Duraklama D├Ânemi (1579-1699)
┬źKUTSAL ─░TT─░FAK┬╗IN KURULMASI

YAZAR : Ahmet MERAL ahmetmeral61@gmail.com

Papa XI. ─░nnocentÔÇÖin iste─či do─črultusunda; daha ├Ânce ger├žekle┼čen Lehistan ile Avusturya aras─▒ndaki ittifaka, Nisan 1684 tarihinde Venedik de kat─▒ld─▒. Buna g├Âre; Osmanl─▒ DevletiÔÇÖne kar┼č─▒ Avusturya ve Lehistan karadan sald─▒r─▒rken, Venedik de donanmayla sava┼ča kat─▒lacak ve Dalma├žya k─▒y─▒lar─▒ndan Osmanl─▒ kuvvetlerine h├╝cum edecekti. Yap─▒lan i┼čbirli─či anla┼čmas─▒ ├žer├ževesinde, h─▒ristiyan ├óleminin h├╝k├╝mdarlar─▒ ve ├Âzellikle Rus ├çarÔÇÖ─▒ da ┬źKutsal ─░ttifak┬╗a kat─▒lmaya davet edilecekti. Nitekim Ruslar; Lehistan ile aralar─▒ndaki anla┼čmazl─▒klar─▒n a┼č─▒lmas─▒n─▒n ard─▒ndan, 1686 y─▒l─▒ NisanÔÇÖ─▒nda Osmanl─▒ kar┼č─▒t─▒ cephede yerini ald─▒. Ard─▒ndan K─▒r─▒m ve Azak b├Âlgesine ordu g├Ândererek yeni bir cephe a├žm─▒┼č oldu.

Viyana Ku┼čatmas─▒ÔÇÖn─▒ yarmay─▒ ba┼čaran ┬źM├╝ttefik Ha├žl─▒ G├╝├žleri┬╗; ─░ran ile de ittifak yollar─▒ aram─▒┼č, ancak S├╝leyman ┼×ah, ittifak iste─čine ret cevab─▒ vermi┼čtir.* Ayr─▒ca Etiyopya h─▒ristiyanlar─▒ da; ┬źM├╝ttefik Ha├žl─▒ G├╝├žleri┬╗nin, Osmanl─▒ÔÇÖya ba─čl─▒ M─▒s─▒rÔÇÖa sald─▒r─▒ taleplerine olumlu cevap vermedi.

M├ťTTEF─░K HIR─░ST─░YAN G├ť├çLER─░YLE SAVA┼×LAR

Jean SobieskiÔÇÖnin; Viyana ZaferiÔÇÖnin par─▒lt─▒s─▒ndan g├Âzleri kama┼čm─▒┼čt─▒, Osmanl─▒ ordular─▒n─▒n ├žok k─▒sa s├╝rede yenilece─čini umarak 1686-1691 y─▒llar─▒ aras─▒nda Lehler ad─▒na Bo─čdanÔÇÖa sald─▒r─▒lar ger├žekle┼čtirdi. Ancak umdu─čunu bulamad─▒─č─▒ gibi, ─▒srarl─▒ sald─▒r─▒lar─▒ da Osmanl─▒ g├╝├žleri taraf─▒ndan p├╝sk├╝rt├╝ld├╝. Oysa AvusturyaÔÇÖn─▒n Viyana ablukas─▒n─▒ yararak, Osmanl─▒ g├╝├žlerine kar┼č─▒ b├╝y├╝k bir zafer kazand─▒ktan sonra, ilk hedefi; BudinÔÇÖi ve b├╝t├╝n├╝yle MacaristanÔÇÖ─▒ ele ge├žirmek idi. ├çok ge├žmeden, Osmanl─▒ ┼čan ve ┼čeref h├ót─▒ralar─▒n─▒n ebed├«le┼čti─či Estergon Kalesi d├╝┼čt├╝. Daha sonra yo─čunla┼čt─▒r─▒lan m├╝cadelelerin ard─▒ndan; Uyvar Kalesi istikametinde t├╝m topraklarda, Macaristan ve Erdel b├Âlgesinde asker├« ├╝st├╝nl├╝k Avusturya kuvvetlerinin eline ge├žti.

Charles de Lorraine komutas─▒ndaki ittifak g├╝├žleri, BudinÔÇÖe sald─▒rd─▒. Budin Valisi Abdurrahman Avni Pa┼ča (Arnavut); tepeleri tutup yard─▒m gelmesini engelleyen d├╝┼čmana kar┼č─▒, iki bu├žuk ay kahramanca direndi. Ancak Eyl├╝l 1686ÔÇÖda, askerleriyle birlikte kan─▒n─▒n son damlas─▒na kadar direndi ve g├Â─č├╝s g├Â─č├╝se son m├╝cadelelerin ard─▒ndan ┼čehid oldu. Bu kahraman askerlerin e┼čsiz direni┼či ve d├╝┼čmana b├╝y├╝k z├óyiat verdirmesinin ard─▒ndan, Budin Kalesi AvusturyaÔÇÖn─▒n eline ge├žti. Bu durum, MacaristanÔÇÖdaki 150 y─▒ll─▒k Osmanl─▒ h├ókimiyetinin kaybolmas─▒na yol a├žt─▒. BudinÔÇÖdeki m├╝sl├╝man halk, kad─▒n ve ├žocuklar─▒n iniltileri aras─▒nda k─▒l─▒├žtan ge├žirildi ve kaledeki Osmanl─▒ eserleri yok edildi.

Osmanl─▒ i├žin buhranl─▒ y─▒llar devam etmekteydi. 1687 y─▒l─▒nda; Moha├ž Ovas─▒ÔÇÖnda ya┼čanan ma─čl├╗biyet ve 20 bin Osmanl─▒ askerinin ┼čehid olmas─▒, Osmanl─▒ saray─▒nda taht de─či┼čikli─čine yol a├žt─▒. Ordu; IV. MehmedÔÇÖin devlet i┼čleriyle ilgilenmedi─či, devaml─▒ av e─člencelerinde g├╝n├╝n├╝ g├╝n etti─či gerek├žesiyle, ─░stanbulÔÇÖa y├╝r├╝d├╝ ve kendisini tahttan indirerek II. S├╝leymanÔÇÖ─▒n tahta ├ž─▒kmas─▒n─▒ sa─člad─▒. Ayn─▒ y─▒l Venedikliler; AtinaÔÇÖy─▒ ele ge├žirdikleri gibi Avusturyal─▒lar da E─čri KalesiÔÇÖni ele ge├žirdiler. ─░stolni Belgrad Kalesi de Habsburglar─▒n eline ge├žerken, m├╝sl├╝man halk k─▒l─▒├žtan ge├žirildi.

K├ľPR├ťL├ť FAZIL MUSTAFA PA┼×AÔÇÖNIN DEVLET─░ TOPARLAMASI ve ┼×EH├éDET─░

1689 y─▒l─▒nda, K├Âpr├╝l├╝ ailesinden de─čerli bir asker ve devlet adam─▒ olan K├Âpr├╝l├╝ Faz─▒l Mustafa Pa┼ča sadrazaml─▒─ča getirildi. Devlete niz├ómat verme ad─▒na, i├ž kar─▒┼č─▒kl─▒klar─▒ bast─▒rmakla i┼če ba┼člayan K├Âpr├╝l├╝ Faz─▒l Mustafa Pa┼ča; halk─▒ ezen gereksiz vergileri ortadan kald─▒rd─▒. Saraydaki de─čerli e┼čyalar─▒ darphanede paraya ├ževirerek, maliyeyi d├╝zeltme yoluna gitmi┼č ve ordudaki asker say─▒s─▒n─▒ azaltarak orduyu yenilemi┼čtir. Devlet adamlar─▒n─▒n padi┼čaha hediye takdimini kald─▒rm─▒┼č; b├Âylece devlet adamlar─▒n─▒n ├╝stlerine yaranma ad─▒na, halk─▒ k├╝lfetler alt─▒na sokmas─▒n─▒n ├Ân├╝ne ge├žmek istemi┼čtir.

Pa┼čaÔÇÖn─▒n Avusturyal─▒lar─▒n ├╝zerine y├╝r├╝yerek Ni┼č, Budin ve BelgradÔÇÖ─▒ geri almay─▒ ba┼čarmas─▒; orduya g├╝ven verdi─či gibi, halka da b├╝y├╝k bir moral oldu.

Bu arada ordunun toparlanmas─▒n─▒n etkisiyle, Yunan cephesinde de k─▒sm├« bir ba┼čar─▒ sa─čland─▒ ve Avlonya Kalesi Venediklilerden geri al─▒nd─▒.

1691 y─▒l─▒nda Avusturya SeferiÔÇÖne ├ž─▒kan Faz─▒l Mustafa Pa┼ča, SalankamenÔÇÖde d├╝┼čman ordusuyla kar┼č─▒la┼čt─▒. ├çok yo─čun ├žarp─▒┼čmalar sonucu, Avusturya ordusunda ilk da─č─▒lmalar ba┼člad─▒; bu arada, K─▒r─▒m Han─▒ÔÇÖn─▒n ordusu da Osmanl─▒ ordusunun yan─▒nda sava┼čmak i├žin ilerliyordu. Osmanl─▒ kuvvetleri; TunaÔÇÖda, 800 kay─▒k dolusu d├╝┼čman erzak─▒n─▒ ele ge├žirdi. Osmanl─▒ ordusu, sava┼č─▒ ba┼čar─▒yla s├╝rd├╝rmekte ve d├╝┼čmana b├╝y├╝k z├óyiat verdirmekteydi. Ancak sava┼č devam ederken, Faz─▒l Mustafa Pa┼ča; orduyu cesaretlendirmek i├žin ├Ân saflara ├ž─▒kt─▒─č─▒ bir s─▒rada, aln─▒na isabet eden kur┼čunla ┼čehid oldu. Askerlerden saklanamayan bu f├ócia, Osmanl─▒ hatlar─▒n─▒n ├ž├Âz├╝lmesine yol a├žt─▒. Osmanl─▒ ordusunun bocalad─▒─č─▒n─▒ g├Âren Habsburg kuvvetleri, tam taarruza ge├žtiler. K─▒r─▒m Han─▒ sava┼č yerine geldi─činde, da─č─▒lm─▒┼č Osmanl─▒ ordusuyla kar┼č─▒la┼čt─▒. Talihsiz bir bi├žimde yeni bir bozgun ya┼čanm─▒┼č ve ordunun t├╝m a─č─▒rl─▒klar─▒ d├╝┼čman─▒n eline ge├žmi┼čti.

Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n asker├« g├╝c├╝n├╝ kuzey b├Âlgesine yo─čunla┼čt─▒rmas─▒ndan yararlanan Venedik de Mora ve AdriyatikÔÇÖte mevz├«i ba┼čar─▒lar elde etti. Ayr─▒ca Rusya da f─▒rsattan istifade ederek; ┬źM├╝ttefik Ha├žl─▒ G├╝├žleri┬╗ne kat─▒lman─▒n meyvesini, KaradenizÔÇÖin en stratejik kalesi olan Azak KalesiÔÇÖni ele ge├žirerek toplad─▒.

Osmanl─▒lar─▒n, ┬źKutsal ─░ttifak Devletleri┬╗yle 15 y─▒l s├╝ren ve yer yer baz─▒ ba┼čar─▒lar─▒n da yer ald─▒─č─▒ yorucu ve amans─▒z m├╝cadeleleri; Zenta yenilgisi ile noktaland─▒. Nitekim II. Mustafa kumandas─▒nda ├╝├ž├╝nc├╝ kez Avusturya ├╝zerine sefere ├ž─▒kan Osmanl─▒ ordusu; ZentaÔÇÖda, Prens EugeneÔÇÖin kuvvetlerince Tisa Irma─č─▒ÔÇÖnda s─▒k─▒┼čt─▒r─▒ld─▒. Osmanl─▒ ordusu 30 bin kay─▒p vererek da─č─▒ld─▒. Bu sava┼čta, Vezir-i ├ézam Elmas Mehmed Pa┼ča da ┼čehidler aras─▒ndayd─▒. Uzun s├╝ren sava┼čtan yorgun d├╝┼čen Osmanl─▒ Devleti; ─░ngiltere H├╝k├╗metiÔÇÖnin araya girmesi sonucu, Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin bat─▒da en b├╝y├╝k kay─▒plara u─črad─▒─č─▒ Karlof├ža Antla┼čmas─▒ÔÇÖn─▒ imzaya r├óz─▒ oldu.

1699 y─▒l─▒nda Karlof├ža Kasabas─▒ÔÇÖnda (┼×imdi S─▒rbistan s─▒n─▒rlar─▒ i├žerisinde yer almaktad─▒r.) imzalanan bu antla┼čmaya g├Âre; Banat ve Teme┼čvar hari├ž b├╝t├╝n├╝yle Macaristan ve Erdel Beyli─či AvusturyaÔÇÖya b─▒rak─▒ld─▒. Ukrayna ve Podolya, LehistanÔÇÖ─▒n h├ókimiyetine girdi. Mora ve Dalma├žya k─▒y─▒lar─▒, Venediklilere verildi.

__________________

* Dr. Sabire ARIK, A. ├ť. Dil Tarih-Co─črafya-Fak., Polonya Kral─▒ III. Jean SobieskiÔÇÖnin H├╝k├╝mdarl─▒k D├Ânemi (1674-1696), s. 227. (www.ankara.edu.tr)