BOSNA-HERSEK NOTLARI -1-

YAZAR : Do├ž. Dr. Harun ├ľ─×M├ť┼× ogmusharun@yahoo.com

Millet olarak kendimizi ├žok m├╝himseriz, bizsiz hi├žbir i┼č olmayaca─č─▒n─▒ d├╝┼č├╝n├╝r├╝z. ├ľnemli bir h├ódisede ad─▒m─▒z ge├žmezse burukluk duyar─▒z. D─▒┼č politikada ve devletler aras─▒ m├╝nasebetlerde de durum b├Âyledir. Bu sebeple -bir vatanda┼č olarak ├╝lkemin d─▒┼č politikada a─č─▒rl─▒─č─▒n─▒n olmas─▒n─▒ elbette b├╝y├╝k bir h─▒rsla arzu etmekle birlikte- ├Âteden beri bu sahada da kendimizi biraz fazla m├╝himsedi─čimizi d├╝┼č├╝n├╝r(d)├╝m. Ancak ge├žen y─▒l May─▒s ay─▒nda BosnaÔÇÖya yapt─▒─č─▒m ziyaret; T├╝rkiyeÔÇÖnin, resm├« s─▒n─▒rlar─▒nda sona eren s─▒radan bir ├╝lke olmad─▒─č─▒n─▒, tarihten gelen bir a─č─▒rl─▒─ča sahip bulundu─čunu bizzat m├╝┼č├óhede etmemi sa─člad─▒.

Okurduk, anlat─▒rlard─▒, belgesellerde g├Âr├╝rd├╝k; ancak bizzat g├Ârmek farkl─▒ oluyor. Bizzat g├Ârenlerin kurdu─ču o kl├ósik c├╝mleleri ben de kuray─▒m:

SaraybosnaÔÇÖn─▒n merkezi, tahs├«sen Ba┼č├žar┼č─▒, herhangi bir Anadolu ┼čehrinin merkezinden farkl─▒ de─čil! Orada iken kendinizi o ┼čehirlerden birinde veya Emin├Ân├╝ÔÇÖnde geziyor gibi hissediyor, hi├ž yabanc─▒l─▒k ├žekmiyorsunuz. Merkezde Gazi H├╝srev Bey Camii yer al─▒yor. Kar┼č─▒s─▒nda ┼ču an m├╝ze olan medresesi. Aralar─▒nda dar bir ge├ži┼č yolu var. ─░ki taraf─▒ d├╝kk├ón olan bu yolu; H├╝srev Bey Camii sa─č kolunuzda kalacak ┼čekilde do─čuya do─čru takip etti─činizde, ├çar┼č─▒ CamiiÔÇÖne ula┼č─▒yorsunuz. Minarelerde ├╝├ž hil├ólli ye┼čil bayraklar var. ─░sl├ómÔÇÖ─▒n tims├óli olan bu bayraklar, bir camiin minaresinde as─▒l─▒ de─čilse mutlaka minberinde bulunuyor.

Da─člar aras─▒ndaki bir d├╝zl├╝kte yer alan Saraybosna; Fatih devrinde 1463ÔÇÖte, ─░shak Bey o─člu Gazi ─░sa Bey (Bosnal─▒lar─▒n ifadesiyle ─░sa Bey ─░shakovi├ž) taraf─▒ndan fethedilmi┼č. Gazi ─░sa Bey, aslen Bosna taraflar─▒ndan olan k├Âkl├╝ bir aileye mensupmu┼č. Bosnal─▒lar─▒n mezhepleri sebebiyle di─čer ─▒rkda┼č ve kom┼čular─▒ndan g├Ârd├╝kleri bask─▒n─▒n yan─▒ s─▒ra Gazi ─░sa BeyÔÇÖin men┼čei ve daha sonra bir ├Ârne─čini verece─čim gazi dervi┼člerin faaliyetleri g├Âz ├Ân├╝ne al─▒n─▒nca, Osmanl─▒ fetihlerinin -en az─▒ndan Bosna gibi yerler i├žin- ne kadar asker├« fetih oldu─čunun yeniden teemm├╝l edilmesi gerekir.

Bosna fatihi Gazi ─░sa Bey, ayn─▒ zamanda Saraybosna ┼čehrinin de as─▒l kurucusudur. Zira ondan ├Ânce yerle┼čim; ┼ču an ┼čehri ikiye b├Âlmekte olan Milatka NehriÔÇÖnin do─ču k─▒sm─▒nda, k├╝├ž├╝k bir k├Âyden ibaretmi┼č. Gazi ─░sa Bey, buray─▒ geli┼čtirmi┼č ve ortas─▒na da m├╝hr├╝n├╝ vurmu┼č. Vurdu─ču m├╝hre de kendi ad─▒n─▒ de─čil sultan─▒n─▒n unv├ón─▒n─▒ verecek kadar tev├ózu sahibiymi┼č. Bu sebeple o m├╝h├╝r bug├╝n Gazi ─░sa Bey Camii de─čil de daha ziyade H├╝nk├ór Camii diye an─▒l─▒yor. T─░KA taraf─▒ndan restore edilmi┼č olan H├╝nk├ór CamiiÔÇÖnin avlusu da t─▒pk─▒ S├╝leymaniyeÔÇÖde, FatihÔÇÖte oldu─ču gibi, kit├óbesi T├╝rk├že olan b├╝y├╝k kavuklu mezar ta┼člar─▒yla dolu…

Saraybosna as─▒l geli┼čmesini ise Kanun├« devrinde BosnaÔÇÖda vazife yapan Gazi H├╝srev Bey zaman─▒nda yapm─▒┼č. Gazi H├╝srev Bey; biraz evvel and─▒─č─▒m─▒z k├╝lliyesini kurarak, ┼čehrin MilatkaÔÇÖn─▒n bat─▒s─▒na ta┼č─▒p yay─▒lmas─▒n─▒ sa─člam─▒┼č. MilatkaÔÇÖn─▒n ├╝zerinde -biri Birinci D├╝nya Sava┼č─▒ÔÇÖn─▒n k─▒v─▒lc─▒m─▒n─▒ ate┼čleyen Avusturya-Macaristan veliaht─▒ s├╗ikast─▒n─▒n yap─▒ld─▒─č─▒ olmak ├╝zere- bir├žok k├╝├ž├╝k k├Âpr├╝ var. H├╝nk├ór CamiiÔÇÖnin yak─▒n─▒ndaki bu k├Âpr├╝lerden birinden ge├žip y├╝r├╝yerek, k─▒sa s├╝rede Ba┼č├žar┼č─▒ÔÇÖya ve dolay─▒s─▒yla Gazi H├╝srev Bey CamiiÔÇÖne ula┼čabiliyorsunuz.

Saraybosna ┼ču an 600 bin n├╝fuslu bir ┼čehir. Y├╝zde 75ÔÇÖi Bo┼čnak, geri kalan─▒ S─▒rplardan olu┼čuyor. ┼×ehrin demin bahsini etti─čimiz Ba┼č├žar┼č─▒ ve H├╝nk├ór Camii ├ževresinden ├ž─▒kt─▒─č─▒n─▒zda; beton y─▒─č─▒nlar─▒ndan ibaret binalarla kar┼č─▒la┼č─▒yor, b├Âyle yerlerde genellikle oldu─ču ├╝zere bir ruhsuzluk hissediyorsunuz. Bu binalar─▒n ekseriyeti Tito (├Â. 1980) YugoslavyaÔÇÖs─▒ndan kalma. ┼×ehrin 1878-1908 aras─▒nda fiilen ve 1908-1914 aras─▒nda ise hem fiilen hem de hukuken idaresi alt─▒nda bulundu─ču Avusturya-MacaristanÔÇÖ─▒n mimar├« havas─▒n─▒ aksettiren yerleri de var. ├ťstelik bu yerler, Osmanl─▒ r├╗hunun canl─▒ bir ┼čekilde hissedildi─či Ba┼č├žar┼č─▒ ile yan yana bulunuyor. ┼×ehrin ├ževresinde ise ├žok katl─▒ olmayan, bah├želikli vill├ó tipi ┼čirin evler yer al─▒yor.

Mostarl─▒ bir Bo┼čnak olan rehberimizin teyit etti─či ├╝zere Bo┼čnaklar; S─▒rp ve H─▒rvatlar gibi SlavÔÇÖd─▒r, dilleri de birbirine yak─▒nd─▒r. Bo┼čnaklar─▒ di─čerlerinden ay─▒ran, yaln─▒zca m├╝sl├╝man olu┼člar─▒d─▒r. XX. as─▒rda m├╝sl├╝manlar─▒n maruz kald─▒─č─▒ en b├╝y├╝k dramlardan biri olan 1992-1995 aras─▒ndaki katli├óm─▒n as─▒l sebebi de bu kimlik farkl─▒l─▒─č─▒d─▒r. Slav ve H─▒rvatlar─▒n ard─▒ndan Bo┼čnaklar─▒n da istikl├ól il├ón etmesine kar┼č─▒, S─▒rplar─▒n sald─▒r─▒ya ge├žmesiyle ba┼člayan ve 150 bin ┼čehid verilen sava┼č; 4 milyon insan─▒n yerinden yurdundan olmas─▒na ve 40 bin kad─▒n─▒n tecav├╝ze u─čramas─▒na sebep olmu┼č. Tecav├╝zler neticesinde hamile kalan 20 bin kad─▒n─▒n bir k─▒sm─▒ ├žocuklar─▒n─▒ b├╝y├╝tm├╝┼č ve onlara babalar─▒n─▒n ┼čehid oldu─čunu s├Âylemi┼č, bir k─▒sm─▒ ise onlar─▒ reddetmi┼č. Reddedilen ├žocuklar AmerikaÔÇÖya g├Ât├╝r├╝lm├╝┼č ve orada b├╝y├╝t├╝lm├╝┼čler.

Sava┼č boyunca m├╝sl├╝manlar; Bosna b├Âlgesinde S─▒rplar─▒n sald─▒r─▒lar─▒yla, Hersek b├Âlgesinde ise S─▒rplarla birlik olan H─▒rvatlar─▒n h├╝cumlar─▒yla kar┼č─▒ kar┼č─▒ya kalm─▒┼člar. Ba┼č┼čehir Saraybosna, ├ževredeki y├╝ksek da─člara konu┼članan ve YugoslavyaÔÇÖn─▒n a─č─▒r sil├óhlar─▒ ellerinde bulunan S─▒rplar taraf─▒ndan ku┼čat─▒lm─▒┼č; bu sebeple m├╝sl├╝manlar, ┼čehrin do─ču taraf─▒nda ellerinde tutabildikleri yeg├óne da─č yoluyla ┼čehir aras─▒ndaki ge├ži┼či ve ikmali 800 metre uzunlu─čunda bir t├╝nel a├žarak sa─člayabilmi┼čler. Havaliman─▒ yak─▒nlar─▒nda yaln─▒z ya┼čayan bir ninenin evinden ba┼člayan ve genellikle uzun boylu olan Bo┼čnaklar─▒n ancak boynunu e─čerek y├╝r├╝melerine m├╝saade eden t├╝neli, ├žok ge├žmeden ke┼čfeden S─▒rplar; su bask─▒n─▒yla kullan─▒lamaz h├óle getirmek istemi┼čler, bu sebeple t├╝nelin i├žindeki su, pompalarla bo┼čalt─▒lmak s├╗retiyle g├╝├žl├╝kle kullan─▒labilmi┼č. 1993ÔÇÖte iki u├žtan 200ÔÇÖer ki┼činin 4 ay 4 g├╝nde kazd─▒─č─▒ t├╝nelin bug├╝n yaln─▒zca 25 metresi ziyaret edilebiliyor.

Sava┼ča gafil yakalanan Bo┼čnaklar; ba┼člang─▒├žta S─▒rplardan ele ge├žirdikleri sil├óhlar ve su borular─▒ndan yapt─▒klar─▒ sil├óhlarla sava┼čm─▒┼č, sonradan T├╝rkiye, Irak, ─░ran, Suud├« Arabistan gibi baz─▒ ─░sl├óm ├╝lkelerinden ald─▒klar─▒ yard─▒mlarla toparlanm─▒┼člar. Bununla birlikte BMÔÇÖye g├╝vendikleri i├žin 16 ya┼č─▒ndan b├╝y├╝k erkeklerin futbol sahalar─▒nda ve da─člarda katledildi─či Srebrenitsa katli├óm─▒ gibi f├ócialara maruz kalm─▒┼člar. V├╝cut par├žalar─▒ farkl─▒ yerlerde bulunan Srebrenitsa maktullerinden kimlikleri tespit edilebilenler, her y─▒l katli├óm─▒n yap─▒ld─▒─č─▒ g├╝n olan 11 TemmuzÔÇÖda topluca defnediliyormu┼č. S─▒rplara inanmay─▒p SrebrenitsaÔÇÖdan ka├žan 8 bin ki┼čiden ancak 3 bini, 100 kilometre mesafeyi a┼č─▒p m├╝sl├╝manlar─▒n h├ókim oldu─ču TuzlaÔÇÖya ula┼čabilmi┼č, di─čerleri ise yollarda katledilmi┼č. Bunlardan 2 bin ki┼činin hen├╝z hi├žbir par├žas─▒na ula┼č─▒lamam─▒┼č.

Bosna-HersekÔÇÖin bilge kral─▒ merhum Aliya ─░zzetbegovi├žÔÇÖin ad├óletli olmamakla birlikte ┼čartlar sebebiyle zarur├« buldu─ču Amerikan ├╝r├╝n├╝ Dayton Antla┼čmas─▒, ├žok b├╝y├╝k y─▒k─▒m ve ac─▒lar getiren sava┼č─▒ durdurmu┼č. Ancak sadece durdurmu┼č, problemi ├ž├Âzmemi┼č. Zira ┼ču anda Bosna-Hersek olarak bildi─čimiz ├╝lke asl─▒nda; y├╝zde 51ÔÇÖini Bo┼čnak ve H─▒rvatlar─▒n, y├╝zde 49ÔÇÖunu S─▒rplar─▒n olu┼čturdu─ču, d├Ârt ba┼čkanla y├Ânetilen iki devletten olu┼čuyor. (Burada y├╝zde 49ÔÇÖa sahip olan S─▒rplar─▒n Bosna S─▒rplar─▒ oldu─čunu, S─▒rbistanÔÇÖ─▒n ayr─▒ca bir ├╝lke oldu─čunu yanl─▒┼č anla┼č─▒lmamas─▒ i├žin h├ósseten belirtmek isterim.) ─░┼čsizli─čin y├╝zde 40 oldu─ču, bu sebeple gen├žlerin Avusturya vb. yerlere ├žal─▒┼čmaya gitti─či ├╝lkede, taraflar─▒n birbirlerine g├╝veni yok. Mesel├ó ortas─▒ndan ge├žen nehrin ikiye ay─▒rd─▒─č─▒ MostarÔÇÖda; nehrin g├╝neybat─▒s─▒nda ya┼čayan H─▒rvatlarla kuzeydo─čusunda ya┼čayan Bo┼čnaklar h├ól├ó birbirleriyle kayna┼čm─▒yor, ├žocuklar─▒n─▒ ayn─▒ vakitte okula g├Ândermiyorlar. 2008ÔÇÖde yap─▒lan bir ma├žta T├╝rkiyeÔÇÖnin galibiyeti sebebiyle Bo┼čnaklar; T├╝rk ve Bo┼čnak bayraklar─▒yla caddelere ├ž─▒k─▒p tezah├╝rat yap─▒nca bile h├ódise ├ž─▒km─▒┼č, yaralananlar olmu┼č. Sava┼čtan ├Ânce y├╝zde 85 olan MostarÔÇÖ─▒n m├╝sl├╝man n├╝fusunun, sava┼č sonras─▒nda y├╝zde 40ÔÇÖa kadar geriledi─čini g├Âz ├Ân├╝ne al─▒nca, ge├žmi┼č yaralar─▒n kapanmas─▒n─▒n daha ├žok zaman alaca─č─▒ anla┼č─▒l─▒yor.

Ad├óletsiz de olsa bar─▒┼č─▒n gelmesi ve mevcut kazan─▒mlar─▒n elde edilmesi i├žin canlar─▒n─▒ vermi┼č olan ┼č├╝hed├ón─▒n yatt─▒─č─▒ ┼čehidliklerden ikisini ziyaret ettik. SaraybosnaÔÇÖda ziyaret etti─čimiz ┼čehidlik, Ba┼č├žar┼č─▒ÔÇÖdan kuzeye do─čru 15-20 dakikal─▒k y├╝r├╝y├╝┼č mesafesinde s─▒rtlarda yer al─▒yor. Merhum Aliya ─░zzetbegovi├žÔÇÖin mezar─▒n─▒n da yer ald─▒─č─▒ bu ┼čehidlik, esasen bir park yeriymi┼č. Sava┼č esnas─▒nda zar├╗reten ┼čehidler buraya defnedilmi┼č. Hemen yan─▒nda Osmanl─▒ kabristan─▒ yer al─▒yor. Rehberimiz, merhum AliyaÔÇÖn─▒n;

ÔÇťOsmanl─▒larla yan yana olal─▒m!ÔÇŁ dedi─čini naklediyor. Merhum Bilge KralÔÇÖ─▒n mezar─▒ da bilgeli─čine yara┼č─▒r ┼čekilde olduk├ža sade ve estetik d├╝zenlenmi┼č. Hil├ól ┼čeklindeki bir havuzun ortas─▒nda yer alan profil ├žubuklardan yap─▒lm─▒┼č yedi k├Â┼čeli bir y─▒ld─▒z─▒n alt─▒nda yat─▒yor. ┼×ehidlerin mezar ta┼člar─▒ ├╝zerinde de hil├ól ve y─▒ld─▒z var.

Hil├ólin ─░sl├ómÔÇÖ─▒n sembol├╝ oldu─čunu, bir├žok ─░sl├óm ├╝lkesinin (mesel├ó PakistanÔÇÖ─▒n, TunusÔÇÖun, LibyaÔÇÖn─▒n) bayra─č─▒nda yer ald─▒─č─▒n─▒ biliyorum, bu sebeple hemen T├╝rk bayra─č─▒yla bir ├Âzde┼člik kurmuyorum. Peki, hil├ólin i├žine be┼č k├Â┼čeli y─▒ld─▒z─▒n yerle┼čtirilmesi ne oluyor? ├ťrd├╝nl├╝ karde┼člerimiz taraf─▒ndan tamir edilmi┼č bir mescidin yan─▒nda yer alan MostarÔÇÖdaki ┼čehidlikte bulunan mezar ta┼člar─▒n─▒n ├╝zerinde de ayn─▒ ┼čekilde hil├ól ve y─▒ld─▒z─▒ g├Âr├╝yoruz.

┼×ehrin, H─▒rvatlar─▒n s├ókin oldu─ču taraf─▒ndaki yayvan ┼čekilde uzanan tepenin ├╝zerine sava┼č esnas─▒nda dikilmi┼č ve ┼čehrin ├╝st├╝ne ├ódeta karabasan gibi ├ž├Âkm├╝┼č b├╝y├╝k├že bir ha├ž, bu ┼čehidlerin mezar ta┼člar─▒ndaki sembollerle ├ódeta inatla┼č─▒r bir tav─▒r i├žinde… Anla┼čma masas─▒na oturuldu─čunda m├╝sl├╝manlar─▒n hakl─▒ olarak bu al├ómetin kald─▒r─▒lmas─▒n─▒ istemeleri ├╝zerine Bilge KralÔÇÖ─▒n, a├ž─▒k havada g├Âky├╝z├╝nde g├Âr├╝nmekte olan hil├óli i┼čaret ederek;

ÔÇťAld─▒rmay─▒n, hil├ól daha y├╝ksekte duruyor!ÔÇŁ demek s├╗retiyle dinda┼člar─▒n─▒ yat─▒┼čt─▒rd─▒─č─▒n─▒ i┼čitmi┼čtim. Allah rahmet etsin!

_____________________
Not: Bu yaz─▒da m├╝┼č├óhedeler d─▒┼č─▒ndaki mal├╗mat ve ├Âzellikle rakamlar, gezi rehberinin verdi─či bilgilere dayanmaktad─▒r.