18. Y├╝zy─▒l Ayd─▒nlanma S├╝recinde D─░N-B─░L─░M ─░L─░┼×K─░S─░

YAZAR: Ahmet MERAL ahmetmeral61@gmail.com

A_MERAL-SAYI119
ÔÇťTarihin gelecekteki seyrinin; bug├╝nk├╝ neslin ilim ve din aras─▒ndaki ili┼čkiler hakk─▒nda verece─či karara ba─čl─▒ oldu─čunu iddia etmek, bir m├╝bal├ó─ča say─▒lmaz.ÔÇŁ (A. N. Whitehead)

18. y├╝zy─▒l ayd─▒nlanma d├╝┼č├╝ncesi; k├Âkleri antik Yunan d├╝┼č├╝ncesine kadar uzanan bir s├╝recin devam─▒ olarak ortaya ├ž─▒kt─▒ ve daha ├žok FransaÔÇÖda etkili oldu. Ayd─▒nlanmayla birlikte; d├╝┼č├╝nce ve bilim alanlar─▒nda boy g├Âsteren geli┼čmelerin teorik temelleri tamamland─▒. Antik YunanÔÇÖda Hazret-i ─░saÔÇÖdan d├Ârt-be┼č as─▒r ├Ânce; ak─▒lc─▒ d├╝┼č├╝nce ve bilimlerin temelleri at─▒lm─▒┼č, ancak unutulmaya y├╝z tutmu┼čken, ─░sl├óm medeniyeti eliyle kaybolmaktan kurtulmu┼čtur. Antik d├╝┼č├╝ncenin kazan─▒mlar─▒, ─░sl├óm ├ólimlerinin yeni yorum ve katk─▒lar─▒yla End├╝l├╝s ve Sicilya b├Âlgelerinde bat─▒ d├╝nyas─▒yla temas etti ve R├ÂnesansÔÇÖ─▒ tetikledi. B├Âylece; d├╝nyay─▒ sistematik olarak tan─▒ma, k├óin├ót─▒n i┼čleyi┼č kanunlar─▒n─▒ anlama y├Ân├╝nde, ├Ânemli ad─▒mlar at─▒ld─▒. ├ľte yandan Reform Hareketleri, KiliseÔÇÖnin yeni konumunu belirledi ve y├╝z├╝ d├╝nyaya d├Ân├╝k bir medeniyetin habercisi oldu. ┬źErken ayd─▒nlanma┬╗ kabul edilecek bu d├Ânemde, bilim adamlar─▒ k─▒smen KiliseÔÇÖden de destek alarak b├╝y├╝k ayd─▒nlanman─▒n ├Ân├╝n├╝ a├žt─▒lar.

Ayd─▒nlanma ├ça─č─▒ÔÇÖn─▒n olu┼čmas─▒nda etkili olan bilim adamlar─▒ndan biri olan Kopernik (1473-1543); ┬źevrende G├╝ne┼č merkezli bir sistem oldu─čunu ve G├╝ne┼čÔÇÖin D├╝nya etraf─▒nda de─čil, D├╝nyaÔÇÖn─▒n G├╝ne┼č etraf─▒nda d├Ând├╝─č├╝┬╗n├╝ ispatlayarak, antik YunanÔÇÖdan itibaren kabul g├Âren eski astronomi anlay─▒┼č─▒n─▒ de─či┼čtirdi.

KopernikÔÇÖin a├žt─▒─č─▒ yolda ilerleyen Galileo Galilei (1564-1642); ┬źD├╝nyaÔÇÖn─▒n yuvarlak oldu─ču┬╗nu ispatlayarak, KiliseÔÇÖnin kabul etti─či eski teorinin yanl─▒┼čl─▒─č─▒n─▒ ortaya koydu, engizisyon mahkemesinde yarg─▒lanma pahas─▒na, D├╝nyaÔÇÖn─▒n d├╝z oldu─ču g├Âr├╝┼č├╝ne kar┼č─▒ ├ž─▒kt─▒. Ayr─▒ca fizik alan─▒nda da ├že┼čitli ├žal─▒┼čmalar ger├žekle┼čtirdi ve bilime hizmet etti.

18. y├╝zy─▒l─▒n ba┼č─▒ndan itibaren bir├žok tabiat filozofu fevkal├óde ├žabalar sarf ederek tabiat─▒ insanlar─▒n yarar─▒na kullanacak bir bi├žimde ke┼čfe ├ž─▒kt─▒. All├óhÔÇÖ─▒n yaratt─▒─č─▒ tabiat, m├╝kemmel bir sistemdi. K├óin├ót─▒n i┼čleyi┼č kanunlar─▒ndan haberdar olmak ad─▒na, bilim adamlar─▒n─▒n incelemeleri giderek daha fazla yo─čunla┼čt─▒. Dindar bir insan olan ve kimilerince d├╝nya tarihinin en b├╝y├╝k bilim adam─▒ olarak kabul edilen ─░ngiliz as─▒ll─▒ Isaac Newton (1643-1727); hayat─▒n─▒n b├╝y├╝k b├Âl├╝m├╝nde, mistik ve say─▒larla u─čra┼čan biri olarak teolojiye kafa yormu┼čtu. ├ľzellikle matematik ve fizik alan─▒ndaki ├žal─▒┼čmalar─▒ ├ža─č a├žan t├╝rdendi. K├óin├ót─▒n d├╝zeniyle ilgili a├ž─▒klamalar─▒ -mesel├ó, yer ├žekimi teorisini a├ž─▒klayan ├╝nl├╝ form├╝l├╝- muazzam bir b├╝t├╝nle┼čtirici g├╝ce sahipti. Bu teori, iki as─▒r boyunca ├žok ├╝retken bir d├Âneme giren fizik ara┼čt─▒rmalar─▒n─▒n yolunu a├žt─▒. Newton; -ba┼čka bir kimseye nasip olmayacak ├Âl├ž├╝de- genel kanunlar─▒ ortaya ├ž─▒karan bir ki┼či olarak, bug├╝n h├ól├ó ge├žerlili─čini koruyan bir ilm├« faaliyet modeli geli┼čtirdi. 1687ÔÇÖde yay─▒mlanan ┬źPhilosophiae Naturalis Principia Mathematica┬╗ adl─▒ kitab─▒yla kl├ósik mekani─čin temelini att─▒. Bu kitap, tarih├« s├╝re├ž i├žerisinde en ├Ânemli bilim kitaplar─▒ndan biri olarak kabul edilmektedir. Ayr─▒ca Newton, diferansiyel ve integral hesaplar─▒n─▒ bilime kazand─▒rd─▒. Dindarl─▒─č─▒yla tan─▒nan bu bilim adam─▒, gelmi┼č ge├žmi┼č en b├╝y├╝k ├╝├ž matematik├židen biri olarak an─▒lmaktad─▒r.

Ayd─▒nlanma ├ça─č─▒ÔÇÖnda ak─▒lc─▒l─▒k diye tan─▒mlanan; ┬źAkl─▒n kullan─▒lmas─▒ ile do─čru bilgiye ula┼čabilece─či fikri┬╗ temel olarak kabul edilmi┼čtir.

Ak─▒lc─▒l─▒k (rasyonalizm) ak─▒m─▒n─▒n en ├Ânemli ismi Alman felsefecisi Immanuel Kant (1724-1804); d├Ânemin bilim adamlar─▒n─▒n Ayd─▒nlanmaÔÇÖya bak─▒┼č─▒n─▒ ┼č├Âyle belirtir:

ÔÇťAyd─▒nlanma, insan─▒n kendisinin su├žu oldu─ču ves├óyetten kurtulmas─▒d─▒r. Ves├óyet; insan─▒n kendi akl─▒n─▒, ba┼čkalar─▒n─▒n y├Ânetimi olmadan kullanamamas─▒ demektir. E─čer bu ves├óyetin sebebi; ak─▒lca eksiklikte de─čil de, insan─▒n, ba┼čkalar─▒n─▒n y├Ânetimini kullanma y├Ân├╝nde karar ve cesaret eksikli─činde bulunuyorsa, o zaman bu ves├óyetin su├žu insan─▒n kendisindedir.ÔÇŁ*

Bu d├Ânemde deney ve g├Âzlem ├Ânem kazanm─▒┼č, tabiat ilimlerinde b├╝y├╝k geli┼čmeler sa─članm─▒┼čt─▒r.

Frans─▒z Ren├ę Descartes (1596-1650); bilim temelli bilgiye ancak matematikle ula┼č─▒labilece─čini ├Âne s├╝rm├╝┼č ve bu sebeple analitik ve geometriyi geli┼čtirmi┼čtir.

Ayd─▒nlanman─▒n tesiri sosyal bilimlere de yans─▒yarak, ak─▒lc─▒ bir g├Âr├╝┼č benimsenmi┼č ve edebiyat eserlerinde daha ├žok toplumla ilgili konular i┼členmi┼čtir. Bu alanda ├Âzellikle Jean-Jacques Rousseau (1712-1778) gibi m├╝tefekkirler; yaz─▒lar─▒nda bask─▒c─▒ d├╝┼č├╝ncelere kar┼č─▒ ├ž─▒karak, demokrasinin do─čmas─▒nda ve geli┼čmesinde katk─▒da bulunmu┼člard─▒r. Bu durum otoriteye ba┼čkald─▒r─▒y─▒ tetikledi ve bask─▒c─▒ idarelere kar┼č─▒ halk hareketlerinin zeminini haz─▒rlad─▒. Ayd─▒nlar─▒n s─▒k├ža g├╝ndeme getirdi─či, insan haklar─▒ kavram─▒; siyas├« hareketlerin belli ba┼čl─▒ dinami─čini olu┼čturdu.

Ayd─▒nlanma ├ça─č─▒ÔÇÖnda bilim etraf─▒ndaki geli┼čmeler ve edebiyat alan─▒nda oldu─ču gibi g├╝zel sanatlar alan─▒nda da geli┼čmeler olmu┼č; ├Âzellikle m├╝zik alan─▒nda kl├ósik bat─▒ m├╝zi─činin en etkili bestek├órlar─▒ Mozart (1756-1791), Johann Sebastian Bach (1685-1750) gibi ├╝nl├╝ besteciler yeti┼čmi┼čtir.

Reform HareketleriÔÇÖnin devam─▒ niteli─činde geli┼čmelerden biri de; KiliseÔÇÖnin topluma daha insan├« bir ├žer├ževede m├╝dahale edece─či g├Âr├╝┼č ve d├╝┼č├╝ncelerinin yayg─▒nla┼čm─▒┼č olmas─▒yd─▒.

D─░N-B─░L─░M ─░L─░┼×K─░LER─░

ÔÇťDin ve bilim, insan hay├ótiyetini sa─člayan iki nehirdir. Kar┼č─▒ kar┼č─▒ya getirilmesi; sadece anlams─▒z de─čil, insanl─▒─č─▒ h├╝srana s├╝r├╝kleyecek tehlikeli bir yakla┼č─▒md─▒r. Bilim; ya┼čad─▒─č─▒m─▒z k├óinat ile ilgili ger├žekleri, deney neticelerini sistematik bir bi├žimde inceleyerek bulmay─▒ ama├žlayan disiplindir.

Bilimin vazifesi, hayat─▒m─▒z─▒ kolayla┼čt─▒ran geli┼čmelerin ├Ân├╝n├╝ a├žmakt─▒r. Bu sebeple bilim, All├óhÔÇÖ─▒n yery├╝z├╝ne koydu─ču k├óin├ót─▒n i┼čleyi┼č kanunlar─▒n─▒ dikkate al─▒r. S├╝nnetullah denilen bu kurallarda, de─či┼čiklik ve esneklik yoktur. ─░nsanlar en basitinden en karma┼č─▒─č─▒na kadar ├ólemde var olan bu kurallar─▒ dikkate almazlarsa; yery├╝z├╝ nimetlerinden yeterince yararlanamaz, s─▒k─▒nt─▒, yoksulluk, kar─▒┼č─▒kl─▒k ve ma─čduriyet i├žinde kal─▒rlar. Mesel├ó; insanlar binalar─▒n─▒ g├╝├žs├╝z malzemeden olu┼čturursa, tabi├« fel├óketlere davetiye ├ž─▒karm─▒┼č olur. Tah─▒llar, meyve ve sebzeler mevsiminde ekilmez ve toplanmazsa; g─▒da s─▒k─▒nt─▒s─▒ ve k─▒tl─▒k problemi ya┼čan─▒r. Evler dere yataklar─▒na in┼ča edilirse, sel fel├óketi riski ka├ž─▒n─▒lmaz h├óle gelir. Bilim, k├óin├ót─▒n i┼čleyi┼č kanunlar─▒n─▒ dikkatle inceleyerek; g├╝ne┼č ─▒┼č─▒nlar─▒ndan ve suyun hareket debisinden, enerji ├╝retmeyi ba┼čard─▒. Bilim sayesinde, k├óin├ót─▒n t├ób├« oldu─ču kurallar incelenerek; hayat konforumuzu art─▒ran bir dizi yenilik ve icat olu┼čtu ve olu┼čmaya devam ediyor.

Din ise, yery├╝z├╝nde insanlar─▒n birbirleriyle ili┼čkilerini sa─člam bir temele oturtmalar─▒n─▒ sa─člayan esaslar─▒ belirler. Bilhassa sem├óv├« dinler ve ─░sl├ómiyet; YaratanÔÇÖa ortak ko┼čmadan, insanlar aras─▒ ili┼čkileri ve insan e┼čya ili┼čkilerini belirler. ─░nsan─▒n zaaflar─▒na kar┼č─▒, i├ž d├╝nya zenginli─čini ve ib├ódeti ├Âne ├ž─▒kar─▒r. Zulme, haks─▒zl─▒─ča ve ad├óletsizli─če kar┼č─▒ All├óhÔÇÖ─▒n ├Âl├ž├╝lerine insanl─▒─č─▒ uymaya ├ža─č─▒r─▒r. Ne ge├žmi┼čte ne de g├╝n├╝m├╝zde, din ve bilim hi├žbir zaman kar┼č─▒ kar┼č─▒ya gelmemi┼čtir.

Hi├žbir d├«n├« metinde;

┬ź├élemin kanunlar─▒n─▒ incelemeyin, sak─▒n hayat─▒m─▒z─▒ kolayla┼čt─▒ran g├╝zel bulu┼člar yapmay─▒n.┬╗ diye bir tavsiye yoktur.

Din adamlar─▒ndan da;

┬źK├óin├ót─▒n i┼čleyi┼č kanunlar─▒n─▒ niye inceliyorsunuz, niye hayat─▒m─▒z─▒ kolayla┼čt─▒ran ├žabalar i├žine giriyorsunuz?┬╗ diye cidd├« bir serzeni┼č ortaya konmam─▒┼čt─▒r. Bilim adamlar─▒ da; b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de din alan─▒na m├╝dahale etmemi┼č, bulduklar─▒ yeniliklerin k├╝stahl─▒─č─▒na kap─▒larak d├«n├« alanda ahk├óm kesmemi┼člerdir.

Peki, tarih├« s├╝re├žte bilhassa 18. y├╝zy─▒l ayd─▒nlanmas─▒ ve devam─▒nda ak─▒l ├ža─č─▒ d├Ânemindeki s├Âzde din-bilim z─▒tl─▒─č─▒n─▒ nereye oturtabiliriz? Bu yayg─▒n ve temelsiz yanl─▒┼č nas─▒l oldu da ilim mahallesinde yer tutabildi?

─░yi incelendi─činde din ve bilimin birbirinin alternatifiymi┼č gibi g├Âsterilmek istenmesinin, bu d├Âneme ait siyas├«, d├«n├« ve k├╝lt├╝rel kurum reflekslerinden kaynakland─▒─č─▒ g├Âr├╝l├╝r. ├çeli┼čki, siyasetin alan─▒na aittir. Taraflar kendilerini bazen dinle, bazen bilimle birlikte hareket ediyor g├Âstererek, mu├ór─▒zlar─▒na ├╝st├╝nl├╝k kurma gayreti g├Âstermi┼čtir. ┼×├╝phesiz her d├Ânemde siyas├« h─▒rs─▒n tesir alan─▒ndan s─▒yr─▒lamayan ve ahl├ók├« zaaflar ta┼č─▒yan din adamlar─▒ oldu─ču gibi; benzer h─▒rslar─▒ ta┼č─▒y─▒p bilimi putla┼čt─▒ran bilim adamlar─▒ da ├ž─▒km─▒┼č ve ├ž─▒karlar─▒ u─črunda her ┼čeyi mubah sayan siyas├«lerin piyonlar─▒ olma rol├╝n├╝ ├╝stlenmi┼čtir.

Yine bu d├Ânem; Pozitivist baz─▒ yazarlar─▒n g├Âstermek istedi─činin aksine, din adamlar─▒n─▒n bilim adamlar─▒n─▒ ac─▒mas─▒zca mahk├╗m etti─či dramatik bir d├Ânem de─čildi. Bilim din sava┼č─▒n─▒n ilk kurban─▒ olarak sunulmaya ├žal─▒┼č─▒lan Giordano Bruno bir bilim adam─▒ de─čil, din adam─▒yd─▒. A┼ča─č─▒daki s├Âzleri onun ne denli idealist bir ki┼čili─če sahip oldu─čunu g├Âstermektedir.

ÔÇťTanr─▒, iradesini h├ókim k─▒lmak i├žin yery├╝z├╝ndeki iyi insanlar─▒ kullan─▒r; yery├╝z├╝ndeki k├Ât├╝ insanlar ise kendi iradelerini h├ókim k─▒lmak i├žin Tanr─▒ÔÇÖy─▒ kullan─▒rlar.ÔÇŁ

______________________

* ─░smail TUNALI, Yeni Bir Ayd─▒nlanmaya Do─čru K├╝lt├╝r ve Sanat Sorunlar─▒na D├╝┼č├╝nsel Bak─▒┼člar, Remzi Kitabevi, s. 11.