17. ve 18. Y├ťZYILDA AVRUPAÔÇÖDAK─░ GEL─░┼×ME VE DE─×─░┼×MELER

YAZAR : Ahmet MERAL ahmetmeral61@gmail.com

Tabiat ve tabiat kanunlar─▒ gece karanl─▒─č─▒nda saklan─▒yor:
Tanr─▒; ┬źNewton gelsin!┬╗ diyor ve her ┼čey ayd─▒nl─▒─ča ├ž─▒k─▒yor.
(Alexsander Pope)1
17. ve 18. y├╝zy─▒llar; Bat─▒ AvrupaÔÇÖn─▒n ├žehresinin her bak─▒mdan de─či┼čti─či, bir bak─▒ma d├╝nyan─▒n sosyal, k├╝lt├╝rel, ilm├«, siyas├« ve ekonomik a├ž─▒lardan da seyrinin k├Âkl├╝ de─či┼čikliklere u─črad─▒─č─▒ ├Ânemli as─▒rlard─▒. ├ľte yandan AvrupaÔÇÖda 1500 y─▒llar─▒nda 80 milyon insan ya┼čamaktayken, 1700ÔÇÖl├╝ y─▒llara gelindi─činde n├╝fus 150 milyonun biraz ├╝zerine ├ž─▒km─▒┼čt─▒.2

Ayd─▒nlanma d├╝┼č├╝n├╝rlerinin en ├Ânemlilerinin ba┼č─▒nda, Ren├ę Descartes ve John Locke yer almaktayd─▒. Akl─▒n ve m├╝┼č├óhedenin insan hayat─▒ndaki rol├╝n├╝ ve e─čitimin de─čerini yeniden tan─▒mlayan bu d├╝┼č├╝n├╝rler, yeni bat─▒n─▒n zihin sistemati─čini in┼ča etmekteydi. Bu d├Ânemdeki geli┼čmeler, bilim devrimi ve ayd─▒nlanma olarak kabul edilmektedir. Tabi├« olarak, bu geli┼čmeler; sanat, edebiyat ve m├╝zik alanlar─▒n─▒ da etkiledi. Yeni bi├žim ve ├╝sl├╗plar ortaya ├ž─▒kt─▒.

17. y├╝zy─▒lda; RomaÔÇÖda, FloransaÔÇÖda, ParisÔÇÖte, LondraÔÇÖda ve bir├žok Avrupa ├╝lkesinde tabiat ve bilim ara┼čt─▒rmac─▒l─▒─č─▒ yapmak ├╝zere ├Âzel akademiler kuruldu. Bunlardan biri de, BerlinÔÇÖde 1700 y─▒l─▒nda Alman filozof ve matematik├ži Wilhelm Leibniz (1646-1716) taraf─▒ndan kurulan akademidir. Akademi, astronomi ara┼čt─▒rmalar─▒n─▒ ve di─čer ilm├« ├žal─▒┼čmalar─▒ destekliyordu. Mantar gibi ├žo─čalan bu bilim topluluklar─▒ kendi misyonlar─▒n─▒;

┬źZiraati, imal├ót─▒ ve di─čer yararl─▒ zanaatlar─▒ geli┼čtirmek┬╗ olarak tarif etmekteydi. Esasen AvrupaÔÇÖn─▒n bu yeni bilim yolculu─ču;

┬źTabiat─▒n kitab─▒n─▒ okumak, sayfalar─▒n─▒ ├ževirmek, e┼čyan─▒n k├╝nh├╝ne v├ók─▒f olmak ve d├╝┼č├╝nmek…┬╗ olarak ifade edilebilir. Avrupal─▒lar, e┼čyay─▒ tan─▒ma ve ├ólemin i┼čleyi┼č kanunlar─▒n─▒ yeniden ke┼čfe ├ž─▒kmaktayd─▒. Bu d├Ânemde ortaya ├ž─▒kan dernekler ve a├ž─▒lan kafe t├╝r├╝ yerler; yeni bilimle ilgili geli┼čmelerin tart─▒┼č─▒ld─▒─č─▒ birer fikir kul├╝b├╝ olarak faaliyet g├Âstermekte, yay─▒nlanmaya ba┼člayan k├╝lt├╝r ve edebiyat dergileri, buralarda okunarak tart─▒┼č─▒lmaktayd─▒.

Polonyal─▒ astronom, rahip, avukat ve ressam (Nicolaus Copernicus) Mikol├ój KopernikÔÇÖin (1473-1543) ├ólemin merkezinde d├╝nyan─▒n de─čil, g├╝ne┼čin bulundu─ču fikri; Danimarkal─▒ astronom ve simyac─▒ Tycho BraheÔÇÖnin de katk─▒lar─▒yla Johannes Kepler taraf─▒ndan 1609 y─▒l─▒nda g├╝├žl├╝ bir nazariye olarak sistemle┼čtirildi. ├ťnl├╝ astronom Galileo, bu nazariyeye b├╝t├╝n a─č─▒rl─▒─č─▒yla destek verdi ve kendi teleskobunu yaparak g├Âky├╝z├╝n├╝ inceledi. Astronomi alan─▒nda ge├žmi┼č kabulleri k├Âkten de─či┼čtiren bu yeni anlay─▒┼č─▒n ortaya ├ž─▒kmas─▒nda ─░sl├óm astronomlar─▒n─▒n birebir katk─▒lar─▒ vard─▒r. Bu ke┼čifler, End├╝l├╝s ve Akdeniz limanlar─▒ndaki k├╝lt├╝rel temaslarla ortaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒. Her ne kadar eserleri L├ótinceye ├ževrilmemi┼č olsa da, 13. ve 14. y├╝zy─▒l─▒n ge├ž d├Ânem ─░sl├óm astronomlar─▒n─▒n ba┼čar─▒l─▒ ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒ tan─▒m─▒┼č olmas─▒, KopernikÔÇÖi g├╝ne┼č merkezli yeni bir anlay─▒┼ča g├Ât├╝rd├╝. Kopernik, Batlamyus (Ptolemy) taraf─▒ndan zedelenen ┬źgezegenlerin tekd├╝ze hareketleri┬╗ ilkesini yeniden in┼ča etme yakla┼č─▒m─▒n─▒, bahsi ge├žen Arap ├Ânc├╝lerinden alm─▒┼čt─▒.3

Immanuel KantÔÇÖ─▒n (1724-1804); ┬źSapere aude!┬╗ yani; ┬źBilmeye c├╝ret et, kendi anlay─▒┼č─▒n─▒ kullanma cesaretine sahip ol!┬╗ diyerek cesaretlendirdi─či bilim adamlar─▒, ger├žekten de ├Ânemli ilm├« geli┼čmelerin k─▒v─▒lc─▒m─▒n─▒ ate┼člemi┼čti.

Frans─▒z kimyac─▒ Antoine Lavoisier (1743-1794); yapt─▒─č─▒ deneyler sonucunda yanman─▒n, asitlerin davran─▒┼č─▒n─▒n ve canl─▒larda nefes almay─▒ m├╝mk├╝n k─▒lan maddenin ayn─▒ madde oldu─čunu tespit ederek ona ┬źoksijen┬╗ ismini verdi. Temel Kimya Kitab─▒ (1789) adl─▒ eseriyle bu alanda nazariyeler geli┼čtirdi. ─░├žme suyunun kalitesi, balonlar─▒n asker├« ve bilimle ilgili alanda kullan─▒m─▒ ve barut ├╝retimi alanlar─▒nda deneyler yapt─▒. Ancak bu b├╝y├╝k bilim adam─▒; sosyal ve siyas├« alandaki teklifleri ve bilhassa vergi toplanmas─▒ i┼čine kar─▒┼čmas─▒ gerek├že g├Âsterilerek, Frans─▒z Devrimi s─▒ras─▒nda giyotine g├Ânderilerek idam edildi.

CambridgeÔÇÖde matematik profes├Âr├╝ olarak g├Ârev yapan Isaac Newton, mekanik ve kozmoloji alanlar─▒n─▒ inceledi ve ilk aynal─▒ teleskopu yapmay─▒ ba┼čard─▒. Kalk├╝l├╝s ad─▒ verilen hesap sistemini geli┼čtirdi. Isaac Newton bir yandan ─▒┼č─▒─č─▒n tabiat─▒ ├╝zerine ├žal─▒┼č─▒yor, ├Âte yandan h─▒ristiyan belgelerini inceliyordu; ├ž├╝nk├╝ o ayn─▒ zamanda Anglikan kilisesinde bir rahipti. ├ťstelik teslis ├Â─čretisinin (Baba-O─čul-Kutsal Ruh ┼čeklinde ├╝├ž ba┼čl─▒ tanr─▒ anlay─▒┼č─▒) H─▒ristiyanl─▒─č─▒n ilk d├Ânemlerinde bulunmad─▒─č─▒n─▒, 4. y├╝zy─▒lda icat edildi─čini s├Âylemekteydi.4 D├Ânemin bask─▒lar─▒ndan dolay─▒ din alan─▒ndaki eserleri yay─▒nlanamad─▒. Ke┼čiflerinden ├žo─ču ─▒┼č─▒k ve optik ile ilgilidir.

B├╝y├╝k bir ├žo─čunlu─ču dindar ki┼čilikleriyle tan─▒nan bu bilim adamlar─▒n─▒n g├Âr├╝┼čleri, tezleri; Katolik kilisesi taraf─▒ndan tehlikeli bulunmu┼č ve ├žo─ču tart─▒┼č─▒labilir fakat asla savunulamaz g├Âr├╝┼čler olarak reddedilmi┼čtir. Yaln─▒z burada hemen belirtmeliyim ki materyalist d├╝nya g├Âr├╝┼č├╝ne sahip baz─▒ ├ževrelerce ├Âzellikle 19. y├╝zy─▒lda tart─▒┼čmas─▒z bir ├Ân kabul ┼čeklinde zihinlere empoze edilen, din-bilim ├žat─▒┼čmas─▒ tezi, bug├╝n yo─čun bir ele┼čtiriye t├óbi tutulmaktad─▒r. Yeni ara┼čt─▒rmalar; b├╝t├╝n bilim adamlar─▒n─▒n d─▒┼čland─▒─č─▒ ve amans─▒z takibe u─črat─▒ld─▒─č─▒ tezinin do─čru olmad─▒─č─▒n─▒, KiliseÔÇÖnin b├╝y├╝k yanl─▒┼člar i├žerisinde anla┼č─▒lmaz zul├╝mlere imza att─▒─č─▒, ba─čnazl─▒─č─▒ temsil etti─či ger├že─či yan─▒nda, bilim d├╝┼č├╝ncesinin geli┼čmesine yard─▒mc─▒ olan kilise ├ževrelerinin de oldu─čunu g├Âstermektedir. Yine ara┼čt─▒rmalar; GalileoÔÇÖdan, PasteurÔÇÖa kadar ├žok say─▒da bilim adam─▒n─▒n Allah, ─░ncil ve mukaddeslerle m├╝cadeleye giri┼čmedi─čini, bil├ókis b├╝y├╝k ├žo─čunlu─čunun samim├« birer h─▒ristiyan oldu─čunu ortaya koymaktad─▒r. Orta ├ça─čÔÇÖda KiliseÔÇÖnin bilime kar┼č─▒ anla┼č─▒lmaz bir tav─▒r almas─▒na ra─čmen, H─▒ristiyanl─▒─č─▒n b├╝t├╝n kurum ve kurulu┼člar─▒yla bu tavr─▒ s├╝rd├╝rmedi─či bilinen bir ger├žektir. Bilhassa manast─▒rlarda yerle┼čik merkez├« etkiden uzak h─▒ristiyan tar├«katlar─▒, bir├žok bilim adam─▒n─▒n g├Âr├╝┼č ve d├╝┼č├╝ncelerine destek vermi┼č ve halk aras─▒nda bu d├╝┼č├╝ncelerin yerle┼čmesine katk─▒ sa─člam─▒┼čt─▒r.

Maalesef g├╝n├╝m├╝zde ├žo─čunlu─ču ateist ve agnostik olan, daha ├žok da Marksist k├╝lt├╝rden etkilenen baz─▒ yazarlar; din-bilim ├žat─▒┼čmas─▒ tezini tart─▒┼čmas─▒z bir dogma olarak kabul ederek savunmaya devam etmektedirler. Oysa bu ki┼čilerin gayreti, din ve mukaddeslere kar┼č─▒ kendi so─čuk tav─▒rlar─▒n─▒ tarihe ve bilim adamlar─▒na m├ól etmek olarak tan─▒mlanabilecek bir ideolojik gayrettir. Mesel├ó; b├╝y├╝k matematik├ži ve d├╝┼č├╝n├╝r Ren├ę Descartes (1596-1650); ┬źTanr─▒ÔÇÖn─▒n d├╝nyay─▒ matematik ilkelerine g├Âre yaratt─▒─č─▒┬╗n─▒ s├Âylemekteydi. Isaac Newton, John Locke, Galileo d├óhil 17. ve 18. y├╝zy─▒l─▒n bilim adamlar─▒n─▒n ├žo─ču ya do─črudan do─čruya KiliseÔÇÖye ba─čl─▒ ki┼čiler ya da kendi anlay─▒┼člar─▒yla farkl─▒ g├Âr├╝nseler de inan├žl─▒ ki┼čilerdi. Bu inanc─▒n ne kadar hakka tekab├╝l etti─či ayr─▒ bir konudur.

Montesquieu 1748 y─▒l─▒nda yay─▒nlad─▒─č─▒; ┬źKanunlar─▒n R├╗hu┬╗ adl─▒ eserinde, kanunlar olmadan ne ├Âzg├╝rl├╝k ne de haklar─▒n g├╝vencesinden s├Âz edilemeyece─čini, en iyi y├Ânetimin kuvvetler ayr─▒l─▒─č─▒na dayal─▒ y├Ânetim bi├žimi oldu─čunu ifade etti. Yasama, y├╝r├╝tme ve yarg─▒n─▒n dengede tutuldu─ču bu yeni anlay─▒┼č bi├žimi; okyanus ├Âtesindeki ┬źAmerika ├ľzg├╝rl├╝k M├╝cadelesi┬╗ne ilham kayna─č─▒ olmu┼čtur. JeffersonÔÇÖ─▒n ├╝nl├╝ bildirisi ve yeni Amerika Anayasas─▒; ┬źKanunlar─▒n R├╗hu┬╗ndan b├╝y├╝k izler ta┼č─▒maktayd─▒. MontesquieuÔÇÖnun bir di─čer ├Ânemli eseri de hicivlerden olu┼čan; ┬ź─░ran Mektuplar─▒┬╗d─▒r (1721). Etkili yazar bu eserinde, hayal├« olarak kurgulad─▒─č─▒ ParisÔÇÖi ziyaret eden ─░ranl─▒ soylu iki ki┼činin a─čz─▒ndan; toplum hayat─▒, ib├ódetler, k├╝lt├╝r, edebiyat ve siyas├« yap─▒ hakk─▒nda hiciv ve yorumlara yer vermekteydi.

─░svi├žre as─▒ll─▒ Jean-Jacques Rousseau; ┬źToplum S├Âzle┼čmesi┬╗ adl─▒ eseriyle, bat─▒ tarihinin siyaset felsefesini etkilemekle kalmam─▒┼č, daha ├Ânce kaleme ald─▒─č─▒; ┬źEmile: Veya Terbiyeye Dair┬╗ adl─▒ eserinde, ┼čehrin, ├žocuklar─▒ yozla┼čt─▒r─▒c─▒ etkisi ├╝zerinde durmu┼č ve k─▒smen de kad─▒nlar─▒n e─čitilmesi gerekti─čini belirtmi┼čtir. RousseauÔÇÖya g├Âre kad─▒n, erke─či mutlu etmek i├žin yarat─▒lm─▒┼čt─▒r; kad─▒n─▒n e─čitimi iffet, erdem ve ev i┼člerine odakl─▒ olmal─▒d─▒r. ├çocuklar─▒na erdem ├Â─čretebilmek i├žin e─čitim g├Ârmelidir.5

Siyaset ├╝zerine bir├žok eser yazan John MiltonÔÇÖun (1608-1674) en b├╝y├╝k eseri olan ┬źKay─▒p Cennet┬╗, destans─▒ ┼čiirlerden olu┼čmakta ve bu eserde yarat─▒l─▒┼č hik├óyesi ile ├édem ve Havv├óÔÇÖn─▒n cennetten kovulu┼ču anlat─▒lmaktad─▒r. Bu arada Daniel DefoeÔÇÖnin; ┬źRobinson Crusoe┬╗su, Jonathan SwiftÔÇÖin; ┬źG├╝liverÔÇÖin Seyahatleri┬╗, Avrupal─▒n─▒n deniz a┼č─▒r─▒ d├╝nyaya ilgisini art─▒ran ilk romanlar olarak yay─▒mland─▒.

─░sko├ž filozof ve ahl├ók felsefesi profes├Âr├╝ Adam Smith (1723-1790); modern ekonomi bilimini kurdu─ču s├Âylenebilecek olan ┬źMilletlerin Zenginli─či┬╗ adl─▒ eseriyle d├╝nyay─▒ etkilemeden ├Ânce, ahl├ók felsefecisi olarak biliniyordu. SmithÔÇÖe g├Âre her fert kendi menfaati pe┼činde ko┼čarken, s─▒kl─▒kla, katk─▒da bulunmaya niyetlenece─činden ├žok daha etkili olarak topluma katk─▒da bulunur. Ona g├Âre, serbest piyasa her ne kadar karma┼č─▒k ve kontrols├╝z g├Âz├╝kse de, asl─▒nda s├Âzde bir ┬źg├Âr├╝nmez el┬╗ taraf─▒ndan do─čru miktarda ve ├že┼čitlilikte ├╝retim yapmak i├žin y├Ânlendirilmektedir. Bat─▒ AvrupaÔÇÖda benimsenen ┬ź├Âzel sekt├Âr eliyle kalk─▒nma┬╗ ve ekonomik b├╝y├╝meyi sa─člamada devletin rol├╝n├╝ modas─▒ ge├žmi┼č ve zararl─▒ bulan ekonomik anlay─▒┼č, bug├╝n dah├« etkinli─čini korumaya devam etmektedir. Kalk─▒nman─▒n ve b├╝y├╝menin ana dinami─či olarak ├Âzel giri┼čimi g├Âren bu anlay─▒┼č, ferdi ve temel ├Âzg├╝rl├╝kleri ├Âne ├ž─▒karan teorik ├žer├ževesiyle g├╝n├╝m├╝zde demokratik y├Ânetim ilkesine b├╝y├╝k ├Ânem vermektedir.

B├╝t├╝n bu ├žabalara ra─čmen 17. ve 18. y├╝zy─▒l─▒n sonuna dek, bilimin insan hayat─▒n─▒ kolayla┼čt─▒ran teknolojik geli┼čmeler ├╝zerinde pek az pratik etkisi oldu.

Bat─▒ AvrupaÔÇÖda meydana gelen ve k─▒sa bir s├╝re sonra; beslenmeden bar─▒nmaya, g├╝venlikten sa─čl─▒─ča, topra─č─▒ i┼člemeden ekonomik hayata yeni bir rota ├žizecek olan bankac─▒l─▒─ča ve ┼čirketlerin olu┼čumuna kadar muazzam de─či┼čiklikler, ├žok ge├žmeden d├╝nyev├« y├Ânden daha g├╝├žl├╝ ve m├╝reffeh bir AvrupaÔÇÖy─▒ olu┼čturdu.

1694 y─▒l─▒nda Londra ve Amsterdam bankalar─▒ kuruldu ve bu ├Ânemli kentler AvrupaÔÇÖn─▒n en b├╝y├╝k ticaret merkezleri oldu. Ayr─▒ca ayn─▒ y─▒llarda k├╝l├že alt─▒n ve g├╝m├╝┼č yerine k├ó─č─▒t para ve ├žek, ekonomik hayat─▒ kolayla┼čt─▒ran enstr├╝manlar olarak yayg─▒nl─▒k kazand─▒. B├Âylece s├Âm├╝rgelerle Avrupa merkezleri aras─▒ndaki ticar├« hayat s├╝ratlendi ve sanayi i├žin ekonomik birikim sa─članm─▒┼č oldu.

Tar─▒m alan─▒nda a─č─▒r sabanlarla toprak sadece derinlere dek i┼členmekle kalmam─▒┼č, sulama i┼člemleri de kolayla┼čm─▒┼čt─▒. Tar─▒m ├╝r├╝nlerinin ├Â─č├╝t├╝lmesinde yel de─čirmenlerinden yararlanma, ├╝├žl├╝ ekime ge├žilmesi ve daha fazla arazinin ekilebilir h├óle getirilmesi, k├Âyl├╝n├╝n y├╝z├╝n├╝ g├╝ld├╝rd├╝; tar─▒m sekt├Âr├╝ y├╝kselen ticaret ve end├╝striyel kazan├žlarla rekabet eder g├╝├žl├╝ bir sekt├Âr h├óline geldi.

_____________________________

1 J. M. Roberts, Dünya Tarihi, c. 2, s. 681, İnkılâp Kitabevi, 2011.
2 ─░hsan Burak B─░REC─░KL─░, http://www.academia.edu/1095833/_The_Rise_of_The_West (s. 12)
3 Fuat SEZG─░N, ─░sl├ómÔÇÖda Bilim ve Teknik, c. 2, s. 14, K├╝lt├╝r ve Turizm Bakanl─▒─č─▒, T├╝rkiye Bilimler Akademisi, Ankara, 2007.
4 Merry E. Wiesner-Hanks, Erken Modern D├Ânemde Avrupa, s. 513, T├╝rkiye ─░┼č Bankas─▒ K├╝lt├╝r Yay─▒nlar─▒, 2009, ─░stanbul.
5 a.g.e., s. 553.