TEBL─░─×DEN ├ľNCE TEMS─░L GEREK─░R

YAZAR : Do├ž. Dr. Harun ├ľ─×M├ť┼× ogmusharun@yahoo.com

h_ogmus_yuzakidergisi_mayis2016

 

Tebli─č ─░sl├ómÔÇÖ─▒ insanlara tan─▒t─▒p anlatmakt─▒r. Bunun i├žin ┬źdavet (├ža─čr─▒)┬╗ kelimesi de kullan─▒l─▒r. Bunlar─▒n d─▒┼č─▒nda bir de emr-i biÔÇÖl-m├óruf ve nehy-i aniÔÇÖl-m├╝nker (iyili─či emredip k├Ât├╝l├╝kten yasaklamak) terimi vard─▒r. Ancak bu, daha ├žok m├╝ÔÇÖminlere; tebli─č ve davet ise gayr-─▒ m├╝slimlere y├Ânelik olarak kullan─▒l─▒r. Bununla birlikte ├«m├ón en b├╝y├╝k m├óruf oldu─ču i├žin davet ve tebli─čin emr-i biÔÇÖl-m├óruf ve nehy-i aniÔÇÖl-m├╝nkerin alt─▒na girdi─či s├Âylenebilir. ├ľte yandan emr-i biÔÇÖl-m├óruf ve nehy-i aniÔÇÖl-m├╝nker hakka ├ža─čr─▒ demek oldu─čundan, ikisinin e┼č anlaml─▒ oldu─ču da s├Âylenebilir.

Tebli─č as─▒l olarak peygamberlerin vazifesidir. Peygamber her h├ól ve ┼čartta All├óhÔÇÖ─▒n emirlerini eksiksiz bir ┼čekilde insanlara iletmekle memurdur. Aksi h├ólde vazifesini yapmam─▒┼č olur. (el-M├óide 5/67) M├╝sl├╝manlar da g├╝├žleri yetti─čince ayn─▒ vazife ile m├╝kelleftirler. Ancak ge├žimini sa─člamak i├žin ├žal─▒┼čmak, ├žoluk-├žocu─čuyla me┼čgul olmak, s├Âz├╝ne itibar edilmedi─čini g├Ârmek vb. sebeplerle tebli─čden geri kal─▒rsa m├ózur tutulabilir. ├ç├╝nk├╝ tebli─č onun as─▒l i┼či de─čildir. Peygamber ise ├Âzellikle bu vazifeyle memur k─▒l─▒nm─▒┼čt─▒r. Alay, hakaret, boykot vb. engellemelere ald─▒rmadan bu vazifeyi yerine getirmekle m├╝kelleftir. Bu sebeple ortam─▒n m├╝sait olmas─▒n─▒, tebli─če vesile olacak bir h├ódisenin meydana gelmesini vs. bekleyemez, ibtid├óen ve her h├ól ├╝ k├órda vazifesini yerine getirmek mecburiyetindedir. S─▒radan bir m├╝sl├╝man fert ise; s├Âz├╝n├╝n etkili olmayaca─č─▒na dair g├╝├žl├╝ bir kanaate sahip oldu─čunda, yerine g├Âre tebli─čden uzak durabilir. Bununla birlikte m├╝sl├╝manlar, insanlar─▒ hayra ├ža─č─▒ran ve iyili─či emredip k├Ât├╝l├╝─č├╝ yasaklayan bir grup ├ž─▒karmakla m├╝kelleftirler. (├él-i ─░mr├ón, 3/104) Aksi h├ólde toptan g├╝nahk├ór olurlar.

─░yili─či emredip k├Ât├╝l├╝─č├╝ yasaklamak hadiste ge├žti─či ├╝zere el, dil ve kalple olur.

Bu i┼či elle yapacak olanlar, yani k├Ât├╝l├╝kleri fiil├« m├╝dahale ile engelleyecek olanlar, y├Âneticiler veya onlar─▒n g├Ârevlendirdi─či memurlarla vel├« konumunda olan kimselerdir. Bu i┼če ba┼čkalar─▒n kar─▒┼čmas─▒ toplumda kaos meydana getirebilir.

Dil ile yapacak olan kimseler m├óruf ve m├╝nkeri bilen, bunlar─▒n emredili┼č ve yasaklan─▒┼č─▒n─▒ us├╗l├╝ne uygun ┼čekilde yapabilen ├ólimlerdir. Y├Âneticilerin bu i┼či yapabilecek vas─▒fta vaizler ve ir┼čad heyetleri g├Ârevlendirmeleri, m├╝sl├╝manlar─▒n topluca m├╝kellef olduklar─▒ iyili─či emredip k├Ât├╝l├╝─č├╝ yasaklay─▒c─▒ bir grup olu┼čturmalar─▒yla ilgili yukar─▒da ge├žen il├óh├« emir c├╝mlesindendir. Ancak bu i┼č yaln─▒zca bu kimseler taraf─▒ndan yap─▒lacak de─čildir. ├ç├╝nk├╝ y├Âneticiler taraf─▒ndan g├Ârevlendirilen bu kimseler, ├ómirleri olan y├Âneticileri l├óy─▒k─▒ ve├žhile uyarmakta yetersiz kalabilirler. H├ólbuki iyili─či emredip k├Ât├╝l├╝─č├╝ yasaklaman─▒n, gerekti─činde y├Âneticilere y├Ânelik de yap─▒lmas─▒ gerekir. Bu sebeple bu i┼č, onlar taraf─▒ndan g├Ârevlendirilen ki┼čiler d─▒┼č─▒nda -tabir c├óizse- sivil ├ólimler taraf─▒ndan da yerine getirilmelidir.

Emr-i biÔÇÖl-m├óruf ve nehy-i aniÔÇÖl-m├╝nkerin kalple yap─▒lmas─▒ ise -hadiste belirtildi─či ├╝zere- bu farz─▒n en a┼ča─č─▒ seviyesidir. Bir m├╝sl├╝man asgar├« seviyede bu tavr─▒ g├Âstermelidir. G├Âstermezse ├«manla ├želi┼čmi┼č olur. ├ç├╝nk├╝ din, bir de─čerler b├╝t├╝n├╝d├╝r. Bu de─čerler i├žerisinde yer alan bir m├ór├╗fu m├óruf olarak benimsememek veya bir m├╝nkeri m├╝nker olarak g├Ârmemek; d├«nin de─čerleriyle, dolay─▒s─▒yla ├«manla ters d├╝┼čer. Bu s├Âylediklerimizden hareketle, g├╝nah i┼čleyen ki┼činin dinden ├ž─▒kaca─č─▒ ileri s├╝r├╝lmemelidir. Haram─▒ haram olarak kabul etti─či, onu hafife al─▒p onunla alay etmedi─či s├╝rece, insan├« zaaflar─▒ndan dolay─▒ bir haram─▒ irtik├ób eden ki┼či dinden ├ž─▒kmaz.

Buraya kadar kaydettiklerimiz, emr-i biÔÇÖl-m├óruf ve nehy-i aniÔÇÖl-m├╝nkerin ─░sl├óm toplumunda denetimi sa─člayan ├žok ├Ânemli bir farz oldu─čunu g├Âstermektedir. Bu farz─▒ el ile yapanlar yetki sahipleri, dil ile yapanlar da ├Â─č├╝t ve uyar─▒lar─▒yla insanlar ├╝zerinde etki b─▒rakan ├ólimlerdir. Av├óm ise bilgisizlikleri sebebiyle m├óruf yerine m├╝nkeri emredebilir veya m├╝nker yerine m├ór├╗fu yasaklayabilirler. M├óruf ve m├╝nkeri bilseler bile emir ve yasaklama i┼čini us├╗l├╝nce yapamayacaklar─▒ i├žin engel olmak istedikleri bir m├╝nkerden daha b├╝y├╝k bir m├╝nkere yol a├žabilirler. Onlar bu i┼či ancak; namaz, oru├ž vb. a├ž─▒k h├╝k├╝mlerle ilgili yapabilirler. Ancak bu durumda bile us├╗l konusundaki eksiklikleri -Allah korusun- muhataplar─▒nda nefret olu┼čturup b├╝y├╝k kazalara yol a├žabilir. ├ľyleyse bu i┼č av├óma b─▒rak─▒lamayacak kadar ├Ânemli olup es├ósen ├ólimlerin omuzuna y├╝klenmi┼č bir vazifedir. ├ç├╝nk├╝ m├óruf ve m├╝nkeri halka anlatacak olanlar onlard─▒r. M├╝nkeri fiilen engelleyip m├ór├╗fun yap─▒lmas─▒ i├žin tedbir alacak olan y├Âneticilere, m├óruf ve m├╝nkeri ├Â─čretecek ve bu konuda onlar─▒ yumu┼čak dille uyaracak olanlar da onlard─▒r.

Demek ki; emr-i biÔÇÖl-m├óruf ve nehy-i aniÔÇÖl-m├╝nker ad─▒ verilen ve ─░sl├óm toplumunu denetleyen bu mekanizman─▒n, sa─čl─▒kl─▒ ├žal─▒┼čmas─▒ ├ólimlere ba─čl─▒d─▒r. ├élimler d├╝r├╝st olur ve vazifesini l├óy─▒k─▒yla yaparlarsa bu mekanizma i┼čler. Yoksa bozukluklar g├Âr├╝lmeye ba┼člar.

Peki; insan olduklar─▒ i├žin ├ólimler de hata edebileceklerine ve zaaflar─▒na yenilebileceklerine g├Âre, g├╝nah i┼člemeleri durumunda, m├ór├╗fu emredip m├╝nkeri yasaklamaktan vazge├žmeleri gerekir mi? Hemen belirtelim ki; ├ólimlerin ekseriyeti b├Âyle bir durumda bile, bilgili olan ki┼činin m├ór├╗fu emredip m├╝nkeri yasaklamaya devam etmesi gerekti─čini belirtirler. ├ç├╝nk├╝ m├ór├╗fu yapmak bir emir, onu emretmek ba┼čka bir emirdir. Birinin terki di─čerinin de terkini gerektirmez. Ancak hemen ekleyelim ki; kendisi g├╝nah i┼člemekte olan birinin, ba┼čkas─▒n─▒ bundan vazge├žirmesi ├žok az etkili, hatt├ó b├╝t├╝n├╝yle faydas─▒z olacakt─▒r. Bir toplumdaki ├ólimlerin ekseriyetinin bu duruma d├╝┼čmesi, emr-i biÔÇÖl-m├óruf ve nehy-i aniÔÇÖl-m├╝nker mekanizmas─▒n─▒n aksamas─▒na ve zamanla tamamen devre d─▒┼č─▒ kalmas─▒na sebep olur. B├Âyle bir toplum; ba┼čka toplumlar i├žin ├Ârneklik te┼čkil edemeyece─činden, tebli─č vazifesini yerine getirip ba┼čka insanlar─▒ ─░sl├ómÔÇÖa davet etse bile yeterince etkili olamayacakt─▒r.

┼×imdi emr-i biÔÇÖl-m├óruf ve nehy-i aniÔÇÖl-m├╝nker hakk─▒nda serdetti─čimiz yukar─▒daki ├Âl├ž├╝leri dikkate alarak tebli─č ve davet konusuna d├Ânelim: ─░mam Gaz├ól├« (├Â. 505), FaysaluÔÇÖt-tefrika beyneÔÇÖl-─░sl├óm veÔÇÖz-zendaka (─░sl├óm ve k├╝f├╝r aras─▒ndaki ay─▒r─▒m) adl─▒ eserinde ─░sl├óm davetiyle ilgili olarak insanlar─▒ ├╝├ž gruba ay─▒r─▒r:

1. PeygamberÔÇÖi ve davetini duymam─▒┼č olanlar;

2. PeygamberÔÇÖi ve davetini duymu┼č, ancak m├╝sl├╝manlar─▒n K├óbeÔÇÖde gizli bir puta tapt─▒─č─▒n─▒ zanneden Orta ├ça─č h─▒ristiyanlar─▒ gibi ─░sl├óm hakk─▒nda yalan-yanl─▒┼č bilgiler edinmi┼č olanlar;

3. M├╝sl├╝manlar i├žerisinde ya┼čayan gayr-─▒ m├╝slimler gibi Peygamber ve daveti hakk─▒nda sa─čl─▒kl─▒ bilgi edinmi┼č olanlar.

─░mam Gaz├ól├«ÔÇÖye g├Âre ─░sl├ómÔÇÖ─▒ kabul etmekle sorumlu tutulacak olanlar, yaln─▒z bu ├╝├ž├╝nc├╝ gruptur. ─░lk iki grup ise bu sorumluluktan muaft─▒r.*

─░mam Gaz├ól├«ÔÇÖnin yapt─▒─č─▒ bu ├╝├žl├╝ tasnifi dikkate ald─▒─č─▒m─▒zda can al─▒c─▒ bir soru g├╝ndeme gelmektedir:

M├╝sl├╝manlar dinlerini iyi temsil edebiliyorlar m─▒? Bug├╝n h├óllerine bak─▒larak imrenilen ve m├╝sl├╝man olma iste─či uyand─▒ran bir ─░sl├óm toplumu var m─▒d─▒r? Bu olmadan ─░sl├óm toplumlar─▒ i├žinde ya┼čayan veya onlar─▒n d─▒┼č─▒nda bulunan gayr-─▒ m├╝slimlere d├«ni tebli─č etmek yeterli midir? Yani m├╝sl├╝manlar dinleriyle ilgili ├Ârnek al─▒nacak bir model sunmadan yaln─▒zca dilleriyle ─░sl├ómÔÇÖ─▒ tebli─č etmekle mesÔÇÖ├╗liyetten kurtulabilirler mi? Bu, ─░sl├ómÔÇÖ─▒n ┬źhayat d├«ni┬╗ oldu─ču dikkate al─▒narak cevaplanmas─▒ gereken ├žok ├Ânemli bir sorudur.

_________________________________

* M├ótur├«d├«ler ilk iki grubun ergenlikten sonra All├óhÔÇÖ─▒n tan─▒yaca─č─▒ yeterli bir m├╝hlet i├žerisinde ┬źm├órifetullah┬╗la m├╝kellef olduklar─▒n─▒ s├Âylerler. M├╗tezile ise bu konuda daha m├╝te┼čeddit bir tutuma sahiptir.