F─▒rt─▒nan─▒n Savurdu─ču Bir Halk─▒n M├╝cadelesi ABDÔÇÖN─░N KURULU┼×U (1783) -2-

YAZAR : Ahmet MERAL ahmetmeral61@gmail.com

ahmet_meral-yuzakidergisi-mayis2015

KOLON─░LERDE ARTAN HUZURSUZLUKLAR

─░ngiliz y├Ânetiminin, kolonilerin ithal etti─či ┼čekere vergi koymas─▒ ve baz─▒ resm├« evrakta zorunlu damga vergisi uygulamas─▒ gibi giri┼čimler; ─░ngiltere ile koloni y├Ânetimleri aras─▒nda cidd├« bir problemin ├ž─▒kmas─▒na yol a├žt─▒. 13 koloni temsilcisinin g├Âr├╝┼čleri al─▒nmadan merkez├« y├Ânetimin tek tarafl─▒ kararlar almas─▒, halkta b├╝y├╝k tepkilere sebep oldu. Daha ├Ânce koloniler, merkez├« y├Ânetimden kopmak ve ba─č─▒ms─▒zl─▒k yolunda ad─▒m atmak gibi bir giri┼čimde bulunmam─▒┼člard─▒. Ancak uzun y─▒llar i├žerisinde kolonilerde bir├žok y├Ânetim birimi ve cidd├« bir ├Âzy├Ânetim tecr├╝besi olu┼čmu┼čtu. K─▒taya ilk g├Â├žlerin yap─▒ld─▒─č─▒ tarihten 1763 y─▒l─▒na kadar, ─░ngiltereÔÇÖye kar┼č─▒ isyana d├Ân├╝┼čen herhangi bir cidd├« ayr─▒l─▒k hareketi g├Âr├╝lmemi┼čti.

1763 tarihli ┬źKraliyet Bildirisi┬╗, yeni topraklar─▒n yerle┼čime a├ž─▒lmas─▒na ├Ânemli k─▒s─▒tlamalar getirdi. 1764 y─▒l─▒nda ├ž─▒kar─▒lan ┬ź┼×eker Kanunu┬╗ ile kahve, ipek ve ┼čarap gibi l├╝ks ├╝r├╝nler vergilendirildi ve rom ithal├ót─▒ yasakland─▒. 1764 y─▒l─▒ndaki ┬źD├Âviz Kanunu┬╗yla s├Âm├╝rgelerde k├ó─č─▒t para bas─▒lmas─▒ yasak kapsam─▒na al─▒nd─▒. 1765 y─▒l─▒nda ├ž─▒kar─▒lan ┬źKonaklama Kanunu┬╗ ile kolonilerde ya┼čayan halka, kraliyet ordular─▒na yiyecek ve konaklama sa─člama y├╝k├╝ml├╝l├╝─č├╝ getirildi. Son olarak 1765 y─▒l─▒ndaki ┬źPul Kanunu┬╗ ile b├╝t├╝n resm├« belgeler, gazeteler, ruhsatlar ve kontratlar i├žin pul al─▒m─▒ zorunlu h├óle getirildi.

─░ngiltere meclisinin tek tarafl─▒ olarak benimsedi─či bu vergi kararlar─▒ kitle ├žap─▒nda tepkilere yol a├žt─▒. ├ľfkeli g├Âstericiler; koloni y├Âneticilerine. ─░ngiltereÔÇÖden ithal├ót yapmama ├ža─čr─▒s─▒nda bulundular. Protestolar─▒n artmas─▒ ├╝zerine Londra, vergi kararlar─▒n─▒ geri ald─▒. Ancak ok yaydan ├ž─▒km─▒┼č ve Amerikal─▒ politikac─▒larca y├╝r├╝t├╝len; ┬źkendilerinin temsil edilmedi─či bir yasama organ─▒n─▒n vergi uygulamas─▒ yapamayaca─č─▒ d├╝┼č├╝ncesi┬╗ halka kuvvetle benimsetilmi┼čti. Masum g├Âsteriler yava┼č yava┼č siyas├« ayr─▒l─▒k hareketine d├Ân├╝┼čmeye ba┼člad─▒.

Giderek artan g├Âsteri ve boykotlara ─░ngiliz h├╝k├╗metinin tepkisi sert ve kanl─▒ oldu. Amerika tarihine ┬źBoston Katli├óm─▒┬╗ olarak ge├žen 1770 olaylar─▒nda; bir├žok g├Âsterici, ─░ngiliz askerleri taraf─▒ndan ├Âld├╝r├╝ld├╝. Bu kanl─▒ olay; Amerika Birle┼čik DevletleriÔÇÖnin ba─č─▒ms─▒zl─▒─č─▒na do─čru giden s├╝re├žte, ├žok ├Ânemli bir referans noktas─▒ kabul edilmi┼čtir. Olaylar─▒n ├ž─▒─č─▒r─▒ndan ├ž─▒kma e─čilimi g├Âstermesi ├╝zerine, ─░ngiliz h├╝k├╗meti bir kez daha geri ad─▒m atarak vergiler konusunda karar de─či┼čikli─čine gitti. ─░syan─▒n di─čer kolonilere yay─▒lmas─▒ ├╝zerine III. George ┼čunlar─▒ s├Âyl├╝yordu:

ÔÇťYa onlar─▒n hakk─▒ndan gelmeliyiz ya da tamamen kendi h├óllerine b─▒rakmal─▒y─▒z.ÔÇŁ1

Her ┼čeye ra─čmen ─░ngiltere ile koloniler aras─▒nda vergi konusunda ├žeki┼čmeler devam ediyordu. Nitekim Amerikal─▒lar sadece ├žaya uygulanmas─▒ kararla┼čt─▒r─▒lan vergiyi de kabul etmediler. Amerikal─▒lar─▒n ─░ngiltereÔÇÖden s├Âm├╝rgelere ├žay getiren ├╝├ž ─░ngiliz gemisine sald─▒r─▒p ├žaylar─▒ denize atmalar─▒ ├╝zerine, ─░ngiltere bu ├žaylar─▒n bedellerinin ├Âdenmesini istedi ve Boston liman─▒n─▒ abluka alt─▒na ald─▒.

─░ngiltere h├╝k├╗meti; ayr─▒l─▒k├ž─▒lara kar┼č─▒, geri ad─▒m atmama ve merkez├« y├Ânetimin g├╝c├╝n├╝ peki┼čtirme ad─▒na yeni kanunlar ├ž─▒kard─▒. KanadaÔÇÖn─▒n gelece─či i├žin ├Ânemli bir yasa olan ┬źQu├ębec Kanunu┬╗, Amerikal─▒lar─▒n ayr─▒l─▒k├ž─▒ e─čilimlerini daha da k├Âr├╝kledi. Kanada s─▒n─▒rlar─▒n─▒n g├╝neye kadar inmesini bat─▒ya yay─▒lma arzusu ├Ân├╝nde engel g├Âren Amerikal─▒lar, 1774 Eyl├╝lÔÇÖ├╝nde PhiladelphiaÔÇÖda bir kongre toplamay─▒ ba┼čard─▒lar. Bu tarih├« kongrede koloni temsilcileri; ─░ngiltere Krall─▒─č─▒ ile ticar├« ili┼čkilerin ask─▒ya al─▒nmas─▒n─▒, ┬źQu├ębec Kanunu┬╗ d├óhil kolonilere vergileri d├╝zenleyen yasalar─▒n y├╝r├╝rl├╝kten kald─▒r─▒lmas─▒n─▒ kararla┼čt─▒rd─▒.

Bu geli┼čmeler ├╝zerine i┼č iyice kar─▒┼čt─▒ ve ─░ngiltere ile ba─č─▒ms─▒zl─▒k yanl─▒lar─▒ aras─▒nda ilk sil├óhl─▒ ├žat─▒┼čmalar ba┼člad─▒. Art─▒k ┬źBa─č─▒ms─▒z Amerika┬╗ ve ┬źAmerika Amerikal─▒lar─▒nd─▒r┬╗ d├╝┼č├╝ncesi h─▒zla yay─▒lmaktayd─▒.

Nisan 1775ÔÇÖte ba─č─▒ms─▒zl─▒k yanl─▒lar─▒, Massachusetts eyaletine ba─čl─▒ LexingtonÔÇÖda yerle┼čimcilerin toplad─▒─č─▒ sil├óhlara el koymaya ├žal─▒┼čan ─░ngiliz m├╝frezesine ate┼č a├žt─▒. ├ç─▒kan ├žat─▒┼čmalar tam ba─č─▒ms─▒zl─▒k s├╝recini daha da h─▒zland─▒rd─▒.

Koloni liderleri, 1776 y─▒l─▒nda; Thomas JeffersonÔÇÖun kaleme ald─▒─č─▒ ba─č─▒ms─▒zl─▒k bildirgesini yay─▒mlad─▒.

AMER─░KAN BA─×IMSIZLIK B─░LD─░RGES─░ (1776)

4 Temmuz 1776 tarihli kongrede, ┬ź13 Amerika Birle┼čik Devletleri┬╗nin oybirli─čiyle kabul etti─či bildirge ├Âzetle ┼č├Âyledir:

ÔÇť─░nsan─▒ ilgilendiren olaylar─▒n ak─▒┼č─▒ i├žinde, bir halk─▒n kendini bir ba┼čka halka ba─člayan siyas├« ba─člar─▒ koparmak ve tabiat kanunlar─▒n─▒n ve Tanr─▒ÔÇÖn─▒n ona d├╝nya g├╝├žleri aras─▒nda ba─č─▒┼člad─▒─č─▒ ayr─▒ ve e┼čit yeri almak gere─čini duydu─ču zaman; insanl─▒─č─▒n fikirlerine duydu─ču yerinde sayg─▒, o halk─▒ bu ayr─▒lmaya zorlayan sebepleri a├ž─▒klamakla y├╝k├╝ml├╝ k─▒lar.

T├╝m insanlar─▒n e┼čit yarat─▒ld─▒─č─▒n─▒, Yaratanlar─▒ taraf─▒ndan kendilerine devredilemez haklar─▒n verildi─čini ve; ┬źHayat, ├ľzg├╝rl├╝k ve Mutlulu─ča Eri┼čme┬╗ haklar─▒n─▒n bulundu─ču ger├žeklerinin apa├ž─▒k ortada oldu─čunu kabul ediyoruz. Bu haklar─▒ g├╝vence alt─▒na almak amac─▒yla; insanlar aras─▒nda ├ódil g├╝├žlerini, y├Ânetilenlerin onay─▒ndan alan y├Ânetimler kurulur.

(…)

Bu y├╝zden, Amerika Birle┼čik DevletleriÔÇÖnin temsilcileri olarak, d├╝r├╝st niyetlerimizle, d├╝nyan─▒n y├╝ce h├ókimine ba┼čvurarak, bu kolonilerin iyi insanlar─▒ ad─▒na onlar─▒n verdi─či yetkiyle ┬źBirle┼čik Koloniler┬╗in ├Âzg├╝r ve ba─č─▒ms─▒z devletler olduklar─▒n─▒; Britanya Krall─▒─č─▒ÔÇÖna kar┼č─▒ her t├╝rl├╝ ba─č─▒ml─▒l─▒klar─▒n─▒n sona erdi─čini; ├Âzg├╝r ve ba─č─▒ms─▒z devletler olarak sava┼č a├žmak, bar─▒┼č il├ón etmek, ittifaklar kurmak, ticareti d├╝zenlemek ve di─čer t├╝m ba─č─▒ms─▒z devletlerin ger├žekle┼čtirme hakk─▒na sahip olduklar─▒ b├╝t├╝n fiilleri ger├žekle┼čtirebileceklerini ve say─▒lanlar─▒n hepsini yapmaya haklar─▒ oldu─čunu resm├« bir ┼čekilde il├ón eder ve yay─▒mlar─▒z. ─░l├óh├« takdirin korumas─▒na dayanarak i┼čbu bildirgenin korunmas─▒ i├žin kar┼č─▒l─▒kl─▒ olarak hayat─▒m─▒z, servetimiz ve mukaddes onurumuz ad─▒na ant i├žeriz.ÔÇŁ2

─░ngiliz h├╝k├╗metinin ge├žmi┼č yanl─▒┼č uygulamalar─▒n─▒n say─▒l─▒p d├Âk├╝ld├╝─č├╝ ve kesin bir dille ayr─▒l─▒k gerek├želerinin ortaya kondu─ču bu dekl├órasyondan sonra art─▒k sava┼č ka├ž─▒n─▒lmaz h├óle geldi.

Nihayet 1781 y─▒l─▒nda bir ─░ngiliz ordusu, koloni ordusu taraf─▒ndan YorktownÔÇÖda karada s─▒k─▒┼čt─▒r─▒ld─▒. Frans─▒z donanmas─▒n─▒n deniz taraf─▒ndan da abluka alt─▒na ald─▒─č─▒ ─░ngiliz kuvvetleri iyice zor duruma d├╝┼čt├╝ ve teslim olmak zorunda kald─▒. B├Âylece George Washington ├Ânderli─činde ├Ârg├╝tlenen koloni g├╝├žlerinin y├╝r├╝tt├╝─č├╝ ba─č─▒ms─▒zl─▒k m├╝cadelesi kesin bir zaferle noktaland─▒.

─░ngiltereÔÇÖnin sava┼č─▒ kaybetme sebepleri aras─▒nda; AmerikaÔÇÖn─▒n Krall─▒─ča co─čraf├« olarak uzakl─▒─č─▒, Amerikal─▒ generallerin ola─čan├╝st├╝ becerileri, Fransa ve ─░spanyaÔÇÖn─▒n ├Âzellikle deniz yoluyla isyanc─▒lara asker├« yard─▒mda bulunmas─▒ gibi hususlar ba┼čta gelmektedir. ParisÔÇÖte devam eden ba─č─▒ms─▒zl─▒k m├╝zakereleri, 1783 y─▒l─▒nda Versay Antla┼čmas─▒ÔÇÖyla noktaland─▒. Bu antla┼čmaya g├Âre; ─░ngiltere, Amerika Birle┼čik DevletleriÔÇÖnin ba─č─▒ms─▒zl─▒─č─▒n─▒ tan─▒d─▒ ve bu yeni devletin topraklar─▒n─▒n MississippiÔÇÖye kadar yay─▒lmas─▒n─▒ kabul etti.

Amerika Birle┼čik DevletleriÔÇÖnin kurulu┼ču, 18. y├╝zy─▒l─▒n ikinci yar─▒s─▒nda meydana gelen en ├Ânemli iki siyas├« olaydan biridir. Bu h├ódise, ikinci b├╝y├╝k siyas├« olu┼čum olan Frans─▒z ─░nk─▒l├ób─▒ÔÇÖn─▒ da tetiklemi┼čtir. Amerika Birle┼čik DevletleriÔÇÖnin kurulu┼ču; g├╝c├╝n├╝n zirvesinde bulunan ve topraklar─▒nda g├╝ne┼č batmayan imparatorluk unvan─▒yla an─▒lan ─░ngiltere Krall─▒─č─▒ÔÇÖn─▒n da─č─▒lmas─▒na ve yerini, gen├ž ve muktedir bir siyas├« g├╝├ž olarak ortaya ├ž─▒kan ABDÔÇÖye b─▒rakmas─▒na yol a├žt─▒.

___________________________

1 J. M. Roberts, Avrupa Tarihi, İnkılâp Kitabevi, İst., s. 416.
2 The Declaration of Independence, Oxford University Press, 1947, s. 3-7.