MEDEN─░YETLER─░N TE┼×EKK├ťL├ťNDEK─░ ├éM─░LLER

YAZAR : Do├ž. Dr. Harun ├ľ─×M├ť┼× ogmusharun@yahoo.com

Medeniyetlerin do─ču┼č ve y├╝kseli┼činde, insanlar─▒n gayret ve ├žabas─▒ elbette ink├ór edilemez. Ancak bir medeniyetin do─ču┼čunda, insanlar─▒n gayretlerinden daha m├╝him bir ├ómil daha vard─▒r. O da d├«n├«, siy├ós├«, i├žtim├ó├«, iktis├ód├« vb. ┼čartlard─▒r. Bunlar tarihin bir safhas─▒nda, birbiriyle i┼čbirli─či etmi┼č├žesine tes├ón├╝d i├žinde ├Âyle ├óhenkli akmaya ba┼člar ki; kendilerince bir ├žaba ve gayret g├Âstermekte olan fertleri de kendi mecr├ólar─▒nda s├╝r├╝kler, b├Âylece belki de heb├ó olup gidecek m├╝nferit ├žal─▒┼čmalar─▒ belli bir hedefe sevk etmek s├╗retiyle onlara da bir g├╝├ž ve ivme kazand─▒r─▒r. B├Âyle safhalar─▒n kahraman─▒ olan fertlerin ├žo─ču, o an yapmakta olduklar─▒ i┼čleri sonunda elde edilecek neticeyi g├Ârd├╝kleri i├žin yap─▒yor de─čildirler; ancak ┼čartlar─▒n sevkiyle yapt─▒klar─▒ i┼čler sebebiyle, sonradan kahraman il├ón edilirler. Daha insafl─▒ ve hakk─üniyetli ifade etmek gerekirse; kurulan bir medeniyette pay─▒ olan kimseler, o medeniyetin kurulu┼čunu haz─▒rlay─▒p olu┼čturan ┼čartlar─▒ ve o ┼čartlar i├žindeki f─▒rsatlar─▒ iyi kullanm─▒┼č kimselerdir. ├çok mu m├╝cerret oldu? ├ľrnek verelim:

Mesel├ó Amerika k─▒tas─▒na ├ž─▒kan Kristof Kolomb; yeni bir k─▒ta bulmak, filizlenip k├Âkle┼čmeye ba┼člayan bat─▒ medeniyetini iktis├óden desteklemek maksad─▒yla yola ├ž─▒kmam─▒┼čt─▒. HindistanÔÇÖa gitmek i├žin yolculu─ča ba┼člam─▒┼č ve AmerikaÔÇÖya ├ž─▒kt─▒─č─▒nda da HindistanÔÇÖa ula┼čt─▒─č─▒n─▒ zannetmi┼čti. Ve onu farkl─▒ bir yoldan HindistanÔÇÖa gitmeye sevk eden, ├çin ve Hint mallar─▒n─▒n geldi─či ─░pek ve Baharat yollar─▒n─▒n m├╝sl├╝manlar─▒n elinde olu┼ču idi. O; bu engeli a┼čmak gayesiyle alternatif bir yol bulma ├žabas─▒ndayken, 1492ÔÇÖde, yani End├╝l├╝sÔÇÖteki son ─░sl├óm yurdu olan G─▒rnataÔÇÖn─▒n d├╝┼čt├╝─č├╝ y─▒lda, Amerika k─▒tas─▒na ├ž─▒kt─▒. Her ne kadar ├ž─▒kt─▒─č─▒ yerin yeni bir k─▒ta oldu─čunu bilemese de, 1505ÔÇÖte bu yeni k─▒taya giden halefi Amerigo Vespucci; bu tespiti yap─▒p onun yar─▒m kalan i┼čini tamamlad─▒. Sonras─▒; yeni k─▒tan─▒n yerlilerinin u─črad─▒─č─▒ b├╝y├╝k katli├ómlara ra─čmen, y├╝kselmekte olan AvrupaÔÇÖn─▒n zenginlik ve refah─▒n─▒n hik├óyesidir.

Protestan MezhebiÔÇÖnin zuhuruyla kilisenin n├╝fuzunun da k─▒r─▒ld─▒─č─▒ o g├╝nlerden iki as─▒r sonra, Sanayi ─░nk─▒l├ób─▒ yap─▒ld─▒. B├Âylece yeni k─▒tadan elde edilen zenginli─čin meyveleri derilmeye ba┼čland─▒. Ancak bu neticenin elde edilmesinde, ta XI. asr─▒n sonlar─▒ndan itibaren ba┼čka bir├žok ├ómil rol oynad─▒. Ha├žl─▒ seferleri esnas─▒nda do─čuda g├Âr├╝l├╝p ├Â─črenilenler ve End├╝l├╝s m├╝sl├╝manlar─▒ndan teslim al─▒nan TuleytulaÔÇÖda Arap├ža eserlerden yap─▒lan terc├╝meler neticesinde R├ÂnesansÔÇÖ─▒n ba┼člamas─▒, feodalitenin sona eri┼či ve ┼čehirlerin n├╝fusunun artmas─▒yla yeni i┼č imk├ónlar─▒na y├Ânelik aray─▒┼člar─▒n artmas─▒ vb. B├╝t├╝n bunlar ├ódeta ┼čuurlu birer varl─▒km─▒┼č├žas─▒na, bir k─▒sm─▒ birbirini tetikleyen m├╝teselsil tesirlerde bulunarak, hep ayn─▒ neticeyi olu┼čturmaya m├ótuf cereyan etti. Daha ├Ânce de belirtti─čimiz gibi; Newton, Galileo, Descartes gibi ilim ve fikir adamlar─▒n─▒n gayretlerini elbette ink├ór etmiyoruz. Ancak onlar─▒n gayretleri; yukar─▒da sayd─▒─č─▒m─▒z ┼čartlar─▒n sevkiyle, onlarla ayn─▒ mecr├óda ak─▒p geli┼čti ve onlarla bir b├╝t├╝nl├╝k olu┼čturdu.

Bu hususta eski medeniyetlerin zuhurundan da ├Ârnekler verebiliriz. M. ├ľ. VI. as─▒rda ortaya ├ž─▒kan Yunan felsefesi, kendinden ├Ânce 3 as─▒r kadar s├╝ren ┬źYunanl─▒lar─▒n c├óhiliyye ├ža─č─▒┬╗ mahiyetindeki mitolojik d├╝┼č├╝nceye bir tepki oldu─ču kadar M─▒s─▒r ve Mezopotamya medeniyetlerinin de tesiriyle ortaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒r. Ayn─▒ as─▒rda g├Âr├╝len ve ─░ran co─črafyas─▒n─▒n yan─▒ s─▒ra Irak, Suriye, Filistin, M─▒s─▒r, Anadolu ve hatt├ó TrakyaÔÇÖy─▒ i├žine alan Pers yay─▒lmac─▒l─▒─č─▒ ve n├╝fuzunun; Yunanl─▒lar─▒n do─čuyu tan─▒mas─▒na katk─▒s─▒ olmu┼č mudur? Ara┼čt─▒r─▒lmas─▒ gerekir. Olduysa Pers ordular─▒n─▒n bu ├╝lkeleri b├Âyle bir maksat i├žin zaptettikleri elbette s├Âylenemez. H├ól b├Âyle olunca, onlar─▒n da bir medeniyetin do─ču┼čuna bilip istemeden hizmet eden akt├Ârler oldu─čuna h├╝kmetmek gerekir.

B├╝y├╝k ─░skender; ordular─▒yla MakedonyaÔÇÖdan hareket ederken, do─čunun mistik d├╝┼č├╝nceleriyle Yunan akl─▒n─▒n (nous) mezcoldu─ču bir medeniyet kurma projesiyle mi yola ├ž─▒km─▒┼čt─▒? Evet, gitti─či yerlerde kendine ad─▒na nispetle an─▒lan ─░skenderiye ve ─░skenderun gibi ┼čehirler kurmak s├╗retiyle bir k─▒s─▒m umran faaliyetlerinde bulundu. Ancak yine de bunlar─▒, sonunda ortaya ├ž─▒kan Helenistik medeniyeti hedefleyerek yapt─▒─č─▒ iddia edilemez. Olsa olsa Yunan k├╝lt├╝r ve d├╝┼č├╝ncesini yaymay─▒ gaye edinmi┼č oldu─ču s├Âylenebilir. Dolay─▒s─▒yla o da, yapt─▒─č─▒ fetihlerin tesiriyle mayalan─▒p kurulacak olan medeniyetin y├╝kseli┼čine bilip istemeden hizmet etmi┼č akt├Ârlerden biri idi.

Hazret-i PeygamberÔÇÖin vefat─▒ndan 10 y─▒l ge├žmeden b├╝t├╝n Orta Do─čuÔÇÖya h├ókim olup halklar─▒n─▒ d├Ân├╝┼čt├╝rerek kendisine kazanan ve onlar─▒n g├Ân├╝llerinde k├Âk salan ─░sl├óm, ula┼čt─▒─č─▒ yerlerde Kitap ve S├╝nnet merkezli bir d├╝┼č├╝nce ve hayat tarz─▒ kurup geli┼čtirdi. Bunun yan─▒ s─▒ra o ├╝lkelerde kar┼č─▒la┼čt─▒─č─▒ Yunan, Fars, Hint vb. k├╝lt├╝rlerle Arap ve ─░sl├óm k├╝lt├╝r├╝n├╝ harmanlayarak hikmet ve felsefede zenginlikler de v├╝cuda getirdi. ├ço─ču, ├ž├Âlde sade bir hayat s├╝rmekte olan bedev├« kab├«lelere mensup fatihler, ArabistanÔÇÖdan b├Âyle bir maksatla yola ├ž─▒km─▒┼č de─čillerdi. Onlar ancak h─▒r├ž─▒n h├ódisat denizinin dalgalar─▒ndan ibaret olup, kurulacak olan yeni ve ─▒┼č─▒lt─▒l─▒ bir medeniyetin y├╝kselmesi i├žin fark─▒nda olmadan hizmetk├órl─▒k ediyorlard─▒.

VII/XIII. as─▒rda AsyaÔÇÖn─▒n do─ču ucundan ├ž─▒k─▒p gelen Mo─čollar b├╝t├╝n T├╝rkistanÔÇÖ─▒ ├ži─čneyip M─▒s─▒r d─▒┼č─▒ndaki Orta Do─čuÔÇÖnun da tamam─▒na h├ókim oldular ve b├╝y├╝k bir tahribat yapt─▒lar. Ancak bu ist├«l├ó hareketi, onlar─▒n zulm├╝nden ka├žan b├╝y├╝k bir hicret dalgas─▒n─▒ da beraberinde getirdi. T├╝rkistanÔÇÖdan ba┼člay─▒p AnadoluÔÇÖda sonlanan bu hicret, orada bir g├╝├ž teksifini ve sonunda Mo─čol ─░st├«l├ós─▒ sonras─▒nda da bir toparlan─▒┼č─▒ beraberinde getirdi. ├ť├ž as─▒r sonra ─░ran d─▒┼č─▒ndaki b├╝t├╝n Orta Do─ču, Balkanlar ve Kuzey AfrikaÔÇÖy─▒ i├žine alacak olan bu toparlan─▒┼č; AnadoluÔÇÖyu g├╝├ž merkezi h├óline getiren hicretlere sebep olan m├╝stevl├« Mo─čollar─▒n elbette bilip istedikleri bir husus de─čildi. Ancak onlar; takd├«r-i il├óh├«nin sevkiyle, y─▒kmak istedikleri bir medeniyetin yeniden toparlan─▒┼č─▒na fark─▒nda olmadan hizmet ediyorlard─▒.

Hul├ósa; medeniyetlerin do─ču┼č ve y├╝kseli┼činde, sonradan kahraman il├ón edilen ├Âne ├ž─▒km─▒┼č/├ž─▒kar─▒lm─▒┼č fertlerden ziyade, o medeniyeti olu┼čturan ┼čartlar rol oynar. Fertler ya o ┼čartlar─▒n sevkiyle ve r├╝zg├ór─▒yla veya onlar─▒n olu┼čturdu─ču f─▒rsatlar─▒ de─čerlendirerek baz─▒ ba┼čar─▒lar g├Âsterirler. Ekseriy├ó sonunda var─▒lacak noktay─▒ bilmeden, hatt├ó bazen -Mo─čollar ├Ârne─činde oldu─ču gibi- tam aksini istedikleri h├ólde o noktaya varmaya yarayacak hizmetlerde bulunurlar. B├╝t├╝n bunlar─▒n b├Âyle olmas─▒n─▒, ┼čartlar haz─▒rlay─▒p temin eder. ─░drak ve ┼čuura sahip olmayan ┼čartlar, elbette kendiliklerinden k├óh do─čuya k├óh bat─▒ya y├Ânelmemektedir. Onlar da, iradesi d─▒┼č─▒nda yaprak bile d├╝┼čmeyen All├óhÔÇÖ─▒n ilim ve kudreti dairesindedirler. ─░sl├óm d├╝nyas─▒ olarak -neredeyse- Mo─čol ─░st├«l├ós─▒ ve m├╝stemleke ├ža─č─▒n─▒ aratacak s─▒k─▒nt─▒l─▒ bir devir ya┼čad─▒─č─▒m─▒z bu fevkal├óde g├╝nlerde, ┼čartlar─▒n yeni bir istikamet al─▒p yeni bir y├╝kseli┼če yol vermesinin arifesinde oldu─čumuz hissediliyor. Du├ó edelim ki ┼čartlar bizim y├╝kseli┼čimizi haz─▒rlas─▒n. Ancak Allah Te├ól├ó ├žok ├ódil olup -m├╝sl├╝man bile olsa- kimseye iltimas ge├žmez ve hardal tanesi kadar da olsa hi├žbir eme─či bo┼ča ├ž─▒karmaz. Dolay─▒s─▒yla ancak ├žabalay─▒p gayret etmemiz h├ólinde, s├Âz├╝n├╝ etti─čimiz ┼čartlar─▒ bizim istedi─čimiz mecr├óya sevk edecektir. Yaz─▒m─▒z boyunca hep ┼čartlar─▒ ├Âne ├ž─▒kar─▒p belirleyici g├Ârd├╝─č├╝m├╝z├╝ fertleri ise; geri pl├óna att─▒─č─▒m─▒z─▒ s├Âyleyecek, itiraz edeceksiniz. Evet; yaz─▒m─▒z─▒n ba┼č─▒n─▒ unutmu┼č de─čiliz, kanaatimizi de─či┼čtirmi┼č de de─čiliz. Yine ayn─▒ ┼čekilde d├╝┼č├╝n├╝yoruz. Ancak i┼čin p├╝f noktas─▒ ┼čurada:

┼×artlar─▒ olu┼čturup bir do─čunun bir bat─▒n─▒n lehine sevk eden hikmeti y├╝ce Mevl├ó, bu sevkin y├Ân├╝n├╝ geli┼čig├╝zel belirlemiyor. Haz─▒rlay─▒p sevk etti─či o ┼čartlara g├Âre, tesirleri yok h├╝km├╝nde olan fertlerin gayretlerine bakarak belirliyor. O h├ólde bize durmak d├╝┼čer mi? Haydi gayret edelim, ├žabalayal─▒m ki Mevl├ó ┼čartlar─▒, bizi teyit edecek ┼čekilde haz─▒rlas─▒n. OÔÇÖnun g├╝c├╝ her ┼čeye yeter. O ne g├╝zel Mevl├ó, ne g├╝zel yard─▒mc─▒d─▒r!