TAR─░HTE T├ťRKLER

YAZAR : Do├ž. Dr. Harun ├ľ─×M├ť┼× ogmusharun@yahoo.com

h_ogmus

ÔÇťT├╝rkler olmadan tarih yaz─▒lamaz.ÔÇŁ diye bir s├Âz vard─▒r. Bu s├Âz├╝ b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de isabetli bulmak herh├ólde bir hakikati teslim etmek olur. Yok, hay─▒r, bu s├Âz├╝ ├çin SeddiÔÇÖnin in┼čas─▒na ve kavimler g├Â├ž├╝ne sebep olan Hun ak─▒nlar─▒yla ispatlamak i├žin mil├óttan ├Ânceki karanl─▒k ├ža─člara kadar uzanmayaca─č─▒m; ─░sl├óm tarihi hudutlar─▒ i├žinde kalarak T├╝rklerin tarihte oynad─▒─č─▒ rol├╝ g├Âsteren baz─▒ h├ódiselere i┼čaret etmekle yetinece─čim.

T├╝rklerin ─░sl├óm co─črafyas─▒nda ilk sahne almalar─▒ hicr├« III. as─▒rda Abb├ós├«ler taraf─▒ndan Fergana civar─▒ndan getirilen T├╝rk as─▒ll─▒ topluluklar─▒n orduya al─▒nmas─▒yla ba┼člam─▒┼čt─▒r. B├Âylece hal├«feleri Arap olan Abb├ós├« ─░mparatorlu─čuÔÇÖnun b├╝rokrasisi b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de Fars as─▒ll─▒lardan olu┼čtu─ču gibi ordusunun a─č─▒rl─▒kl─▒ unsurunu da T├╝rkler te┼čkil etmi┼čtir. Hatt├ó T├╝rklerden olu┼čturulan bu asker├« birlikler, ba┼č┼čehir Ba─čdatÔÇÖta halk─▒n hayat─▒na menf├« y├Ânde tesir edip huzursuzlu─ča yol a├žacak kadar ├žok olduklar─▒ i├žin Samarra ad─▒nda yeni bir ┼čehir kurularak oraya nakledilmi┼člerdir. O zaman Abb├ós├«-Bizans hududunu te┼čkil eden Toros da─člar─▒n─▒n g├╝neyinde ┬źav├ós─▒m┬╗ ad─▒ verilen serhatleri koruyanlar─▒n da b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de bu T├╝rk askerlerinden olu┼čtu─ču anla┼č─▒lmaktad─▒r.

Abb├ós├« devrinde orduya al─▒nan T├╝rkler siyasette de b├╝y├╝k bir n├╝fuza sahip olmu┼člard─▒r. Hususiyle hicr├« III. asr─▒n ortalar─▒ndan itibaren bir├žok hal├«feyi taht─▒ndan indirip yenisini tahta ├ž─▒karm─▒┼č, hatt├ó baz─▒lar─▒n─▒n can─▒na da k─▒ym─▒┼člard─▒r. ┬źHalkuÔÇÖl-KurÔÇÖ├ón┬╗ dayatmas─▒na son verdi─či i├žin ehl-i s├╝nnetin son derece takdirini kazanm─▒┼č olan M├╝tevekkil ve bel├ógatle ilgili ilk ├žal─▒┼čmalar─▒ yapanlardan biri olarak tan─▒nan ─░bn├╝ÔÇÖl-MuÔÇśtezz bunlardand─▒r. M─▒s─▒rl─▒ b├╝y├╝k k├╝lt├╝r tarih├žisi Ahmed EminÔÇÖin kaydetti─čine g├Âre Arap├ža ├Â─črenmeyip yanlar─▒nda terc├╝man bulunduran bu askerler -ki bu ├Âzellikleriyle Arap├ža ve Fars├ža gibi geli┼čmi┼č dillerin konu┼čuldu─ču co─črafyalarda T├╝rk├ženin unutulmamas─▒n─▒ sa─člad─▒klar─▒ anla┼č─▒l─▒yor- hicr├« IV. as─▒rda Fars as─▒ll─▒ B├╝veyh├«lerin IrakÔÇÖ─▒ kontrol etmeye ba┼člamas─▒na kadar siyas├« karga┼čaya sebep olmu┼člard─▒r.

Hicr├« IV. asr─▒n sonlar─▒ ve V. asr─▒n ba┼člar─▒nda HorasanÔÇÖa h├ókim olan Mahmud bin Seb├╝ktek├«n el-Gaznev├« (Gazneli Mahmud), HindistanÔÇÖa yapt─▒─č─▒ seferlerle ─░sl├ómÔÇÖ─▒n orada yay─▒lmas─▒n─▒ sa─člamas─▒ ve b├Âylece bir bak─▒ma g├╝n├╝m├╝zdeki PakistanÔÇÖ─▒n temellerini atmas─▒, S├╝nn├« ulem├óy─▒ himaye etmesi ve M─▒s─▒rÔÇÖdaki B├ót─▒n├«-─░sm├ó├«l├« F├ót─▒m├«lere kar┼č─▒ S├╝nn├« Abb├ós├« hal├«fesinin s─▒k─▒ bir m├╝ttefiki olmas─▒ bak─▒m─▒ndan s├╝nn├« ulem├ó taraf─▒ndan b├╝y├╝k bir co┼čkuyla tebcil edilmi┼čtir.

Abb├ós├« devrinde orduya al─▒nan T├╝rklerden farkl─▒ olarak hicr├« V. asr─▒n ortalar─▒nda ─░sl├óm d├╝nyas─▒n─▒n merkezi olan IrakÔÇÖa h├ókim bir konumda giren Sel├žuklular; S├╝nn├« Abb├ós├« hal├«fesini ┼×i├« B├╝veyh├« hanedan─▒n─▒n bask─▒s─▒ndan kurtarm─▒┼člar, o zamana kadar Toroslar─▒ ge├žemeyen m├╝sl├╝manlar─▒n ─░znikÔÇÖe kadar gidip ─░stanbul kap─▒lar─▒na dayanmalar─▒n─▒ ve Orta AsyaÔÇÖdan getirdikleri kalabal─▒k T├╝rkmen n├╝fusuyla AnadoluÔÇÖnun ─░sl├ómla┼čmas─▒n─▒, b├Âylece bu ├╝lkenin bir├žok ha├žl─▒ ordusuna kar┼č─▒ ba┼čar─▒l─▒ m├╝cadeleler verilen bir ├Ân karakol olmas─▒n─▒ sa─člam─▒┼člard─▒r. Ancak bu d├Ânemi as─▒l ├Ânemli k─▒lan, -dergimizin ├Ânceki say─▒lardan birinde daha geni┼č a├ž─▒klamaya ├žal─▒┼čt─▒─č─▒m─▒z ├╝zere- ─░sl├óm d├╝┼č├╝ncesinin h├ókim paradigmas─▒n─▒n modern ├ža─člara kadar de─či┼čmeyecek ve hemen hemen b├╝t├╝n ─░sl├óm d├╝nyas─▒nda h├ókim olacak ┼čekilde yeniden dizayn edilmi┼č olmas─▒d─▒r. B├ót─▒n├«-─░sm├ó├«l├«lerÔÇÖle girilen fikr├« m├╝cadeleye entelekt├╝el g├╝├ž kazand─▒rmak maksad─▒yla Sel├žuklu veziri Niz├óm├╝lm├╝lkÔÇÖ├╝n ad─▒n─▒ ta┼č─▒yan Niz├ómiye Medreselerinin kurulup bir devlet projesi olarak finanse edilmesi, i┼čaret etti─čimiz dizayn─▒n en m├╝him aya─č─▒n─▒ olu┼čturmu┼čtur. Eb├╗ ─░sh├ók e┼č-┼×├«r├óz├« (├Â. 476), ─░m├óm├╝ÔÇÖl-haremeyn Eb├╝ÔÇÖl-Me├ól├« el-C├╝veyn├« (├Â. 478), talebesi Huccet├╝ÔÇÖl-─░sl├óm Eb├╗ H├ómid el-Gazz├ól├« (├Â. 505) gibi ┼×├ófi├«-E┼čÔÇśar├« ├ólimler bu e─čitim m├╝esseselerinde modern ├ža─člara kadar devam edecek olan d├╝┼č├╝nce tarz─▒n─▒n yayg─▒nla┼čmas─▒n─▒ sa─člayacak kadrolar─▒ yeti┼čtirmi┼člerdir. Ayn─▒ d├Ânemde m├╝essesele┼čmeye ba┼člayan tasavvuf da, b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de medreselerin kurulu┼č maksad─▒yla ├Ârt├╝┼čen bir gayeyle desteklenmi┼čtir. B├Âylece ├╝├ž as─▒r kadar sonra tasavvuf k├╝lt├╝r├╝yle yo─črulmu┼č olarak kurulacak olan Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin entelekt├╝el temelleri hicr├« V. as─▒rda at─▒lm─▒┼čt─▒r. Bu i┼člerin ba┼čar─▒ld─▒─č─▒ Sel├žuklu d├Ânemi, uzun Osmanl─▒ as─▒rlar─▒n─▒n belki onda birlik bir dilimine bile tekab├╝l etmez, ama fikr├« ve k├╝lt├╝rel derinlik a├ž─▒s─▒ndan ondan daha b├╝y├╝k bir ├Âneme sahiptir.

Etkisi as─▒rlarca s├╝recek bu geli┼čmelere katk─▒ vermi┼č olmalar─▒na ra─čmen b├╝t├╝nl├╝k i├žindeki varl─▒klar─▒n─▒ pek k─▒sa s├╝re koruyabilen Sel├žuklular─▒n da─č─▒lmas─▒ndan sonra birbiriyle rekabet eden bir├žok devlet ortaya ├ž─▒kt─▒. Bunlardan biri olan ve Aral G├Âl├╝ÔÇÖn├╝n g├╝neyindeki ┬źHarizm┬╗ ad─▒ verilen topraklarda kurulan Harizm┼čahlar, Sel├žuklularÔÇÖa t├ób├« iken m├╝stakil h├óle gelmi┼č bir T├╝rk devletiydi. B├╝y├╝k MuÔÇśtezil├« m├╝fessir Zemah┼čer├«ÔÇÖnin (├Â. 538) memleketi olu┼čundan da anla┼č─▒laca─č─▒ ├╝zere o ├ža─čda ─░sl├óm d├╝nyas─▒n─▒n bir ucu demek olan HarizmÔÇÖde iÔÇśtiz├ól├« d├╝┼č├╝nce yayg─▒nd─▒. Bu sebeple Harizm sultan─▒ Al├óeddin Muhammed, ehl-i beytten birini hal├«fe il├ón etmek s├╗retiyle Sel├žuklu miras─▒n─▒ payla┼čmada Abb├ós├« hal├«fesini dah├« kendisine rakip g├Ârecek kadar ileri gitti. Bununla birlikte, HarizmÔÇÖin yan─▒ s─▒ra b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de M├óver├ó├╝nnehir, ─░ran ve AzerbaycanÔÇÖ─▒ da kontrol eden Harizm┼čahlar, hicr├« VII. asr─▒n ba┼člar─▒nda ─░sl├óm d├╝nyas─▒na do─čru bir kas─▒rga gibi esen Mo─čollar─▒n ├Ân├╝nde duramayarak g├╝tt├╝kleri b├╝y├╝k d├óv├ón─▒n hakk─▒n─▒ veremediler. Al├óeddin MuhammedÔÇÖin o─člu Cel├óleddin Harizm┼čah ├žok destan├« m├╝cadeleler verse de kalabal─▒k Mo─čol ordular─▒ ├Ân├╝nde ba┼čar─▒l─▒ olamad─▒─č─▒ gibi Konya sultan─▒ Al├óeddin Keykub├ód gibi m├╝sl├╝man h├╝k├╝mdarlarla sava┼čarak enerjisini bo┼ča harcamak s├╗retiyle b├╝y├╝k yanl─▒┼člara da imza att─▒.

Harizm┼čahlar─▒n h├ókim oldu─ču ├╝lkeleri k─▒sa s├╝rede ele ge├žirip hicr├« VII. asr─▒n ortalar─▒nda Anadolu, Irak ve SuriyeÔÇÖye giren ve 658/1256ÔÇÖda hil├ófet merkezi Ba─čdatÔÇÖ─▒ i┼čgal ederek yak─▒p y─▒kan Mo─čollar─▒ durdurmak Meml├╗klerÔÇÖe (Mem├ólik) nasip oldu. S├Âzl├╝kte ┬źk├Âleler┬╗ demek olan Meml├╗kler, aslen selefleri olan Eyy├╗b├«lerÔÇÖin asker olarak orduya ald─▒klar─▒ K─▒p├žak T├╝rklerinden olu┼čuyorlard─▒. M─▒s─▒r, Filistin, Suriye, G├╝neydo─ču Anadolu, Hicaz gibi ├╝lkelerde 250 y─▒ldan fazla h├╝k├╝m s├╝ren ve Abb├ós├« hil├ófetini -ismen de olsa- M─▒s─▒rÔÇÖda canland─▒r─▒p himaye eden Meml├╗kler Devleti, ─░bn-i Hald├╗nÔÇÖun MukaddimesiÔÇÖnde ed-Devlet├╝ÔÇÖt-T├╝rkiyye ad─▒yla zikredildi─či ├╝zere, belki de ad─▒nda ┬źT├╝rk┬╗ kelimesi ge├žen ilk m├╝sl├╝man devlettir.

Mo─čollardan yakla┼č─▒k iki as─▒r sonra yine do─čudan gelen ve TimurÔÇÖun ba┼č─▒nda bulundu─ču bir ba┼čka ist├«l├ó dalgas─▒ daha zuhur etti. T├╝rklerin olu┼čturdu─ču bu dalgan─▒n Irak, Anadolu gibi ├╝lkelerde ├žarp─▒┼čt─▒─č─▒ unsurlar da T├╝rkÔÇÖt├╝. Timur, eserleri as─▒rlarca Osmanl─▒ medreselerinde ders kitab─▒ olarak okutulan Teft├óz├ón├« (├Â. 792), Seyyid ┼×erif C├╝rc├ón├« (├Â. 812) ve ─░bn├╝ÔÇÖl-Cezer├« (├Â. 833) gibi ├ólimlerin, Abd├╝lk─üdir el-Mer├óg├« gibi sanatk├órlar─▒n h├ómisi olsa da, girdi─či yerlerde zulmetti─či ve gen├ž Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin geli┼čmesini duraklatt─▒─č─▒ i├žin Orta Do─čuÔÇÖda hep menf├« bir imaja sahip olmu┼č, m├╝spet y├Ânleriyle hi├ž an─▒lmam─▒┼čt─▒r. TimurÔÇÖun devletinin bakiyyesi olan Ulu─č BeyÔÇÖin SemerkantÔÇÖta rasathane kurup ─░sl├óm ilim tarihinde ad─▒ndan s├Âz ettiren ├žal─▒┼čmalar yapm─▒┼č olmas─▒ da burada hat─▒rlanmas─▒ gereken bir husustur.

T├╝rklerle en fazla ├Âzde┼čle┼čen ve bu sebeple ┬źT├╝rk asr─▒┬╗ ad─▒n─▒ hakk─▒yla alan zaman dilimi ise ┼č├╝phesiz XVI. as─▒rd─▒r. ├ç├╝nk├╝ bu as─▒rda Meml├╗kleri tarihten silip Orta ve Bat─▒ Avrupa d─▒┼č─▒ndaki b├╝t├╝n Akdeniz havzas─▒na h├ókim olan Osmanl─▒lar, onlar─▒n do─čudaki kom┼čular─▒ ve amans─▒z rakipleri olan ─░ranÔÇÖdaki ┼×i├« Safev├«ler, T├╝rkistanÔÇÖdaki ┼×eyb├ón├«ler ve HindistanÔÇÖdaki B├ób├╝rl├╝ler hep T├╝rk as─▒ll─▒ hanedanlard─▒r.

Yukar─▒da ad─▒n─▒ zikretti─čimiz b├╝t├╝n devletlerin en ihti┼čaml─▒ olan─▒ ise ┼č├╝phesiz Osmanl─▒ DevletiÔÇÖdir. ─░sl├ómÔÇÖ─▒ Balkanlara g├Ât├╝r├╝p 400 y─▒l ─░sl├óm d├╝nyas─▒n─▒n lider ve h├ómisi olarak d├╝nya tarihine y├Ân vermesi d─▒┼č─▒nda onun en ├Ânemli ay─▒r─▒c─▒ ├Âzelliklerinden biri resm├« dilinin T├╝rk├že olu┼čudur. Ger├žekten de ilk m├╝sl├╝man T├╝rk devletlerinden olup kurulu┼čundan sonra co─črafyas─▒n─▒ de─či┼čtirmeyen Karahanl─▒lar vb. birka├ž─▒ istisn├ó edilirse burada an─▒lan di─čer devletlerin resm├« dilleri kurulduklar─▒ co─črafyada h├ókim olan Arap├ža veya Fars├ža idi. Mesel├ó Meml├╗klerle onlar gibi hicr├« III. as─▒rda M─▒s─▒rÔÇÖda h├╝k├╝m s├╝ren Tulun├« ve ─░h┼čid├«lerin resm├« dili Arap├ža; Gazneliler, Sel├žuklular ve Harizm┼čahlar─▒n resm├« dili Fars├ža idi. Hatt├ó h├ókim olduklar─▒ co─črafyadaki n├╝fusun ekseriyeti T├╝rk olmas─▒na ra─čmen Anadolu Sel├žuklu DevletiÔÇÖnin bile resm├« dili Fars├ža idi. TimurÔÇÖdan sonra ├ça─čatay leh├žesinin T├╝rkistanÔÇÖda geli┼čmesine paralel olarak AnadoluÔÇÖda da T├╝rk├ženin kendisiyle okunup yaz─▒l─▒r bir dil h├óline getirilerek resm├« dil olarak kullan─▒lmas─▒ b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de Osmanl─▒lar─▒n sayesinde olmu┼čtur. Osmanl─▒lar─▒n i├žlerinden ├ž─▒kt─▒klar─▒ Anadolu beyliklerinin T├╝rkmen k├╝lt├╝r├╝ne s─▒k─▒ ba─čl─▒l─▒klar─▒yla izah edilebilece─čini sand─▒─č─▒m─▒z bu husus, son derece dikkat ├žekici olup ├╝zerinde uzun boylu d├╝┼č├╝nmeyi hak etmektedir.

Netice itibar─▒yla ─░sl├óm tarihindeki rollerinin k─▒sa bir panoramas─▒n─▒ vermeye ├žal─▒┼čt─▒─č─▒m─▒z bu yaz─▒, T├╝rklerin d├╝nya siyasetindeki ├Ânemini g├Âstermektedir. Ancak bug├╝n bizim kendimizi onlarla ├Âzde┼čle┼čtirerek onlar─▒n yapt─▒klar─▒ndan kendimize pay ├ž─▒karmam─▒z hem ucuz bir ham├óset hem de m├ón├ós─▒z bir davran─▒┼č olur. ├ç├╝nk├╝ o tarihi yapanlar bizler de─čiliz, dolay─▒s─▒yla -├Âvg├╝ye de─čse bile- onun ├Âvg├╝s├╝n├╝ hak etmi┼č olmay─▒z. Bu konuda ├Âvg├╝n├╝n de yerginin de muhatab─▒ olanlar o tarihi yapanlard─▒r. Onlar ise -kendilerini atalar─▒yla ├Âzde┼čle┼čtirip hep ge├žmi┼čle ├Âv├╝nen Yahudiler hakk─▒nda KurÔÇÖ├ón-─▒ Ker├«mÔÇÖin buyurdu─ču gibi- ÔÇťGe├žip gitmi┼č bir topluluktur. Onlar─▒n yapt─▒klar─▒ kendilerinin, sizin yapt─▒klar─▒n─▒z da sizindir.ÔÇŁ (el-Bakara 2/134, 141) Bizim i├žin ├Ânemli olan kendi yapt─▒klar─▒m─▒zd─▒r. Tarihe sadece ibret almak ve ders ├ž─▒karmak i├žin bakmak gerekir. Ancak yeni yeti┼čen nesilleri do─čruya y├Âneltmek i├žin tarihten ├Ârnekler vermek ve;

ÔÇťSenin ecd├ód─▒n b├Âyleydi, sen de ├Âyle ol!ÔÇŁ yolunda telkinlerde bulunmak -├Âl├ž├╝y├╝ ka├ž─▒r─▒p ├╝st├╝nl├╝k taslamaya varmamak kayd─▒yla- tasvip edilebilir.