┬źAD├éLET ve ─░HSAN┬╗

YAZAR : Mustafa As─▒m K├ť├ç├ťKA┼×CI tali@yuzaki.com

m_kucukasci-SAYI-119

Cuma hutbelerinden hepimiz ┼ču ├óyet-i ker├«menin me├óline ├ó┼čin├óy─▒z:

ÔÇť┼×├╝phesiz Allah, ad├óleti, iyilik yapmay─▒, yak─▒nlara yard─▒m etmeyi emreder; hay├ós─▒zl─▒─č─▒, fenal─▒k ve azg─▒nl─▒─č─▒ da yasaklar. O, d├╝┼č├╝n├╝p tutas─▒n─▒z diye size ├Â─č├╝t veriyor.ÔÇŁ (en-Nahl, 90)

├ľmer bin Abd├╝laziz -rahmetull├óhi aleyh- bu ├óyet-i ker├«menin hutbelerde okunmas─▒n─▒ kararla┼čt─▒rm─▒┼č. ├ç├╝nk├╝ bu ├óyet, KurÔÇÖ├ón-─▒ Ker├«mÔÇÖin en ┼č├╝mull├╝ (kapsaml─▒) ├óyeti olarak g├Âr├╝lm├╝┼č.

T├╝rk├že terc├╝mesinde bu kapsay─▒c─▒l─▒─č─▒ hissedebiliyor muyuz?

Tam olarak de─čil. ├ç├╝nk├╝ say─▒lanlar i├žinde ├«man ve ib├ódet k─▒sm─▒ ge├žmiyormu┼č gibi geliyor.

├ç├╝nk├╝ All├óhÔÇÖ─▒n emretti─či adl, T├╝rk├žedeki ad├óletten ibaret de─čil. ─░hsan da iyilikten ibaret de─čil.

Tefsirlere g├Âre; ┬źAdl┬╗, kelime-i ┼čah├ódeti benimsemek ve tevhid demek. Zira KurÔÇÖ├ón-─▒ KerimÔÇÖde All├óhÔÇÖa ortak ko┼čmak demek olan ┼čirk de b├╝y├╝k bir zul├╝m olarak vasfedilir. (Lokm├ón, 13) Zulm├╝n z─▒dd─▒ ad├ólet, ┼čirkin z─▒dd─▒ tevhid…

Yine ad├ólet, insan─▒n i├ž ve d─▒┼č─▒n─▒n ad├ólet terazisinin iki kefesi gibi e┼čit olmas─▒ m├ón├ós─▒na da geliyor. Bu da ├«m├ón─▒n ihl├ós─▒na i┼čaret eder. ├ç├╝nk├╝ i├ž ve d─▒┼č─▒n e┼čit olmamas─▒, nifak ve riy├ód─▒r.

Daha ├Âtesi, ┬źel-Adl┬╗, All├óhÔÇÖ─▒n ad─▒d─▒r. (KurÔÇÖ├ón Yolu, III/380-383)

Ad├ólet; elbette be┼čer├« m├╝nasebetlerde, muhakemelerde yani kul haklar─▒ sahas─▒nda hakk─üniyetli olmay─▒, e┼čitler aras─▒nda e┼čit davranmay─▒ da ifade eder.

Me├ólin; hi├žbir zaman asl─▒n, orijinalin yerini tutamayaca─č─▒na da g├╝zel bir misaldir bu ├óyet.

Yine d├╝┼č├╝nce d├╝nyam─▒zda; asl├« mefhumlar─▒n, derinlere giden k├Âklerin ne kadar m├╝him oldu─čuna da g├╝zel bir misal… O kelimeleri att─▒─č─▒m─▒zda neleri kaybedece─čimiz a├ž─▒k.

1935ÔÇÖte bin y─▒ld─▒r kulland─▒─č─▒m─▒z kelimelere ┬źT├╝rk├že┬╗ kar┼č─▒l─▒klar uydururken, ┬źad├ólet┬╗e ┬źt├╝ze┬╗ kar┼č─▒l─▒─č─▒n─▒ teklif etmi┼člerdi.1

Allah muhafaza etmi┼č. Az─▒c─▒k tutsa idi, bug├╝n;

ÔÇťKu┼čkusuz Tanr─▒, t├╝zeyi komut verir!..ÔÇŁ diye hutbe okuyanlara rastlanabilirdi. Hatt├ó onlar, millet anlas─▒n diye b├Âyle yap─▒yoruz da diyebilirlerdi! Hakikaten Allah korumu┼č.

Ad├ólet, bu derin m├ón├ós─▒n─▒; ┬źD├╝┬şzeltme, dengeye getirme┬╗ m├ón├ós─▒ndan al─▒yor. T├ódil etmek, t├ódil├ót, mu├ódil, m├╗tedil ve itidal kelimelerinin adl k├Âk├╝nden geldi─čini hat─▒rlayal─▒m. ─░nanc─▒ d├╝zeltmek de adl, davran─▒┼č─▒ d├╝zeltmek de… A┼č─▒r─▒l─▒klardan uzakla┼čmak da ad├ólet…

Bug├╝n; TanzimatÔÇÖtan beri bozulan, tahrip edilen bir ┼čeyleri d├╝zeltmeye cesaret ediyoruz. Osmanl─▒ca dersi tart─▒┼čmalar─▒ da bunun i├žinde. Lisan─▒m─▒z─▒n en m├╝him m├ón├ó ve kelime kayna─č─▒n─▒n ─░sl├ómÔÇÖ─▒n ne┼čÔÇÖet etti─či dil olan Arap├ža oldu─čunu itiraf etmek mecburiyetindeyiz. Ad├ólet diye bir mefhumumuz yok imi┼čse, bunu Arap├žadan ald─▒─č─▒m─▒z─▒ itiraftan niye y├╝ks├╝nelim?

─░sl├ómÔÇÖa girdi─čimiz ilk as─▒rlarda fethetti─čimiz beldelerde bile, kendi dilimiz hen├╝z haz─▒r olmad─▒─č─▒ndan; Fars├ža konu┼čmu┼č, yazm─▒┼čsak, Mesnev├«, Bostan, G├╝listan gibi en m├╝him ┼č├óheserlerimiz Fars├ža ile yaz─▒lm─▒┼čsa bu tecr├╝beyi niye ink├ór edelim?..

Cumhuriyet fikrini Yunan veya Frans─▒zlardan, sanayi ve teknolojiyi ─░ngiliz ve Amerikal─▒lardan ald─▒─č─▒m─▒z─▒ ink├ór ediyor muyuz? Tel├óffuz etmekten ├žekinseler de; biz de insanl─▒─ča ┬źad├ólet┬╗in ve ┬źihsan┬╗─▒n en g├╝zel misallerini verdik, ├Â─črettik, kazand─▒rd─▒k.

Bu sebeple geri d├Ând├╝r├╝lemez tarih├« sebeplerle, dilimizde Arap├ža ve Fars├ža bir zenginlik olarak mevcut.

Bat─▒l─▒, L├ótince ve Yunanca hakk─▒nda bu itiraf─▒ hi├ž y├╝ks├╝nmeden yap─▒yor. Mevcut ─░ngilizcede, ┬ź├Âz ─░ngilizce┬╗nin sadece y├╝zde 20-33 aras─▒ oldu─ču bildiriliyor.2

Bug├╝n kelimelerdeki ┬źt├ódil├ót┬╗ ihtiyac─▒, harften daha ├ócil…

Bir misal:

Diyanet ─░┼čleri Ba┼čkanl─▒─č─▒ duyurmaktan sevin├ž duydu─čum bir yar─▒┼čma ba┼člatm─▒┼č:

KurÔÇÖ├ón-─▒ Kerim Kit├óbeti Hat M├╝sabakas─▒…

G├╝zelleriyle ve estetikten uzak olanlar─▒yla, bilgisayar hatlar─▒n─▒n iyice ├žo─čald─▒─č─▒ mushaf kit├óbeti sahas─▒na, sanat dokunu┼ču getirebilecek g├╝zel bir m├╝sabaka… Fakat ad─▒n─▒n ├╝zerinde bir ibare daha koymu┼člar:

ÔÇťUlusal D├╝zeydeÔÇŁ

┬źUlus┬╗ da ┬źd├╝zey┬╗ de, bindikleri ┬źsal┬╗ da, iyi ki ba─čr─▒m─▒za yerle┼čip kalmam─▒┼č diye sevindi─čimiz ┬źt├╝ze┬╗nin karde┼čleri… Onlar─▒ ┬źt├╝ze┬╗nin yan─▒na yollamal─▒… Bozanlar kadar olsun; t├ódil etme, d├╝zeltme (adl), g├╝zelle┼čtirme (ihs├ón) cesareti g├Âsterelim!.. Allah emrediyor!..

En az─▒ndan, bu kelimeler mushaf yazma yar─▒┼čmas─▒ afi┼čine konmamal─▒!.. Bu hi├ž ┬ź├ódil┬╗ de─čil!.. ├ç├╝nk├╝ bu kelimeler, KurÔÇÖ├ón ile zihin al├ókalar─▒m─▒z kopsun diye uyduruldu.

Medeniyet; kelimeler, mefhumlar ├╝zerinde y├╝kselir. Ancak onun temel anlay─▒┼č─▒nda iktisada bak─▒┼č da m├╝him rol oynar.

Bat─▒ medeniyetinin ├╝retti─či Kapitalizm, Liberalizm, Sosyalizm cereyanlar─▒ hep ┬źkapital-sermaye-serbest piyasa┬╗ gibi madd├« hususlar─▒ esas ald─▒. Onlar; insan eme─činin hakk─▒n─▒ bulmas─▒, dolay─▒s─▒yla e┼čitli─či ve ad├óleti arzuluyormu┼č gibi i┼če giri┼čseler de, neticeleri hep istismara ├ž─▒kt─▒. T─▒pk─▒ daha ├Ânce feodal d├╝zeni d├╝zeltme, insanlar─▒ kilise tasallutundan kurtarma yolunda yapt─▒klar─▒n─▒n da daha b├╝y├╝k es├óretlerle neticelenmesi gibi.

─░sl├óm ise bir ideolojiden ├žok fazlas─▒… ┬źAllah, adli emreder.┬╗ T├ódil etmeyi, d├╝zeltmeyi, ─▒slah─▒ emreder:

M├╝lk All├óhÔÇÖ─▒nd─▒r. F├ón├«lik s─▒rr─▒ sebebiyle, insan ├Âm├╝r boyu elinde tuttuklar─▒ ├╝zerinde ancak bir devre m├╝lk kadar sahiplik iddia edebilir. ├ľl├╝nce her ┼čeyi bir g├╝zel ismi de ┬źel-V├óris┬╗ olan All├óhÔÇÖa kal─▒r!..

├ľyleyse insan em├ónet olarak elinde olan ├╝zerinde, sadece belli ┼čartlar d├óhilinde tasarruf etmekle m├╝kelleftir.

Servet sadece zengin bir muhite hapsolmamalıdır. Zekât, infak, ihsan gibi müdahalelerle tedâvülde tutulmalıdır. İsraf, savurganlık ve cimrilik olmamalıdır.

├ço─ču sosyalist d├╝┼č├╝ncelere sahip karikat├╝ristler yahut rejis├Ârler, zenginleri nas─▒l resmeder?

Zengin ├žirkindir. Koca g├Âbekli, duyars─▒z, bencil, korkak, menfaatperest bir varl─▒k olarak resmedilir.

Evet, zenginlik insan─▒ vicdanen ├žirkinle┼čtirir. Fakat ─░sl├óm bu ├žirkinli─či t├ódil eder. C├Âmertlik, infak ve di─čerg├óml─▒k ile zenginli─či g├╝zelle┼čtirir, hayran olunacak, g─▒pta edilecek bir makama y├╝kseltir. (Buh├ór├«, ─░lim, 15)

Bat─▒da fakir halk i├žin; ÔÇťEkmek bulamad─▒larsa pasta yesinler.ÔÇŁ diyen ve sonunda giyotine yollanan sarayl─▒ kad─▒nlarla ayn─▒ devirde, Osmanl─▒ sultan han─▒mlar─▒, vakfiyelerinde;

ÔÇťTrabzonÔÇÖdan bal getirile, sebillerden ┼čerbet ak─▒t─▒la, hi├žbir masraftan ka├ž─▒n─▒lmaya!..ÔÇŁ diyorlard─▒. H├ól├ó t├╝rbelerinde du├ólar al─▒yorlar.

Yaz─▒m─▒z─▒n ba┼č─▒nda me├ólini zikretti─čimiz ├óyet-i ker├«menin ikinci kelimesindeki ┬źihs├ón┬╗─▒ (sadece iyilik, kerem, c├Âmertlik de─čil…) en do─čru ┼čekilde anlam─▒┼č insanlard─▒ medeniyetimizin insanlar─▒.

─░hsan kelimesindeki derinlik de, sadece iyilik de─čil, k├Ât├╝l├╝─če bile iyili─či ih├óta ediyordu. Basit bir iyilik de─čil; All├óhÔÇÖ─▒ g├Âr├╝yormu┼č├žas─▒na, her fiilini hasenele┼čtirmeyi, her s├Âz├╝ne h├╝sn, her tavr─▒na ahseniyet kazand─▒rmay─▒ ifade ediyordu. Adl gibi, ┬źMuhsin┬╗ de All├óhÔÇÖ─▒n ismi…

ÔÇťHer medeniyet kendi insan tipini yeti┼čtirir.ÔÇŁ

Her medeniyet piramidinin zirvesini kim tutuyorsa, tabana kadar onun kimli─či, o ┼čahs─▒n ┼čahsiyeti yans─▒r, denilir. ─░sl├óm medeniyetinin g├╝zel ├Ârneklerinin tamam─▒nda, Hazret-i PeygamberÔÇÖin ┼čahsiyeti vard─▒r. Bu medeniyeti kelime kelime ve vas─▒f vas─▒f O meydana getirmi┼čtir.

Piramidin yerine bizim i├žin daha s─▒cak bir misal olan kubbeyi koyal─▒m. Bizim kubbemizin s├╝tun ba┼člar─▒nda ─░sl├óm harfleriyle Allah Te├ól├ó, Muhammed -sall├óll├óhu aleyhi ve sellem-, Hulef├ó-y─▒ R├ó┼čid├«n, ehl-i beyt ve a┼čere-i m├╝be┼č┼čerenin adlar─▒ yaz─▒l─▒d─▒r. Bu millet bu kubbenin g├Âlgesinde ya┼čad─▒k├ža, en g├╝zel medeniyet n├╝m├╗neleri sergilemi┼čtir. Onlar cihan─▒n g├Âk kubbesinde daima ho┼č sad├ólar b─▒rakm─▒┼čt─▒r.

O minberden y├╝kselen;

ÔÇť─░nnall├óhe yeÔÇÖmuru biÔÇÖl-adl…ÔÇŁ sad├ós─▒n─▒; l├ófz─▒yla, harfiyle, m├ón├ós─▒yla, derin m├╝nasebetleriyle g├Ân├╝llerinden hi├ž ay─▒rmayarak…

_______________________

1 https://archive.org/details/osmanlicadantr00lk

Bu kitab─▒ tetkik ederek, bug├╝n al─▒┼č─▒p kulland─▒─č─▒m─▒z nice kelimenin, o g├╝n, m├óziyle irtibat─▒ koparmak ad─▒na nas─▒l bir gayretke┼člikle uyduruldu─čunu g├Ârebiliriz.

2 http://en.wikipedia.org/wiki/Latin_influence_in_English

http://dictionary.reference.com/help/faq/language/t16.html

http://www.slate.com/blogs/lexicon_valley/2014/03/10/etymology_languages_that_have_contributed_to_english_vocabulary_over_time.html