Art─▒s─▒ Eksisiyle PS─░KOLOJ─░ ve HUZUR

YAZAR : H. K├╝bra ERG─░N hkubraergin@hotmail.com

Mevcut psikoloji ilminin en b├╝y├╝k problemi; insanlara norm koyup, e─čitim ve terbiye verme iddias─▒yla ortaya ├ž─▒karak kendi i├žinde ten├ókuza d├╝┼čmesidir. Modern psikoloji ilmi, insana terbiye veremez; ├ž├╝nk├╝ ├╝st├╝ne kurulu oldu─ču ideolojik teori, insan─▒ tabiat─▒n i├žinde t├╝remi┼č bir canl─▒ derekesinde g├Ârmektedir. Bu durumda maymuna nas─▒l ki bir ahl├ók├« kural, bir davran─▒┼č ├Âl├ž├╝s├╝ koyamazsak; insana da koymamam─▒z gerekir. Hatt├ó Freud ve takip├žileri; ekseriyetle ibtid├ó├« d├╝rt├╝leri engellemeyi ve bast─▒rmay─▒, hastal─▒klar─▒n kayna─č─▒ olarak sunmaya ├žal─▒┼čm─▒┼člard─▒r. H├ólen ayn─▒ anlay─▒┼čla; ├žocuklara tuvalet terbiyesi verirken ├žok m├╝samahal─▒ olunmas─▒ gerekti─či, yoksa ├žocu─čun ileride tak─▒nt─▒l─▒ olaca─č─▒ y├Ân├╝nde yanl─▒┼č telkinler yap─▒l─▒r.

Bununla beraber, inan├žs─▒z bir e─čitim neticesinde kendi yarat─▒l─▒┼č─▒na yabanc─▒la┼čan, sanayile┼čme sonras─▒ ┼čehir hayat─▒n─▒n i├žinde de─čersizle┼čen insan; ya┼čad─▒─č─▒ buhranlar─▒ a┼čmak i├žin tutunacak bir dal aray─▒nca, psikologlara bir nev├« ├óhirzaman m├╝r┼čidleri muamelesi yap─▒lmaya ba┼članm─▒┼čt─▒r. Bu ihtiyac─▒n s├╝r├╝klemesiyle beraber psikologlar; kendilerinden medet uman m├╝ridlerinin dertlerine ├žare olmak ├╝zere ├Â─č├╝tler kaleme almaya ve kendi paylar─▒na d├╝┼čen hastalar─▒ iyile┼čtirmeye ├žare olarak birtak─▒m terapiler geli┼čtirmeye y├Ânelmi┼člerdir.

Psikoterapi y├Ântemlerinin tarihine bakt─▒─č─▒m─▒z zaman, bunlar─▒n her biri bir ├Âncekine tepki olarak ortaya ├ž─▒km─▒┼č ve insana bak─▒┼č─▒ birbirine taban tabana z─▒t olan teorilere dayand─▒─č─▒n─▒ g├Âr├╝r├╝z. Mesel├ó; hipnoz, telkin, psikanaliz, serbest ├ža─čr─▒┼č─▒m gibi y├Ântemlerle hastalar─▒n─▒ inceleyen ve iyile┼čtirmeye ├žal─▒┼čanlar─▒n psikoloji teorisi; b├╝t├╝n rahats─▒zl─▒klar─▒n ├žocukluk d├Âneminde ya┼čan─▒p i├že at─▒lan, rahats─▒zl─▒k veren h├ót─▒ralardan kaynakland─▒─č─▒n─▒ ileri s├╝rer. Bu y├Ântemle ki┼činin bilin├žalt─▒; a┼č─▒r─▒ bir cesaretle didiklenir ve telkin veya ┼čartland─▒rma olup olmad─▒─č─▒ndan ├žok da emin olamad─▒─č─▒m─▒z birtak─▒m tespitler yap─▒l─▒r, etiketler yap─▒┼čt─▒r─▒l─▒r. Bu y├Ântemle, ├žo─ču zaman insanlar; anne-babalar─▒n─▒n k├╝├ž├╝kken kendilerine kar┼č─▒ sergiledikleri hatal─▒ hareketlerle nas─▒l da hayatlar─▒n─▒ mahvettiklerini ├Â─črenirler (!) ve b├Âylece kendilerinin yapt─▒─č─▒ bir s├╝r├╝ yanl─▒┼čtan, onlara y─▒llarca emek vermi┼č bu insanlar─▒ sorumlu tutarlar. Bu y├Ântem; bazen beynindeki bir hasar sebebiyle davran─▒┼č bozuklu─ču g├Âsteren ki┼čilerin anne-babalar─▒n─▒n haks─▒z su├žlamalara maruz kalmas─▒ gibi sebeplerle, ├žok ele┼čtirilmi┼čtir.

Bu y├Ântemlere tepki olarak do─čan kognitif (bili┼čsel) davran─▒┼č de─či┼čtirme y├Ântemleri; genellikle i├žinde ya┼čad─▒─č─▒m─▒z ├óna bakar ve ki┼činin hangi sebeple olursa olsun bir nesneye, bir olguya neden a┼č─▒r─▒ ve anormal bir m├ón├ó y├╝kledi─čini bulmaya ├žal─▒┼čarak, hastal─▒kl─▒ davran─▒┼č─▒ d├╝zeltmeye ├žal─▒┼č─▒r. Hatt├ó bazen sebeplerle fazla me┼čgul olmadan; sadece al─▒┼čt─▒rmalar yoluyla yanl─▒┼č davran─▒┼č─▒ azalt─▒p, do─čru davran─▒┼člar kazand─▒rmaya bakar. Do─črudan tedaviye y├Ânelmi┼č olmas─▒ bak─▒m─▒ndan, daha kullan─▒┼čl─▒ g├Âr├╝nse de bu y├Ântem fazlas─▒yla terbiyecidir. Bu anlay─▒┼č─▒n; insan─▒n ne oldu─ču, ne olmas─▒ gerekti─čine dair bir inan├ž, bir kabul elde mevcut olmamas─▒na ra─čmen, onu terbiye etmeye ├žal─▒┼čmas─▒ daha ├žok pratik ihtiya├žlar─▒n neticesi olarak kabul edilebilir.

Ancak bu y├Ântem de insana bir hedef g├Âstermekten uzakt─▒r. Davran─▒┼č├ž─▒ terapilerin b├╝t├╝n gayreti sadece istikrar sa─člamaktan ibaret gibi g├Âr├╝nmektedir. As─▒l olan; g├╝nl├╝k hayat─▒n s├╝r├╝p gitmesi, insan─▒n i┼če gidebilmesi, verimli ├žal─▒┼čabilmesi, aile hayat─▒n─▒ s├╝rd├╝rebilmesidir. Hatt├ó hastal─▒k ve bozukluk tariflerinde genellikle ┼ču ifade g├Âr├╝l├╝r:

┬ź-Kayg─▒, korku, tak─▒nt─▒ vs. ┼čik├óyet her neyse o ┼čeyin- ki┼činin g├╝nl├╝k hayat─▒n─▒ aksatacak derecede ┼čiddetli olmas─▒ veya uzun s├╝rmesi…┬╗

Sanki, evden i┼če i┼čten eve gidip gelen, arkada┼člar─▒yla tak─▒lan, bo┼č bo┼č ├žene ├žalan, kendini avuttu─ču birka├ž e─člencesi olan insan ┬źideal insan┬╗d─▒r. Hatt├ó i┼č hayat─▒n─▒ aksatacak kadar a┼č─▒r─▒ya ka├žmadan, kendisini rahatlatacak maddeler kullanabilir. Hayat─▒n─▒; kariyer ve makam pe┼činde ko┼čmakla, t├╝ketimle, haz veren ili┼čkilerle keyifli ve heyecanl─▒ h├óle getirebilir. Bunlar normaldir ve bunlarla yetinmeyip buhrana giren ki┼čilere hemen bir ├žare bulunmal─▒, ayn─▒ k─▒s─▒rd├Âng├╝n├╝n i├žine yeniden d├óhil olmas─▒ sa─članmal─▒d─▒r. (!)

Psikologlara gelen hastalar─▒n az─▒msanamayacak kadar bir b├Âl├╝m├╝;

ÔÇťHi├žbir davran─▒┼č bozuklu─čum, tak─▒nt─▒m, fobim, kayg─▒m yok ama hayattan tat alm─▒yorum. ├ç├╝nk├╝ hayat─▒m ├žok anlams─▒z, ben ne yapmal─▒y─▒m, nas─▒l yapmal─▒y─▒m, bilmiyorum…ÔÇŁ deyince bir k─▒s─▒m psikologlar, yeni bir psikoterapi geli┼čtirmi┼čtir:

┬źVarolu┼č├žu psikoterapi┬╗

Bu terapide dan─▒┼čanlar─▒n; ├žocukluk h├ót─▒ralar─▒ de┼čilmez, ev ├Âdevi de verilmez. Genellikle grup terapileri y├Ântemiyle, bir grup bunal─▒ml─▒ ki┼či; psikolo─čun g├Âzetimi alt─▒nda oturup konu┼čur. Konu┼čmalar─▒n esasl─▒ konular─▒ vard─▒r; hayat─▒n i├žinde b├╝r├╝nd├╝─č├╝m├╝z roller, kimlikler ve bunlar─▒n ├Âtesindeki ger├žek benli─čimiz, ├Âzg├╝rl├╝k, ├Âl├╝m gibi ├žok a─č─▒r mevzulard─▒r. Ancak ne yaz─▒k ki, bu y├Ântem de samanl─▒kta i─čne aramak, hem de k├Âr birinin karanl─▒k bir samanl─▒kta el yordam─▒yla boncuk i─čnesi aramas─▒ gibi ├╝mitsiz bir ├žabad─▒r. ├ço─ču zaman konu┼čmalar nefs├ón├« say─▒klamalardan ibarettir. ├ç├╝nk├╝ insan akl─▒n─▒n bu konularda kendi kendine do─čruyu bulmas─▒ m├╝mk├╝n de─čildir ki, hele hele aramad─▒─č─▒ h├ólde bulmas─▒ hi├ž m├╝mk├╝n olmayacakt─▒r. Aramad─▒─č─▒ h├ólde dememizin sebebi; varolu┼č├žu felsefenin daha en ba┼čtan; ┬źHayat─▒n bir anlam─▒ yoktur, insan─▒n bir gayesi yoktur. ─░nsan, hayat─▒ ve kendini nas─▒l isterse ├Âyle anlamland─▒r─▒r.┬╗ diyerek b├╝t├╝n ├╝mitleri nihilizmin dipsiz u├žurumundan a┼ča─č─▒ itmi┼č olmas─▒ndand─▒r.

Bu felsefeyi benimsemi┼č psikologlara g├Âre;

ÔÇť─░nsan, kendi benli─činin ┼čuurunda olan tek canl─▒ olmas─▒ndan dolay─▒ derin bir bunalt─▒ i├žindedir. ─░nsan ├Âzg├╝rd├╝r ve bu ├Âzg├╝rl├╝─č├╝ sebebiyle b├╝t├╝n sorumluluk da kendi omuzlar─▒ndad─▒r.ÔÇŁ

─░nsan─▒ dayan─▒lmaz bir yaln─▒zl─▒k i├žinde, bir ba┼č─▒na ve ta┼č─▒yamayaca─č─▒ y├╝klerin alt─▒nda tasavvur eden bu bak─▒┼č a├ž─▒s─▒; tahmin edilebilece─či gibi ├ócil ├ž├Âz├╝m bekleyen m├╝┼čterilere bir ├ž├Âz├╝m sunmakta pek ba┼čar─▒l─▒ say─▒lmaz. Bu sebeple psikologlar─▒n ├žo─ču; m├╝┼čterilerine, Uzak Do─ču dinlerinden ├Âd├╝n├ž al─▒nm─▒┼č rahatlama y├Ântemleriyle, yard─▒mc─▒ olmaya ├žal─▒┼č─▒rlar.

Listeyi uzatmak m├╝mk├╝nd├╝r ancak s├Âz├╝n ├Âz├╝ ┼čudur:

─░nsan akl─▒; insan m├óneviy├ót─▒n─▒n sadece bir b├Âl├╝m├╝n├╝ belki sadece kabu─čunu veya belki sadece madde ├ólemini yoklad─▒─č─▒, tan─▒d─▒─č─▒, tan─▒mlad─▒─č─▒ basit bir duyu organ─▒ oldu─ču h├ólde; insan m├óneviy├ót─▒n─▒ anlamaya kalk─▒nca, ister istemez fili tarif eden k├Ârler misali ten├ókuza d├╝┼čmektedir. Elbette insan─▒n psikolojik sa─čl─▒─č─▒ ├╝zerinde ak─▒lla ara┼čt─▒rma yapman─▒n da ge├žerli oldu─ču alanlar vard─▒r. Bug├╝n PET, SPECT, EEG, MEG, f-MR ve benzeri t─▒bb├« g├Âr├╝nt├╝leme cihazlar─▒ vas─▒tas─▒yla; hislerimiz ve davran─▒┼člar─▒m─▒za tesir eden beyin merkezleri, hormonlar ve benzeri beden kaynakl─▒ tesirleri inceleyebiliyoruz. Anketler, testler, istatistikler ve vaka incelemeleri gibi bir├žok y├Ântemle ├že┼čitli alanlarda bilgi biriktirebiliyoruz.

Ama ├Ân├╝m├╝zde da─č gibi y─▒─č─▒lan bu veriler; h├ól├ó bize hayat─▒m─▒z─▒ ├╝zerine kuraca─č─▒m─▒z, kendimizi ona g├Âre bi├žimlendirece─čimiz, irademizi kullan─▒rken bize rehberlik edecek temel bilgiyi vermiyor:

ÔÇťBiz neden var─▒z? K├óinat neden var? Bunlar─▒ neden ya┼č─▒yoruz? Bunlar─▒n sonunda ne olacak? ├ľyleyse ne yapmal─▒, nas─▒l davranmal─▒y─▒z? Nas─▒l davran─▒rsak iyi, g├╝zel, do─čru bir insan olur, hayat─▒m─▒z─▒ g├╝zel de─čerlendirmi┼č oluruz?ÔÇŁ

Aksine elde etti─čimiz veriler bize daha ├žok ┼čunu g├Âsteriyor:

ÔÇť─░nsan; hem bedeniyle hem de bedenine h├╝kmeden m├ónev├« yap─▒s─▒yla, di─čer canl─▒lardan farkl─▒, bedenden gelen d├╝rt├╝lerine h├╝kmetmeye, y├╝ksek duygu ve d├╝┼č├╝ncelere y├╝kselmeye ist├«datl─▒ bir varl─▒k. ├ťstelik eskilerin ahl├ók├« de─čerleri, hayat tarzlar─▒, m├ónev├« pratikleri bu ist├«d├ód─▒ inki┼čaf ettirmekte etkili… ├ľyleyse onlar bizim bilmedi─čimiz bir ┼čeyi mi biliyorlard─▒?ÔÇŁ

Bug├╝n bu d├╝┼č├╝ncenin s├óik─▒yla; d├╝nyan─▒n bir├žok yerinde, eski dinlerden kalma hayat disiplinleri, m├ónev├« ├žal─▒┼čmalar ara┼čt─▒r─▒l─▒yor, modernize edilerek tatbik ediliyor. Fakat bunlar da insana dair do─čru a├ž─▒klamay─▒ sunmaktan ve arad─▒─č─▒ ├╝st├╝nl├╝k yollar─▒n─▒ g├Âstermekten uzak.

─░nsanda, psikolojik ihtiya├žlar─▒ ├╝zerinde ara┼čt─▒rma yapan hi├žbir psikoloji ekol├╝n├╝n tam olarak tarif edemedi─či ve ├ž├Âz├╝m├╝n├╝ sunamad─▒─č─▒ derin bir ihtiya├ž var:

─░nsan bu d├╝nya rahminde ├ódeta bir cenin gibi olgunla┼čmak ve ├Âte ├óleme kem├ól├óta eri┼čmi┼č bir h├ólde do─čmak ihtiyac─▒ duyuyor. Bu kem├ól├ót─▒ elde etmesi i├žin r├╗hunun ihtiya├ž duydu─ču vitaminlere kar┼č─▒ m├ónev├« bir a├žl─▒k hissediyor. B├╝t├╝n psikoterapi ├žal─▒┼čmalar─▒, bu a├žl─▒─č─▒ ikinci derecedeki di─čer bir ┼čeylerle bast─▒rmaya ├žal─▒┼čmaktan ├Âte bir ba┼čar─▒ sa─člam─▒┼č de─čil.

├ľte yandan psikoloji ilminin hi├žbir ba┼čar─▒ elde edemedi─čini de s├Âyleyemeyiz. ├ľrnek kab├«linden zikretmek gerekirse, psikoloji ilmi; olgun ve y├╝ksek ┼čahsiyetlerde bulunmas─▒ gereken hususiyetler diye be┼č maddeyi say─▒p tespit etmi┼č. Elbette esas ittihaz etmek veya bunlardan ibarettir m├ón├ós─▒nda de─čil ama faydalanabilece─čimiz bir tespit olarak zikretmek istiyoruz. Biraz incelersek, insanl─▒─č─▒n en m├╝kemmel muallimi Hazret-i PeygamberÔÇÖin bu hususiyetlere en k├ómil m├ón├óda sahip oldu─čunu ve ash├ób─▒n─▒n ├Ânde gelenlerini de bu olgunluklarla tezyin etti─čini g├Ârebiliriz.

─░nsan─▒n hem ┼čahsiyet hem hayat kalitesini y├╝kselten bu be┼č fakt├Âr├╝n ─░ngilizce isimleri: Openness, Conscientiousness, Extraversion, Agreeableness, Neuroticism. T├╝rk├žeye a┼ča─č─▒ yukar─▒: A├ž─▒kl─▒k, Sorumluluk, D─▒┼čad├Ân├╝kl├╝k, Uyumluluk ve Duygu dengesi diye ├ževrilmi┼čler.

A├ž─▒kl─▒k diye ├ževrilen hususiyet; ki┼činin belli bir d├╝┼č├╝nce kal─▒b─▒na s─▒k─▒┼čmam─▒┼č, anlay─▒┼čl─▒, yeni bilgilere kulak veren, kendisine anlat─▒lan─▒ anlamaya a├ž─▒k, bunun yan─▒nda yeni tecr├╝beler edinmeye, yeni bak─▒┼č a├ž─▒lar─▒ geli┼čtirmeye a├ž─▒k olmas─▒ demek… PeygamberimizÔÇÖin ash├ób─▒n─▒; atalar─▒n─▒n yoluna uymakta direnen, k├Âr taassuba saplanm─▒┼č, kendisine gelen bilgiye kulak t─▒kayanlardan ay─▒ran ba┼čl─▒ca hususiyet; vahyi dinlemeye kula─č─▒n─▒ ve All├óhÔÇÖ─▒n Hab├«biÔÇÖni sevmeye y├╝re─čini a├žmas─▒ de─čil mi? Eski al─▒┼čkanl─▒klar─▒n─▒ b─▒rakmaya, OÔÇÖnunla birlikte yepyeni bir ba┼člang─▒├ž yapmaya a├ž─▒kl─▒k…

Sorumluluk ve ├Âz disiplin diye ├ževirebilece─čimiz ikinci ├Âzellik; sanki bu ┬źyeniliklere a├ž─▒kl─▒k┬╗ fikrine bir s─▒n─▒r ├žiziyor ve ├Âl├ž├╝ getiriyor. Bu yeniliklere a├ž─▒k olma h├óli, ahl├ók├« de─čerler konusundaki sorumluluklardan ka├žmak, umursamazl─▒k, savrukluk ve keyf├«lik ┼čeklinde anla┼č─▒lamaz. Aksine sorumluluklar─▒n─▒n ┼čuurunda, vazifelerini ├«f├ó eden, hatt├ó kendi ├╝zerine d├╝┼čeni en y├╝ksek seviyede, m├╝kemmel bir s├╗rette yapan; sadece ├Âzel hayat─▒ndan de─čil toplumdan da kendini sorumlu hisseden insanlar, ger├žekten ┼čahsiyetli say─▒labilir. Bu sayd─▒─č─▒m─▒z ├Âzellikleri PeygamberimizÔÇÖin ve yeti┼čtirdi─či ki┼čilerin hayat─▒nda fazlas─▒yla g├Âr├╝yoruz. K─▒y├ómete kadar gelecek b├╝t├╝n ├╝mmetin sorumlulu─čunu ├╝zerinde hisseden, arkas─▒nda ya┼čayan bir faz├«let ├Âl├ž├╝leri b─▒rakmaya hayat─▒n─▒ fed├ó eden m├╝mtaz bir toplum.

Sonraki madde, d─▒┼čad├Ân├╝kl├╝k. Elbette bunu alel├óde bir sosyallik, konu┼čkanl─▒k gibi anlamamal─▒y─▒z. Kendini tek ba┼č─▒na bir benlik gibi de─čil, ait oldu─ču b├╝t├╝n├╝n i├žindeki yeriyle de─čerlendiren, ba┼čta Yarat─▒c─▒ÔÇÖs─▒yla, du├ó ve zikirlerle ileti┼čim i├žinde olmaya ├žabalayan. Sonra i├žinde bulundu─ču uzak ve yak─▒n ├ževreyle ileti┼čime a├ž─▒k insan… Yapt─▒─č─▒ her i┼čte l├╝zumlu ki┼čilerle isti┼č├óre eden, kendi heves├ót─▒yla de─čil, bilgi al─▒┼čveri┼čiyle karar veren… Peygamber -sall├óll├óhu aleyhi ve sellem- hakk─▒nda Hazret-i Enes;

ÔÇťAll├óhÔÇÖ─▒n Ras├╗l├╝ kadar isti┼č├óreye d├╝┼čk├╝n bir kimse g├Ârmedim.ÔÇŁ diyecektir.

Bu ├╝st├╝n vasf─▒ tamamlayan bir ba┼čka boyut: Uyumlu, ├óhenkli, bar─▒┼č├ž─▒ bir ┼čekilde davranmak. Kibir ve inatla ba┼č─▒na buyruk hareket etmeyen; aksine yumu┼čak kalpli, sevecen, al├žakg├Ân├╝ll├╝ ve yard─▒msever insan. Bu hususiyetlerde zirve ┼čahsiyet mal├╗m…

Son olarak, i├ž d├╝nyas─▒nda da huzurlu, s├ókin, dingin ve dengeli olma h├óli diye ├ževirebilece─čimiz, istikrarl─▒ olmak; i├ž ve d─▒┼č tesirlerden a┼č─▒r─▒ derecede etkilenmemek, ├žalkalanmamak. Sab─▒r, sebat, tahamm├╝l, teenn├« ve benzeri kem├ól├ótla muttas─▒f olmak. O zorlu vazifesinin ba┼č─▒nda, t├╝rl├╝ t├╝rl├╝ imtihanlardan ge├žerken bir an bile sars─▒lmamak, da─č gibi metin ve so─čukkanl─▒ olabilmek. Hazret-i AliÔÇÖnin; S─▒dd├«kÔÇÖ─▒n cenazesini u─čurlarken dedi─či gibi:

ÔÇťSen sars─▒lmaz da─člar gibiydin…ÔÇŁ

─░┼čte psikoloji ilminin ilerleye ilerleye geldi─či nokta:

All├óhÔÇÖ─▒n g├Ânderdi─či m├╝rebb├«nin ayaklar─▒n─▒n dibi…