize iki ┼čey b─▒rak─▒yorum. Bunlara s─▒ms─▒k─▒ sar─▒ld─▒─č─▒n─▒z m├╝ddet├že asla sap─▒tmazs─▒n─▒z.ÔÇŁ diyerek vasiyet buyurdu─ču; ┬źAll├óhÔÇÖ─▒n Kit├ób─▒ ve Ras├╗l├╝ÔÇÖn├╝n S├╝nneti┬╗, tefekk├╝r├╝n esas─▒ i├žin bir mihenk ta┼č─▒d─▒r. Bu ├žer├ževede yap─▒lan zihn├« faaliyet; y├╝klenilen em├ónetin k─▒ymetinin takdiri, terett├╝p eden mesÔÇÖ├╗liyetin idraki ve buna ba─čl─▒ olarak gere─činin yap─▒labilmesiyle, hayat─▒n gayesi olan iki cihan sa├ódetinin kazan─▒lmas─▒n─▒ m├╝mk├╝n k─▒lan bir ameliyedir. Bu hususta da ├ólemlere rahmet Peygamber -sall├óll├óhu aleyhi ve sellem- Efendimiz; her h├óliyle en g├╝zel ├Ârnek ┬ź├╝sve-i hasene┬╗ mes├óbesindedir.

Muhakeme edilen kanaat, ┬źen g├╝zel ├Ârnek┬╗ olan Ras├╗lullah -sall├óll├óhu aleyhi ve sellem- EfendimizÔÇÖin s├╝nnet-i seniyyesi esas al─▒nmay─▒p, herkese g├Âre farkl─▒l─▒k arz edebilen mant─▒k ├Âl├ž├╝lerine vurulursa; ne kadar da samim├« olunursa olunsun, do─čru bir karara var─▒lamayabilir. Nitekim, Enes ─░bn-i M├ólik -rad─▒yall├óhu anh-ÔÇÖ─▒n nakletti─čine g├Âre;

ÔÇť(Peygamber -sall├óll├óhu aleyhi ve sellem- EfendimizÔÇÖin n├ófile ib├ódetlerini ├Â─črenen ├╝├ž ki┼či, OÔÇÖnun m├ósum olmas─▒ dolay─▒s─▒yla, bunu kendileri i├žin az─▒msad─▒lar.)

─░├žlerinden biri;

┬źBen ├Âmr├╝m├╝n sonuna kadar, b├╝t├╝n gece uyumaks─▒z─▒n namaz k─▒laca─č─▒m.┬╗ dedi.

Bir di─čeri;

┬źBen de hayat─▒m boyunca oru├ž tutaca─č─▒m.┬╗ dedi.

├ť├ž├╝nc├╝ ki┼či de;

┬źBen de kad─▒nlardan uzak kalacak, asla evlenmeyece─čim.┬╗ dedi. Bir m├╝ddet sonra, Peygamber Efendimiz onlarla kar┼č─▒la┼č─▒nca, kendilerine ┼čunlar─▒ s├Âyledi:

… ┬źSizi uyar─▒yorum! All├óhÔÇÖa yemin ederim ki; ben sizin AllahÔÇÖtan en ├žok korkan─▒n─▒z ve OÔÇÖna en sayg─▒l─▒ olan─▒n─▒z─▒m. Fakat ben bazen oru├ž tutar, bazen tutmam. Geceleri hem namaz k─▒lar hem de uyurum. Kad─▒nlarla da evlenirim. Kim benim s├╝nnetimden y├╝z ├ževirirse, o kimse benden de─čildir.┬╗ÔÇŁ (Buh├ór├«, Nik├óh, 1)

Kez├ó ash├ób─▒n se├žkinlerinden Abdullah bin Amr -rad─▒yall├óhu anh- da; ib├ódetleri ile ilgili olarak ├«kaz edili┼čini ┼č├Âyle anlat─▒yor:

Peygamber Efendimiz, babam─▒n ┼čik├óyeti ├╝zerine beni ├ža─č─▒rtarak ifademi ald─▒:

┬źÔÇôSen, g├╝nd├╝zleri hep oru├ž mu tutars─▒n?┬╗

┬źÔÇôEvet, y├ó Ras├╗l├óllah!┬╗

┬źÔÇôGecelerini tamamen namaz k─▒lmakla m─▒ ge├žirirsin?┬╗

┬źÔÇôEvet, y├ó Ras├╗l├óllah!┬╗

┬źÔÇôFakat ben, bazen oru├ž tutar─▒m, bazen tutmam; geceleri hem namaz k─▒lar hem de uyurum; ayn─▒ zamanda han─▒mlar─▒mla da ilgilenirim. Benim s├╝nnetim budur. Benim yolumdan ayr─▒lan bizden de─čildir.┬╗ÔÇŁ (Ahmed bin Hanbel, M├╝sned, II, 158)

Israrla;

┬źAkletmez misiniz! D├╝┼č├╝nmez misiniz! ─░bret almaz m─▒s─▒n─▒z! …┬╗ ├«kazlar─▒ yap─▒lan KurÔÇÖ├ón-─▒ KerimÔÇÖde, tefekk├╝rle ilgili ┼č├Âyle buyurulur:

ÔÇťOnlar; ayakta iken, otururken, yanlar─▒ ├╝st├╝ne yatarken hep All├óhÔÇÖ─▒ anarlar, g├Âklerin ve yerin yarat─▒l─▒┼č─▒n─▒ inceden inceye d├╝┼č├╝n├╝rler; ┬źEy Rabbimiz! Sen bunlar─▒ bo┼čuna yaratmad─▒n. Sen (bo┼č, m├ón├ós─▒z ┼čeyler yaratmaktan) m├╝nezzehsin. Bizi cehennem azab─▒ndan koru!┬╗ derler.ÔÇŁ (├él-i ─░mr├ón, 191)

K├óinat bir hikmetler me┼čheridir; insana d├╝┼čen bunu okumak, tefekk├╝r etmektir. Bu zihn├« ameliye, ─░sl├ómÔÇÖ─▒ a┼čkla ya┼čama sanat─▒ olan tasavvuf mektebinin de esas─▒d─▒r.

ÔÇťHakikaten d├╝nya; ehlullah i├žin bir ┬źseyr-i bed├óy├«┬╗ (il├óh├« sanat h├órikalar─▒n─▒ seyredip tefekk├╝r etmek ve onlar vesilesiyle All├óhÔÇÖ─▒n y├╝celi─činin idr├óki i├žinde ya┼čamak) iken, z─▒dd─▒na gafiller i├žin ise yemek ve ┼čehvetten ibarettir.ÔÇŁ1

Hakikat ve m├órifete, ancak tefekk├╝rle ula┼č─▒labilece─čini, AnadoluÔÇÖmuzun g├Ân├╝l sultanlar─▒ndan Y├╗nus Emre Hazretleri de ┼č├Âyle belirtir:

┼×er├«at, tar├«kat yoldur varana;
Hakikat, m├órifet andan i├žeru.

S├╝leyman ku┼č dilin bil├╝r didiler;
S├╝leyman var S├╝leymanÔÇÖdan i├žeru.

Hazret-i ├éi┼če -rad─▒yall├óhu anh├ó- V├ólidemiz ┼č├Âyle anlatm─▒┼čt─▒r:

ÔÇťRas├╗lullah -sall├óll├óhu aleyhi ve sellem- Efendimiz bir gece kalkt─▒, abdest al─▒p namaz k─▒ld─▒. Namazda ├žok a─člad─▒. G├Âzlerinden akan ya┼člar, sakallar─▒n─▒ ve secde esnas─▒nda yerleri ─▒slatt─▒. Sabah ezan─▒ i├žin gelen Hazret-i Bil├ól -rad─▒yall├óhu anh-;

┬źÔÇôY├ó Ras├╗l├óllah! Ge├žmi┼č ve gelecek b├╝t├╝n g├╝nahlar─▒n─▒z affedildi─či h├ólde, sizi a─člatan nedir?┬╗ deyince; O;

┬źÔÇôBu gece y├╝ce Allah bir ├óyet indirdi. Beni bu ├óyet a─člatmaktad─▒r.┬╗ dedi ve bu ├óyeti okudu:

┬źG├Âklerin ve yerin yarat─▒l─▒┼č─▒nda, gecenin ve g├╝nd├╝z├╝n gidip geli┼činde elbette akl-─▒ sel├«m sahipleri i├žin ibret ve deliller vard─▒r.┬╗ (├él-i ─░mr├ón, 190)

Ondan sonra Rasûlullah -sallâllâhu aleyhi ve sellem Efendimiz;

┬źBu ├óyeti okuyup da ├╝zerinde tefekk├╝rde bulunmayan, d├╝┼č├╝nmeyen ki┼čilere yaz─▒klar olsun!┬╗ buyurdu.ÔÇŁ (─░bn-i Hibb├ón, Sah├«h, II, s. 386)

Merak s├óik─▒yla, g├Âr├╝lebildi─či kadar─▒yla bile; k├óin├óta bak─▒p tefekk├╝r etmek, ger├že─če a├ž─▒lan kap─▒n─▒n e┼či─čine basmak demektir. Nitekim, ihtid├ó eden bir yabanc─▒ ┼č├Âyle anlat─▒yor:

ÔÇťAilece ateist olan Macar Patricia Kata: On iki ya┼člar─▒nda iken bir g├╝n g├Âky├╝z├╝n├╝ izliyordum. H─▒zla giden bulutlar, g├Âky├╝z├╝n├╝n sonsuzlu─ču beni d├╝┼č├╝nmeye sevk etti: ┬źBu d├╝nya nas─▒l var oldu? Sonu var m─▒? Biz nereden geldik?..┬╗ gibi sorular, o g├╝nden itibaren benim en ├žok merak etti─čim konulard─▒. Bu d├╝┼č├╝ncelerle birka├ž y─▒l ge├žti…ÔÇŁ2

Tefekk├╝r etmenin k─▒ymeti ile ilgili olarak; EbuÔÇÖd-Derd├ó -rad─▒yall├óhu anh- da ┼č├Âyle buyuruyor:

ÔÇťBir saat tefekk├╝r; k─▒rk gece n├ófile ib├ódetten ├╝st├╝nd├╝r.ÔÇŁ Bu zihn├« ameliyenin keyfiyetini, Eb├╗ S├╝leyman D├ór├ón├« -kuddise sirruh├╗-;

ÔÇťD├╝nyay─▒ d├╝┼č├╝nmek, ├óhirete perdedir. ├éhireti d├╝┼č├╝nmek, gafletten kurtar─▒p hikmet konu┼čturur.ÔÇŁ ├«kaz─▒yla belirtir.

KurÔÇÖ├ón-─▒ KerimÔÇÖde;

ÔÇťAllah, m├╝ÔÇÖminlerden canlar─▒n─▒ ve mallar─▒n─▒ kendilerine (verilecek) cennet kar┼č─▒l─▒─č─▒nda sat─▒n alm─▒┼čt─▒r… ─░┼čte bu ger├žekten b├╝y├╝k kazan├žt─▒r.ÔÇŁ (et-Tevbe, 111) buyurulur. Ticaret erbab─▒; i┼člerinin muhasebesini yapmazsa, ifl├ós─▒ mukadder olur. ├éyet-i ker├«mede de mec├ózen, insan─▒n Allah Te├ól├ó ile, bedeli ebed├« hayatta ├Âdenmek ├╝zere ticaret yapt─▒─č─▒; ┼čayet ri├óyet ederse ├ób├ód olaca─č─▒ ifade buyuruluyor. Bu c├╝mleden olarak ak─▒ll─▒ bir insan─▒n da, mah┼čer g├╝n├╝nde ┬źm├╝flis┬╗lerden olmamak i├žin her ge├žen g├╝n├╝n muhasebesini yaparak; mal─▒ndan, can─▒ndan ve em├ónetine verilenlerden ne kadar─▒n─▒ Allah Te├ól├óÔÇÖya, ne kadar─▒n─▒ kendi nefsine sarf etti─činin muhasebesini yapmas─▒, yar─▒n i├žin de ders ├ž─▒karmas─▒ iktiz├ó eder.

Bat─▒ kaynakl─▒ d├╝nyev├« cereyanlar─▒n; aileleri ve cemiyetleri karga┼ča girdaplar─▒nda k─▒vrand─▒rd─▒─č─▒, parampar├ža etti─či g├╝n├╝m├╝zde, insanl─▒─č─▒n her zamankinden daha fazla, rahmet meltemlerinin esti─či huzur iklimine ihtiyac─▒ var. Bu da ancak fert fert istikamet ├╝zere olmakla, kem├ól├ót kazanmakla m├╝mk├╝nd├╝r ki; bunun anahtar─▒ da tefekk├╝rd├╝r. Tabi├«, Mevl├ón├ó HazretleriÔÇÖnin buyurdu─ču gibi, diken vasf─▒nda de─čil; Peygamber -sall├óll├óhu aleyhi ve sellem- EfendimizÔÇÖin;

ÔÇťM├╝ÔÇÖminin s├╝k├╗tu tefekk├╝r, bak─▒┼č─▒ ibret, konu┼čmas─▒ da hikmet olmal─▒d─▒r.ÔÇŁ (Deylem├«, el-M├╝sned, 1/421) buyurdu─ču gibi g├╝l vasf─▒nda bir tefekk├╝rle.

_______________________________________

1 Osman N├╗ri TOPBA┼×, Y├╝zak─▒, s. 124.

2 Halime DEM─░RE┼×─░K, ┼×ebnem, s. 103.