PUTPEREST ─░NAN├çLARDAN D├ÄVAN ┼×─░─░R─░NE KURBAN KANI

YAZAR : ─░lyas KAYAOKAY kayaokay_2323@hotmail.com

i_kayaokay-yuzakidergisi-eylul2015

Sâha-i kûyunda deryâlar gibi kanlar akar
Eyledin ├ó┼č─▒klar─▒ kurb├ón kurb├ón ├╝st├╝ne!.. (F├╝t├╗h├«)

Antik ├ža─člardan beri hemen her toplumda de─či┼čik kisvelerde varl─▒─č─▒n─▒ id├óme ettiren kurban, insanl─▒─č─▒n m├╝┼čterek arketiplerindendir. Tanr─▒lar─▒ (inand─▒klar─▒ unsur); yat─▒┼čt─▒rma, ho┼č tutarak gazab─▒ndan korunma, keff├óret ad─▒na yap─▒lan bu minnet ve ┼č├╝k├╝r rit├╝eli; umumiyetle kanl─▒ ve kans─▒z olmak ├╝zere iki s├╗rette ger├žekle┼čtirilir.

Sem├óv├« olan ve sem├óv├« olmayan pek ├žok dinde kurban kan─▒; bereket, u─čur, k├Ât├╝l├╝klerden korunma, ar─▒nma ve yeniden do─čma arac─▒yd─▒. KurÔÇÖ├ónÔÇÖda ge├žen, Hazret-i ├édemÔÇÖin o─čullar─▒ H├óbil ile K─übilÔÇÖin kurban adama k─▒ssas─▒n─▒ S. H. Hooke; ┬źK─übil ile H├óbil Mitosu┬╗ ba┼čl─▒─č─▒nda mitolojik ba─člamda anlat─▒rken K─übilÔÇÖin H├óbilÔÇÖi verimsiz bir tarlaya ├ža─č─▒rd─▒─č─▒n─▒ ve onu burada kurban ettikten sonra tarlay─▒ bu kurban kan─▒ ile ─▒slatarak verimli k─▒lmay─▒ ama├žlad─▒─č─▒n─▒ yazar.1

Elaz─▒─čÔÇÖ─▒n baz─▒ k├Âylerinde de meyve vermeyen a─ča├žlara kurban─▒n kafas─▒ as─▒l─▒r ve kurban kan─▒ s├╝r├╝l├╝r.

AzteklerÔÇÖde y├╝z├╝len kurban derisi, t├Ârene kat─▒lan birisi taraf─▒ndan giyilir ve akan kanlar topra─č─▒n verimli olmas─▒ i├žin gezdirilir. ─░nkalar fakir ├žocuklar─▒ kurban edip kanlar─▒ndan i├žecek ve kurabiye yapm─▒┼člard─▒r.2

Antik YunanÔÇÖda; Diyonisos ├óyinlerinde kurban edilen hayvan─▒n kan─▒n─▒ i├žtiklerinde, ├Âl├╝ms├╝zl├╝─če kavu┼čacaklar─▒na inanm─▒┼člard─▒r.

G├Ân├╝l TEK─░N, Romal─▒lar─▒n bereket tanr─▒s─▒ KibeleÔÇÖnin bir bo─ča olan o─člu ve ayn─▒ zamanda sevgilisi AttisÔÇÖin yeniden dirilmesini sa─člamak amac─▒yla kan g├╝n├╝ ad─▒ verilen 24 MartÔÇÖta ba┼č rahiplerin AttisÔÇÖe sunmak ├╝zere kollar─▒ndan kan ak─▒tt─▒klar─▒n─▒ s├Âyler.3

Eski M─▒s─▒rÔÇÖ─▒n ├ľl├╝ler Kitab─▒ÔÇÖnda; ┬źR├ó┬╗n─▒n r├╗hu olarak HorusÔÇÖun, tanr─▒lar─▒n yeniden do─čmas─▒ i├žin kendisini kurban olarak yaralay─▒p kan ak─▒tt─▒─č─▒ yaz─▒l─▒d─▒r.4

G├╝ne┼č d├«ni olarak bilinen MitraizimÔÇÖde kurban edilen hayvan bir bo─čad─▒r. Bu bo─čan─▒n kan─▒yla y─▒kanan ki┼činin k├Ât├╝l├╝klerden ar─▒naca─č─▒ ve yeniden do─čup Mitra ile g├╝ne┼če y├╝kselerek ├Âl├╝ms├╝zl├╝─če kavu┼čacaklar─▒na inan─▒l─▒r. Kurbanl─▒k bo─ča daha sonra yerini kuzuya b─▒rak─▒r ve h─▒ristiyanl─▒─ča sir├óyet eder. Yo─čun olarak pagan ve mitra inan├žlar─▒n─▒n tahakk├╝m├╝ alt─▒nda bulunan muharref h─▒ristiyanl─▒─ča g├Âre; Hazret-i ─░sa, insanl─▒─č─▒n t├╝m g├╝nahlar─▒n─▒ ├╝stlenerek kendisini kurban eden kurbanl─▒k bir kuzudur. YuhannaÔÇÖda (6: 54) Hazret-i ─░saÔÇÖya at─▒lan bu iftiray─▒ g├Ârmekteyiz:

ÔÇťBedenimi yiyenin, kan─▒m─▒ i├ženin sonsuz hayat─▒ vard─▒r ve ben onu son g├╝nde diriltece─čim.ÔÇŁ Bug├╝n dah├« kiliselerde tem├ó┼č├ó edilen ekmek ve ┼čarap, Hazret-i ─░saÔÇÖn─▒n bedeni ve kan─▒ olarak d├╝┼č├╝n├╝l├╝r. TevratÔÇÖta (├ç─▒k─▒┼č, 24/5) Hazret-i MusaÔÇÖn─▒n kesilen kurban kan─▒n─▒ al─▒p bir le─čene koydu─čunu ve kan─▒n yar─▒s─▒n─▒ mezbaha, kalan─▒ da kavmin ├╝zerine serpti─či yaz─▒l─▒d─▒r.

Eski T├╝rklerin av kurban ├ódetlerinde kan d├Âkmemeye ├žal─▒┼čt─▒─č─▒n─▒ s├Âyleyen Jean-Paul Roux; kan─▒n il├óh├« bir g├╝├ž oldu─čunu, bu y├╝zden ak─▒tmaktan ├žekindiklerini belirtir.5

─░brahim KAFESO─×LU; G├Âkt├╝rk hanlar─▒n─▒n mezarlar─▒ ba┼č─▒nda d├╝┼čman ordular─▒n─▒n kumandanlar─▒n─▒n kan─▒n─▒n ak─▒t─▒ld─▒─č─▒n─▒, tarih├ži JordanesÔÇÖten iktibasla nakleder.6

Mezar ├╝st├╝ne kan d├Âkme, K├ó┼čg├órl─▒ MahmudÔÇÖun Alp Er TungaÔÇÖn─▒n (Afrasiyab) k─▒z─▒ KazÔÇÖ─▒ anlatt─▒─č─▒ maddede de g├Âr├╝lmektedir. KazÔÇÖ─▒n kocas─▒ Siyavu┼čÔÇÖun ├Âld├╝r├╝ld├╝─č├╝ yerde, ate┼če tapanlar her sene gelip a─č─▒tlar yakm─▒┼člar ve kestikleri kurban─▒n kan─▒n─▒ mezara s├╝rm├╝┼člerdir. Bug├╝n AnadoluÔÇÖda ziyaretlerde kurban kesilmesi ve kan─▒n mezara d├Âk├╝lmesinin k├Âkenlerini buralarda aramal─▒y─▒z. M├╝ellifi belli olmayan Abu┼čka l├╝gatinde T├╝rklerin mukaddes sayd─▒klar─▒ Yada ta┼č─▒na kurban kan─▒n─▒n s├╝r├╝lmesi s├╗retiyle ya─čmur ya─čd─▒r─▒lmaya ├žal─▒┼č─▒ld─▒─č─▒ anlat─▒lmaktad─▒r.7

─░sl├ómiyetÔÇÖte de Allah ad─▒na kesilen kurbanlar, d├«nin ┼čiarlar─▒, al├ómetleri olarak il├ón edilmi┼č ve ona h├╝rmet g├Âsterilmesi emredilmi┼čtir. Buradan hareketle AnadoluÔÇÖda kurban kan─▒n─▒n k├Ât├╝y├╝, u─čursuzlu─ču ve bel├óy─▒ def etti─čine inan─▒l─▒r. Kurban kan─▒na basmak g├╝nah olarak bilinir. Bucak-Bay─▒r T├╝rkmenlerinde; kurban kan─▒ ayak alt─▒nda ├ži─čnenmesin diye g├Âm├╝l├╝r, bundan dolay─▒ da ki┼činin sevap kazanaca─č─▒na inan─▒l─▒r. Karapapah T├╝rklerine g├Âre de kurban kan─▒ ┼čif├ól─▒d─▒r. Sivas y├Âresinde, elde zuhur eden si─čillerin ge├žmesi i├žin kurban kan─▒ s├╝r├╝l├╝r. Ordu y├Âresinde de nefes darl─▒─č─▒ ├žeken ├žocuklara kurban─▒n ilk kan─▒ i├žirilir. Kadir MISIRO─×LU; sohbetlerinden birinde k├╝├ž├╝kken y├╝r├╝yemedi─čini ve bir ya┼čl─▒ kimsenin annesine tavsiyesi ├╝zerine kurban kan─▒ ile y─▒kand─▒ktan sonra y├╝r├╝yebildi─čini anlat─▒r.

AnadoluÔÇÖda; do─čum, s├╝nnet, askerlik, evlenme gibi hayat─▒n ├Ânemli ge├ži┼č merhalelerinde kurban kan─▒ ile ilgili uygulamalar─▒ g├Ârmekteyiz. Baz─▒ y├Ârelerde damad─▒n evi ├Ân├╝ne kurban kan─▒ ak─▒t─▒l─▒r. Gelin bu kana basmaz, ├╝zerinden atlayarak h├ónesine girer. Kurban kan─▒n─▒n damad─▒n ├╝zerine s─▒├žrat─▒ld─▒─č─▒ da g├Âr├╝lmektedir. Askere gidenlerin ba┼č─▒na k─▒na yak─▒l─▒p aln─▒na da kurban kan─▒ s├╝rerler. Bina dikmek i├žin kaz─▒lan arsaya kan d├Âk├╝ld├╝─č├╝n├╝ bizzat g├Ârm├╝┼č idim. Baz─▒ yerlerde binan─▒n sa─člam olmas─▒ i├žin kan ile birlikte ta┼č, bozuk para da temele at─▒lmaktad─▒r. Bu uygulamalar Avrupa ve Afrika ├╝lkelerinde de g├Âr├╝lmektedir. Mircea EliadeÔÇÖye8 g├Âre in┼čaatlara kan d├Âk├╝lmesi kolektif bilin├žd─▒┼č─▒n─▒n etkisidir.

EliadeÔÇÖye g├Âre; insan─▒n kendi d├╝nyas─▒n─▒ kent veya ev h├ólinde in┼ča ederken mitolojik tanr─▒lar─▒ taklit etmek zorunda kalmas─▒ sonucunda, sembolik olarak in┼čaatlara kan ak─▒t─▒lmas─▒ ortaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒r.

AnadoluÔÇÖda yeni al─▒nan araba, trakt├Âr, vs. gibi k─▒ymetli ┼čeylere kazadan bel├ódan korunmak amac─▒yla kan s├╝r├╝l├╝r. ┼×amanizmÔÇÖde de ┼čaman olmaya namzet ki┼či son merhalede bir kurban keser ve kurban kan─▒ k─▒yafetine s├╝r├╝l├╝r. Bazen de g├Âz├╝ne, ba┼č─▒na, kula─č─▒na bu kandan s├╝rerler.

C├óhiliyye d├Âneminde yeni do─čan ├žocuklar─▒n ┼čerefine kurban kesilir ve kan─▒ ├žocu─čun ba┼č─▒na s├╝r├╝l├╝rd├╝. Bu ┬źakika kurban─▒┬╗ ├ódeti daha sonra ─░sl├ómiyetÔÇÖte nes├«ke ad─▒n─▒ alm─▒┼č, fakat kurban kan─▒n─▒n ba┼ča s├╝r├╝lmesini Peygamber Efendimiz bizzat yasak etmi┼čtir. Ancak yine de ┼čeytan, ayr─▒nt─▒da gizlenerek putperest inan├žlar─▒n uygulamalar─▒n─▒ m├╝sl├╝manlar aras─▒na yerle┼čtirmi┼čtir. Putlar─▒na hacda kestikleri kurbanlar─▒n kan─▒ndan s├╝ren c├óhiliyye m├╝┼čriklerine Allah ┼č├Âyle cevap vermi┼čti:

ÔÇťOnlar─▒n ne etleri ne de kanlar─▒ All├óhÔÇÖa ula┼č─▒r; fakat OÔÇÖna sadece sizin takv├ón─▒z ula┼č─▒r.ÔÇŁ (el-Hacc, 37)

AnadoluÔÇÖda Kurban Bayram─▒ÔÇÖnda kurban kesildikten sonra kurban─▒ kesen yahut kurban sahibi, ┼čah├ódet parma─č─▒ ile ├žocuklar─▒n aln─▒na bu kan─▒ s├╝rer. K─▒rg─▒zlarda bu i┼člem biraz daha titizdir. Bir k├ósenin alt─▒na tuz koyulur ve ├╝st├╝ pamukla kaplan─▒r. Bu kaba d├Âk├╝len kurban kan─▒ aile fertlerinin aln─▒na s├╝r├╝l├╝r.

Sosyal hayat─▒n gelenek ve uygulamalar─▒na kay─▒ts─▒z kalmayan d├«van ┼čairleri de kurban kan─▒n─▒n al─▒na s├╝r├╝lmesi gelene─čini beyitlerinde i┼člemi┼člerdir. Nec├ót├« Bey, 15. as─▒rda ├žocuklar─▒n aln─▒na kurban kan─▒ s├╝r├╝ld├╝─č├╝n├╝ bir beytinde g├Âstermektedir:

ÔÇśIyd-─▒ adh├ó m─▒d─▒r ol dest kim etf├ól-mis├ól,
Hûn-ı kurbân ile alnın ede ahmer kanım.

ÔÇťKurban Bayram─▒ m─▒d─▒r o el, kurban kan─▒ ile senin aln─▒n─▒ ├žocuklar gibi kan─▒m─▒n k─▒rm─▒z─▒s─▒ eder.ÔÇŁ

M├╝n├«r├«ÔÇÖnin beyti g├╝l-b├╝lb├╝l efs├ónesine telmihtir. B├╝lb├╝l g├╝le yakla┼č─▒nca (kurban olma) dikenleri b├╝lb├╝l├╝ yaralar, b├╝lb├╝l├╝n akan kan─▒ sayesinde de g├╝l, k─▒rm─▒z─▒ olmu┼čtur. ├çimen sultan─▒ g├╝ld├╝r, ├žocu─ču ibaresinden kas─▒t g├╝l├╝n gonca h├óli olarak d├╝┼č├╝n├╝lebilir. Goncan─▒n duru┼ču ile kan─▒n al─▒ndaki g├Âr├╝nt├╝s├╝ birbirine yak─▒nd─▒r:

T─▒fl-─▒ sult├ón-─▒ ├žemen aln─▒nda kurban k─ün─▒ var,
Oldu benzer andelîb-i haste-dil kurbân-ı gül .

ÔÇť├çimen sultan─▒n─▒n ├žocu─čunun (yani gonca g├╝l├╝n) aln─▒nda kurban kan─▒ var. (Onun bu h├óli) g├╝l├╝n kurban─▒ olan, g├Ânl├╝ dertli b├╝lb├╝l├╝n h├óline benzedi.ÔÇŁ

┼×airlerimiz, gonca ile ├žocuk aras─▒nda bir ┬źtazelik┬╗ ilgisi kurar:

Nev-┼č├╝k├╝fte gonce g├╗y├ó t─▒fl-─▒ nev-resd├╝r ki ├žerh,
Bülbülü kurbân idüp kor alnına bir katre kan. (Hâletî)

ÔÇťYeni a├ž─▒lm─▒┼č gonca; sanki yeni yeti┼čmi┼č bir ├žocuktur ki, felek, b├╝lb├╝l├╝ kurban edip aln─▒na bir katre kan s├╝rer.ÔÇŁ

G├╝l itdi han├žer-i h├ór─▒yla b├╝lb├╝li kurb├ón,
Cebîni üzre kodı tıfl-ı gonca katre-i kân. (Bursalı Rahmî)

ÔÇťG├╝l, han├žere benzeyen dikeniyle b├╝lb├╝l├╝ kurban etti. Gonca ├žocu─ču bir damla kan─▒ aln─▒n─▒n ├╝zerine koydu.ÔÇŁ

ÔÇśIyd-─▒ nevr├╗z old─▒ v├╝ aln─▒nda t─▒fl-─▒ goncanun,
┼×ol k─▒z─▒l ben kim g├Ârin├╝r t├óze kurb├ón kan─▒dur.(T├óciz├óde C├ófer)

ÔÇťNevruz bayram─▒ oldu. Taze goncan─▒n aln─▒nda bir k─▒rm─▒z─▒ ben g├Âr├╝n├╝r ki taze kurban kan─▒d─▒r.ÔÇŁ

Dîvânında bu âdete bazı beyitlerinde yer veren Zâtî; sevgilinin yüzünü suya, kurban kanını ise güle benzetir:

Kim ki g├Ârse ├óbda ÔÇśaks-i g├╝l-i hamr├ó sanur,
Ey yüzi gün meh cebînün üzre kurbân kanın.

ÔÇťEy g├╝n y├╝zl├╝ sevgili! Ay gibi olan aln─▒n─▒n ├╝zerindeki kurban kan─▒n─▒ kim g├Ârse k─▒rm─▒z─▒ g├╝l├╝n suda yans─▒mas─▒ oldu─čunu san─▒r.ÔÇŁ

D├«van ┼čiirinin yetenekli ├žocu─ču Feh├«m-i Kad├«m beytinde; ufku sabah─▒n aln─▒na, ┼čafak vaktinin k─▒z─▒ll─▒─č─▒n─▒ da kurban kan─▒na benzetir:

┼×afak-─▒ h├╗n─▒n ider t─▒fl-─▒ felek z├«b-i ceb├«n,
Fitne bismil-geh-i ├že┼čm├╝ndeki kurb├ónun olur.

ÔÇťG├Âz├╝n fitne mezbahas─▒nda kurban─▒n oldu─ču i├žin; fele─čin ├žocu─ču yani sabah, kan─▒n─▒n k─▒z─▒l rengini, aln─▒n─▒n s├╝s├╝ eyler. (┼×afak k─▒z─▒ll─▒─č─▒, senin fettan bak─▒┼člar─▒na kurban d├╝┼čt├╝─č├╝ i├žin meydana gelir.)ÔÇŁ

ÔÇśIyd-─▒ h├╝sn├╝nde sen├╝n ├žerh├╝n hamel kurb├ón─▒dur,
G├Âr├╝nen g├╝l-gun ┼čafak aln─▒nda kurban kan─▒dur (Kemal Pa┼čaz├óde)

ÔÇťSenin g├╝zelli─činle bayram eden felek, ko├ž burcunu kurban eder. Fele─čin aln─▒ndaki ┼čafak, i┼čte o kurban─▒n kan─▒d─▒r.ÔÇŁ

Ol hilâl ebrûlarunun mihr ü meh kurbânıdur,
ÔÇśIyd-i h├╝sn├╝nde ┼čafak g├╗y├ó ki kurban kan─▒dur. (B├ól├«)

ÔÇťEy sevgili! G├╝ne┼č ve ay, hil├ól gibi olan ka┼člar─▒n─▒n kurban─▒d─▒r. ┼×afak, g├╝zelli─činin bayram─▒nda sanki kurban kan─▒d─▒r.ÔÇŁ

B├╝lb├╝l misal ├ó┼č─▒klar da sevgilinin yolunda kendilerini kurban etmi┼člerdir. Bu kan─▒, sevgili aln─▒na s├╝rerse ├ó┼č─▒klar i├žin b├╝y├╝k l├╝tuftur:

Ey kemân ebrû kimin kurbânıyım bilsin bu halk,
Resmdir s├╝r aln─▒na bir katre kan─▒mdan benim(Behi┼čt├« Sinan)

ÔÇťEy keman ka┼čl─▒ sevgili! Benim kimin kurban─▒ oldu─čumu bu halk ├Â─črensin. Benim kan─▒mdan aln─▒na bir damla s├╝r, zira bu bir ├ódettir.ÔÇŁ

Kan bahâ olsun bana hem ideyin kanum helâl,
Ger sürerse barmag ile alnına kanum benüm. (Sürûrî)

ÔÇťE─čer (u─čruna can verdi─čim) sevgili, parma─č─▒yla aln─▒na kan─▒mdan s├╝rerse, bu benim i├žin diyet / kan paras─▒ olsun b├Âylece kan─▒m─▒ da hel├ól edeyim.ÔÇŁ

Barna─č─▒yla el├╝ne bir katre kan alup kom─▒┼č,
├é┼č─▒k─▒n kurb├ón iderken ol meh-i n├ó-mihrib├ón (R├óm├«)

ÔÇťO merhametsiz ay y├╝zl├╝ sevgili, ├ó┼č─▒─č─▒n─▒ kurban ederken parma─č─▒yla kan al─▒p eline koymu┼č.ÔÇŁ

Allah Te├ól├óÔÇÖn─▒n (Bakara S├╗resi 173. ├óyette) bize haram k─▒ld─▒─č─▒ ┼čeylerden biri de kand─▒r. Baz─▒ ├ólimler kurban kan─▒n─▒n necis olmad─▒─č─▒ g├Âr├╝┼č├╝nde olsa bile kan necistir ve alna s├╝r├╝lmesi, ┼čeytan─▒n;

ÔÇťBen buraday─▒m ve geleneklerinizin i├žerisindeyim!ÔÇŁ demesinden gayr─▒ bir ┼čey de─čildir.

________________________________

1 S. H. Hook, ┬źOrta Do─ču Mitolojisi; Mezopotamya, M─▒s─▒r, Filistin, Hitit, M├╗sev├« H─▒ristiyan Mitoslar─▒┬╗, (├çev: Al├óeddin ┼×ENEL), ─░mge Kitabevi, Ankara, 1993, s. 146.
2 G├╝rb├╝z ERG─░NER, ┬źKurban, Kurban─▒n K├Âkenleri ve AnadoluÔÇÖda Kanl─▒ Kurban Rit├╝elleri┬╗, Yap─▒ Kredi Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul, 1997, s. 79-80.
3 G├Ân├╝l TEK─░N, ┬źAhmed-i D├ó├« ├çengn├óme┬╗ Harvard University, 1992, s. 213.
4 Albert Champdor, ┬źEski M─▒s─▒rÔÇÖ─▒n ├ľl├╝ler Kitab─▒┬╗, (├çev: Suat TAHSU─×), Ruh ve Madde Yay─▒nlar─▒, ─░stanbul, 1984, s. 20.
5 Jean-Paul Roux, ┬źEski T├╝rk Mitolojisi┬╗, (├çev: Musa Ya┼čar SA─×LAM), Bilge Su Yay─▒nlar─▒, Ankara, 2011, s. 83.
6 ─░brahim KAFESO─×LU, ┬źEski T├╝rk D├«ni┬╗, K├╝lt├╝r Bakanl─▒─č─▒ Yay─▒nlar─▒, Ankara, 1980, s. 51.
7 Hikmet TANYU, ┬źT├╝rklerde Ta┼člarla ─░lgili ─░nan─▒┼člar┬╗, K├╝lt├╝r ve Turizm Bakanl─▒─č─▒ Yay─▒nlar─▒, Ankara, 1987, s. 58.
8 Mircea Eliade, ┬źKutsal ve Dind─▒┼č─▒┬╗, (├çev: Mehmet Ali KILI├çBAY), Gece Yay─▒nlar─▒, Ankara, 1991, s. 32.