1789 FRANSIZ İNKILÂBI -2-

YAZAR : Ahmet MERAL ahmetmeral61@gmail.com

1789 ─░nk─▒l├ób─▒ÔÇÖn─▒n ard─▒ndan, Frans─▒z toplumu; on be┼č y─▒l tam bir karma┼ča ve ├žalkant─▒l─▒ kar─▒┼č─▒kl─▒k ya┼čad─▒. D├Âv├╝┼čen asiller, du├ó eden rahipler ve bu iki grubu beslemek i├žin ├žal─▒┼čan k├Âyl├╝ler, orta s─▒n─▒f─▒ olu┼čturan ticaret erbab─▒ndan olu┼čan toplum katmanlar─▒ aras─▒ndaki m├╝cadelelerden g├╝├žlenerek ├ž─▒kan, orta s─▒n─▒f burjuvalar oldu. ─░htil├ól sonras─▒ be┼č y─▒l boyunca daha ├Ânce siyas├« haklardan mahrum, ├╝stelik a─č─▒r vergi y├╝k├╝ alt─▒nda ezilen esnaf ve ticaret erbab─▒ ile k├Âyl├╝ler; meclis yoluyla birtak─▒m yeni haklar elde etti.

14 Temmuz 1789 g├╝n├╝, mutlak monar┼činin sonunu getirmi┼čti. Kral─▒n y├Ânetimine kar┼č─▒ ├ž─▒kan burjuvalar, ParisÔÇÖte kontrol├╝ ele ge├žirdi. ─░htil├ólin ilk y─▒llar─▒nda; orta s─▒n─▒f halk─▒n, siyas├« ve sosyal haklar─▒n─▒n anayasa ile teminat alt─▒na al─▒nd─▒─č─▒ cumhuriyet d├Ânemi ya┼čand─▒. Ayn─▒ zamanda bu d├Ânem; g├╝c├╝ ele ge├žirenlerin kantar─▒n topuzunu ka├ž─▒rd─▒─č─▒, muhalifler kadar, devrim taraftarlar─▒n─▒n da birbiriyle hesapla┼čt─▒─č─▒ ter├Âr ve karma┼ča d├Ânemi oldu.

Frans─▒z ─░htil├óli ├╝zerinde uzun de─čerlendirmeleriyle tan─▒nan II. Me┼črutiyet d├Ânemi Osmanl─▒ ayd─▒nlar─▒ndan Ahmed ┼×uayb, ParisÔÇÖte ya┼čanan kaosu ┼ču c├╝mlelerle anlat─▒r:

ÔÇťBo┼čanm─▒┼č bo─ča gibi kudurmu┼č halk. T├╝fekler ve baltalar ellerinde, her tarafa; belediyelere, ┼čatolara, manast─▒rlara h├╝cum ediyor. A├žl─▒─č─▒n k├Âr ve sa─č─▒r ┼čiddetlerinden ba┼čka; ka├žak├ž─▒lar, serseriler, dilenciler, haydutlar… Bu nev├« sef├ólet ├žekenler, i┼čtah art─▒r─▒c─▒ bir av─▒n kokusunu hissetmekle her y├Âne se─čirten kurtlara benzerler. ├ç├╝nk├╝ halk ├žocuk gibidir. Maksada do─črudan do─čruya gider… Kuvve-i umumiyeyi ellerine ge├žiren avam tabakalar─▒, tabi├« hukuka uygun zannettikleri her ┼čeyi istedikleri gibi son derece kat─▒l─▒kla koyuyor ve tesis eyliyorlar.ÔÇŁ1

Kurucu meclis olu┼čturularak yeni bir anayasa haz─▒rland─▒. Konvansiyon MeclisiÔÇÖnin devlet y├Ânetimindeki a─č─▒rl─▒─č─▒n─▒n artmas─▒, elde edilen haklar─▒n anayasan─▒n teminat─▒ alt─▒na al─▒nmas─▒, millet h├ókimiyeti y├Ân├╝nde ├Ânemli bir ad─▒md─▒. Sokak ve meclis g├╝c├╝yle, iktidar─▒n millet taleplerine boyun e─čdirilmesi; monar┼činin zay─▒flamas─▒na, eskinin avantajl─▒ s─▒n─▒flar─▒n─▒n ├žok b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de g├╝├ž ve mevz├« kaybetmesine yol a├žt─▒.

Frans─▒z ─░nk─▒l├ób─▒ÔÇÖn─▒n etkili isimlerinden ve Jakoben kanad─▒n─▒n en ├Ânemli liderlerinden Maximilien Robespierre, iyi bir avukat ve inand─▒klar─▒n─▒ sonuna kadar m├╝dafaa etmekten ├žekinmeyen karizmatik bir siyaset├žiydi. Devrimin yay─▒lmas─▒, k├Âkle┼čmesi ve demokrasinin yerle┼čmesi i├žin; zor ve zorbal─▒k y├Ântemine m├╝racaat etmekten ├žekinmemekteydi. Bu y├Ân├╝yle daha ─▒l─▒ml─▒ say─▒lan Jirondenlerden ve kral taraftarlar─▒ndan ayr─▒lmaktayd─▒. Paris halk─▒ onu; bozulmaz, sat─▒n al─▒namaz, y─▒k─▒lamaz anlam─▒na gelen ┬źIncorruptible┬╗ lakab─▒yla anmaktayd─▒. Onun etkili oldu─ču y─▒llarda, ├žok say─▒da muhalif bertaraf edildi. 16. Louis eski g├╝c├╝n├╝ tekrar kazanma ad─▒na baz─▒ giri┼čimlerde bulunarak ba┼ča ge├žmek isteyince, Ocak 1794ÔÇÖte yarg─▒land─▒ ve mecliste yap─▒lan oylama sonras─▒nda e┼či Maria Antoniette ile birlikte giyotine g├Ânderildi. VoltaireÔÇÖnin Br├╝t├╝sÔÇÖ├╝nden ilham al─▒narak ortaya konan a┼ča─č─▒daki ┼čiirler; ihtil├óli yapanlar─▒n, monar┼čiye nefretlerinin boyutlar─▒n─▒ ortaya koymaktayd─▒:

ÔÇťE─čer Frans─▒zlar aras─▒nda bir h├óin varsa ki, / LouisÔÇÖi aras─▒n ve bir efendi istesin… / Bu h├óin azaplar i├žinde gebersin, / Kabahatli kemikleri r├╝zg├óra at─▒ls─▒n, / Aram─▒zda kalacak olan ad─▒, / FransaÔÇÖn─▒n nefret etti─či kral ad─▒ndan fena olsun.ÔÇŁ2

Ancak, Georges Jacques Danton ve DesmoulinsÔÇÖin liderlik etti─či ─▒l─▒ml─▒ ve uzla┼čmac─▒ Jirondenler; RobespierreÔÇÖnin liderli─čindeki devrimcilerin, g├╝├ž kullanmadaki pervas─▒zl─▒klar─▒na kar┼č─▒ ├ž─▒k─▒yordu. Dengelerin bozulmas─▒yla birlikte; hem devrimi yapanlar hem de kral yanl─▒lar─▒ aras─▒nda kanl─▒ m├╝cadeleler meydana geldi. ─░htil├óflar ve g├╝├ž m├╝cadeleleri sadece Jakobenler ve Jirondenler aras─▒nda ya┼čanmad─▒. ┬źDevrim kendi ├žocuklar─▒n─▒ yer.┬╗ ifadesi istikametinde ayn─▒ gruptakiler aras─▒nda, ├Âzellikle de Jakobenlerin kendi i├žinde, amans─▒z kanl─▒ hesapla┼čmalar ya┼čand─▒. Kral LouisÔÇÖin idam─▒n─▒n ard─▒ndan artan ├žeki┼čmeler; Georges Jacques Danton ve DesmoulinsÔÇÖi ve ard─▒ndan RobespierreÔÇÖyi de giyotinle idam edilenler aras─▒na katt─▒. B├Âylece; Montesquieu, Rousseau, John Locke gibi ayd─▒nlar─▒n ├Â─čretilerinin halk taraf─▒ndan alg─▒lan─▒┼č─▒n─▒n ├žok farkl─▒l─▒klar arz etti─či, son derece masum hak talepleriyle ve masum sloganlarla ortaya konulan tepkilerin, dramatik baz─▒ geli┼čmelere de yol a├žabilece─či g├Âr├╝lm├╝┼č oldu.

Fikirleriyle ihtil├ólin ger├žekle┼čmesinde en etkili m├╝elliflerden J. J. RousseauÔÇÖya g├Âre;

ÔÇťH├ókimiyetin asl├« sahibi olan millet; kendisini temsil eden b├╝t├╝n devlet memurlar─▒ndan -h├╝k├╗met edenler d├óhil- yetkilerini gere─či gibi kullanmad─▒klar─▒ takdirde, verdi─či vek├óleti geri alabilir.ÔÇŁ

Yine J. Locke da iktidara kar┼č─▒ ┬źdirenme ve devrim hakk─▒┬╗n─▒ me┼čr├╗ addetmektedir. J. LockeÔÇÖun;

ÔÇťMutlak iktidar; insan─▒, tabi├« ya┼čama h├ólinden daha k├Ât├╝ bir duruma sokar ki bu arzulanan bir h├ól de─čildir. H├ókimiyetin kendisine ni├žin verildi─čini unutan iktidara kar┼č─▒ ayaklanma me┼čr├╗dur.ÔÇŁ3 g├Âr├╝┼čleri maksad─▒n─▒ a┼čarak hayata ge├žirildi.

Kons├╝ll├╝k d├Ânemi ve tekrar gelen imparatorluk idaresi, 1791-1815 y─▒llar─▒ aras─▒ndaki devrin siyas├« kar─▒┼č─▒kl─▒─č─▒na i┼čaret etmektedir. 1799 y─▒l─▒nda, ink─▒l├óp s─▒ras─▒nda gen├ž bir subay olan Napolyon Bonapart darbe ile ba┼ča ge├žti. D├╝nya tarihinin en ├Ânemli asker├« ve siyas├« ki┼čiliklerinden biri olan Napolyon; ├Âmr├╝ boyunca devrimin yay─▒lmas─▒ ad─▒na ├žal─▒┼čt─▒ ve bu u─čurda Avusturya-Macaristan ─░mparatorlu─ču, ─░ngiltere ve Rusya ile ba┼čar─▒l─▒ asker├« m├╝cadelelerde bulundu. 1801 y─▒l─▒nda Napolyon, ─░talyaÔÇÖy─▒ zaptetti. Napolyon Bonapart, 1804 y─▒l─▒nda, Notre Dame KatedraliÔÇÖnde; Fransa Cumhurba┼čkan─▒, ─░talya Kral─▒ ve General unvanlar─▒yla ─░mparatorluk t├óc─▒n─▒ giydi. Bir aral─▒k ─░ngiltereÔÇÖnin s├Âm├╝rgelerine giden yollar─▒ kontrol etmek amac─▒yla, M─▒s─▒rÔÇÖ─▒ i┼čgal ettiyse de Osmanl─▒lar─▒n mukavemeti, ─░ngiltere ve RusyaÔÇÖn─▒n da Osmanl─▒lar─▒n yan─▒nda yer almas─▒ neticesinde M─▒s─▒rÔÇÖdan ve AkkaÔÇÖdan ├žekilmek zorunda kald─▒. NapolyonÔÇÖun y─▒ld─▒z─▒n─▒n s├Ânmesine yol a├žan en ├Ânemli geli┼čme, Rusya seferinde ordusunun so─čuktan b├╝y├╝k kay─▒plara u─čramas─▒ oldu. Elbe s├╝rg├╝n├╝n├╝n ard─▒ndan ParisÔÇÖte y├Ânetimi tekrar ele ge├žirdiyse de 1815 y─▒l─▒ Haziran ay─▒nda ─░ngiltere ve Prusya kuvvetleri taraf─▒ndan Waterloo Sava┼č─▒ÔÇÖnda b├╝y├╝k bir yenilgiye u─črad─▒. ParisÔÇÖe d├Ân├╝nce taht─▒na ikinci kez ved├ó etmek zorunda kald─▒.

AmerikaÔÇÖya ka├žmak istedi, ancak bunu ba┼čaramad─▒ ve ─░ngilizlere teslim oldu. ─░ngilizler onu AtlantikÔÇÖteki Saint Helena adas─▒na g├Ât├╝rd├╝. Son y─▒llar─▒n─▒ bu k├╝├ž├╝k adada ge├žiren Napolyon, May─▒s 1821ÔÇÖde 51 ya┼č─▒ndayken ├Âld├╝.

___________________

1 Atill├ó DO─×AN, Osmanl─▒ Modernle┼čmesi, Frans─▒z ─░htil├óli ve Ahmed ┼×uayb ├ľrne─či, Liberal D├╝┼č├╝nce, y─▒l 16, sa. 61-62.
2 A. Aulard Fransa ─░nk─▒l├ób─▒ÔÇÖn─▒n Siyas├« Tarihi, s. 296, TTK Bas─▒mevi, Ankara, 1987.
3 Ersin ├çAMO─×LU, Akliyeci Tabi├« Hukuk A├ž─▒s─▒ndan B├╝y├╝k Frans─▒z ─░htil├óli, ─░st. ├ťn. Huk. Fak. Mecmuas─▒, c. 29, sa. 1-2.