K├ľPR├ťL├ťLER D├ľNEM─░ ISLAHATLARI

YAZAR : AHMET MERAL

Duraklama D├Ânemi (1579-1699)

K├Âpr├╝l├╝ler; on yedinci asr─▒n en buhranl─▒ d├Ânemlerinde, Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin gerilemesini, ald─▒klar─▒ sert tedbirler ve yerinde kararlarla durdurmay─▒ ba┼čarm─▒┼č bir vezir ailesidir. Bu ailenin fertleri; K├Âpr├╝l├╝ Mehmed Pa┼čaÔÇÖn─▒n vezirli─če getirili┼činin ard─▒ndan, Osmanl─▒ devlet te┼čkil├ót─▒n─▒n i├žinde sadece Sadrazam olarak bulunmam─▒┼č; komutan, Sad├óret Kaymakam─▒ ve Kaptan-─▒ Derya olarak uzun y─▒llar hizmet etmi┼člerdir.

Devletin yeniden g├╝├žlendirilmesinin, kanun ve nizamlar─▒n tavizsiz olarak uygulanmas─▒ndan ge├žti─čini d├╝┼č├╝nen bu ├Ânemli devlet adamlar─▒; devlete ├žekid├╝zen vermek i├žin hi├žbir sertlikten ├žekinmemi┼člerdi. Nitekim k─▒sa v├ódede devlet nizam─▒nda olumlu tesirleri g├Âr├╝len bu kat─▒ tav─▒r, k├Âkl├╝ ─▒slahatlarla kal─▒c─▒ iyile┼čmeye d├Ân├╝┼čememi┼čti. ├ç├╝nk├╝ duraklamaya ve ├ž├╝r├╝meye yol a├žan sebepler, ├žok daha geni┼č kapsaml─▒yd─▒. K─▒sacas─▒ problemler batakl─▒─č─▒nda, sineklerle ba┼čar─▒l─▒ m├╝cadele ge├žici ├žare olmu┼č; ancak devletin nizam ve intizam─▒ i├žin gerek orduda gerek ilmiye te┼čkil├ót─▒nda gerek de ekonomik ve asker├« teknoloji alan─▒nda bir├žok yenili─čin yap─▒lmas─▒ gecikmi┼č ve bozulan m├╝esseseler aras─▒nda ├óhenk bir t├╝rl├╝ kurulamad─▒─č─▒ gibi, sosyal ve k├╝lt├╝rel yap─▒da meydana gelen erozyonlar da ├Ânlenememi┼čti. Yine de Duraklama D├ÂnemiÔÇÖnde K├Âpr├╝l├╝ler, devleti eski ihti┼čam─▒na d├Ând├╝ren hamleler yapmay─▒ ba┼čard─▒lar.

En b├╝y├╝k mesele; ordunun eski g├╝c├╝nden uzakla┼čmas─▒, rakiplerin yeni disiplinli ve m├╝cehhez ordular kurmas─▒yd─▒. Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin Avusturya ─░mparatorlu─čuÔÇÖna ilk yenilgisi, 1644 y─▒l─▒nda St. GothardÔÇÖda olmu┼čtur. Bu sava┼č─▒n ├Ânemi; 17. y├╝zy─▒lda Osmanl─▒ ordusunun ve asker├« bilgisinin, d├Ânemin geli┼čmelerinin arkas─▒nda kald─▒─č─▒n─▒ a├ž─▒k bir bi├žimde g├Âstermesidir. Otuz Y─▒l Sava┼člar─▒ sonunda, Avrupa ordular─▒n─▒n; te┼čkil├ótlanma, e─čitim, ├Ânderlik, taktik ve malzeme a├ž─▒s─▒ndan ├žok b├╝y├╝k tecr├╝beler ve geli┼čmeler kazand─▒─č─▒ anla┼č─▒lm─▒┼čt─▒r. K├Âpr├╝l├╝ÔÇÖn├╝n ilk ba┼čar─▒lar─▒ ve iyimserli─čine ra─čmen, Osmanl─▒ ordusunun; atadan kalma y├Ântemleriyle, ├ža─č─▒n gerisinde kald─▒─č─▒ ortaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒r.

K├ľPR├ťL├ť MEHMED PA┼×A (1656-1661)

K├Âpr├╝l├╝lerin ilki Mehmed Pa┼ča; Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin en zor zamanlar─▒nda ┼čartlar s├╝rerek ├╝stlendi─či Sadrazaml─▒k y─▒llar─▒ boyunca, hem ├╝lke i├žindeki ba┼č─▒bozuk tav─▒r ve isyanlarla ba┼č etmeye ├žal─▒┼čm─▒┼č, hem de ├že┼čitli yerlere d├╝zenledi─či seferlerle zaferler kazanm─▒┼čt─▒r. Mehmed Pa┼ča, Sadrazaml─▒k y─▒llar─▒nda sert tedbirlere ba┼čvurdu; evvel├ó ├╝lke i├žinde kol gezen zorbalar─▒ yakalat─▒p cezalar─▒n─▒ verdi. Daha sonra orduya el atarak ocaklarda d├╝zeni sa─člad─▒. ─░stanbulÔÇÖdaki kar─▒┼č─▒kl─▒klarda; yeni├žeri k─▒yafetine soktu─ču h─▒ristiyanlarla m├╝sl├╝man ahaliyi zarara u─čratan Rum Patri─čiÔÇÖni idam ettirdi. ─░stanbulÔÇÖdaki ulem├ó s─▒n─▒f─▒ aras─▒ndaki karga┼čay─▒ ├Ânledi ve bu s─▒n─▒f─▒n huzurla hizmet g├Âr├╝r h├óle gelmesini sa─člad─▒. Daha sonra ├çanakkale Bo─čaz─▒ÔÇÖn─▒ kapatm─▒┼č olan Venediklilere kar┼č─▒ harekete ge├žerek Venediklileri bo─čazdan att─▒ ve ablukaya son verdi. Venedik i┼čgali alt─▒ndaki Bozcaada ile Limni adalar─▒n─▒ geri ald─▒. Ard─▒ndan; Efl├ók, Bo─čdan ve ErdelÔÇÖdeki isyanlar─▒ ve AnadoluÔÇÖdaki Abaza Hasan Pa┼ča ve cel├ól├« isyan─▒n─▒ ba┼čar─▒yla bast─▒rd─▒.

K├Âpr├╝l├╝ Mehmed Pa┼ča, ya┼č─▒n─▒n bir hayli ilerlemesinden dolay─▒ yorgundu. Bu y├╝zden Padi┼čahÔÇÖa kendisine halef olarak Halep Beylerbeyi tayin edilen o─člu Faz─▒l Ahmed Pa┼čaÔÇÖy─▒ telkin etti. IV. MehmedÔÇÖin kabul etmesi ├╝zerine Faz─▒l Ahmed Pa┼ča ├ža─čr─▒ld─▒, ├Ânce Sad├óret Kaymakaml─▒─č─▒ÔÇÖna, babas─▒n─▒n EdirneÔÇÖde vefat─▒n─▒n ard─▒ndan da Sadrazaml─▒─ča getirildi. (1661)

FAZIL AHMED PA┼×A VE G─░R─░TÔÇÖ─░N FETH─░ (1669)

Girit; Ege DeniziÔÇÖnde stratejik a├ž─▒dan ├Ânemli bir konuma sahip olmas─▒ sebebiyle, Osmanl─▒ Devleti i├žin al─▒nmas─▒ ├Ânem arz eden bir kale durumundayd─▒. Fatih Sultan Mehmed zaman─▒ndan itibaren Do─ču AkdenizÔÇÖdeki adalara birer birer h├ókim olan Osmanl─▒ Devleti; K─▒br─▒sÔÇÖ─▒n al─▒nmas─▒ndan (1571) sonra, AfrikaÔÇÖdaki topraklar─▒ ile ─░stanbul aras─▒ndaki deniz yollar─▒ ├╝zerinde bulunan ve Do─ču Akdeniz h├ókimiyetini tehdit eden GiritÔÇÖin de ele ge├žirilmesine b├╝y├╝k ├Ânem vermi┼čtir.

Venediklilerin h├ókimiyeti alt─▒nda bulunan ada; uzun s├╝re Ceneviz ve Venediklilere Adalar DeniziÔÇÖnde rahat hareket alan─▒ sa─člam─▒┼č ve Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin EgeÔÇÖnin tamam─▒na h├ókimiyetini engellemi┼čtir. Ayn─▒ zamanda ada, korsan gemilerine bir ├╝s ve s─▒─č─▒nak h├óline gelmi┼č, b├Âylece Anadolu ve Ege k─▒y─▒lar─▒ ile Afrika sahilleri aras─▒ndaki Osmanl─▒ deniz ula┼č─▒m─▒n─▒ tehdit eder duruma gelmi┼čtir. Ayr─▒ca GiritÔÇÖi ├╝s olarak kullanan Venediklilerin; deniz yoluyla Osmanl─▒ k─▒y─▒lar─▒na s├╝rekli sald─▒r─▒da bulunmalar─▒, Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin 1645 y─▒l─▒nda harekete ge├žmesine sebep olmu┼čtur. Bu tarihten 1669ÔÇÖda KandiyeÔÇÖnin al─▒nmas─▒na kadar s├╝ren Girit Sava┼člar─▒, Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin on yedinci y├╝zy─▒l boyunca y├╝r├╝tt├╝─č├╝ en uzun harplerden biri olmu┼čtur. Faz─▒l Ahmed Pa┼čaÔÇÖn─▒n ─▒srarl─▒ tutumlar─▒ sonucunda Venedikliler aday─▒ teslim yoluyla terke mecbur kalm─▒┼člard─▒r.

5 Eyl├╝l 1669ÔÇÖda Osmanl─▒ Devleti ile Venedik aras─▒nda bir teslim ve bar─▒┼č anla┼čmas─▒ imzaland─▒. Anla┼čmaya g├Âre;

1. Kandiye Kalesi b├╝t├╝n cephanesiyle teslim edilecek,

2. Suda ve Esparlonga (Spirna, Longa) ile Granbusa (Karanbasa) palangas─▒ Venediklilerde kalacak,

3. AkdenizÔÇÖdeki Osmanl─▒ adalar─▒na Venedikliler tecav├╝z etmeyecek,

4. Bosna taraflar─▒nda Dalma├žya hududundaki Kilis Kalesi Venediklilere b─▒rak─▒lacakt─▒.1

B├Âylece Girit, Faz─▒l Ahmed Pa┼čaÔÇÖn─▒n 30 ayl─▒k ku┼čatmas─▒n─▒n ard─▒ndan toplam 245.000 ┼čehid verilerek Osmanl─▒ h├ókimiyetine girmi┼čtir.2 Anla┼čman─▒n imzalanmas─▒ ve Venediklilerin ┼čehri bo┼čaltmas─▒ndan sonra kale, 27 Eyl├╝lÔÇÖde t├Ârenle Faz─▒l Ahmed Pa┼čaÔÇÖya teslim edilmi┼čtir.

Girit Sava┼č─▒, hem Osmanl─▒ tarihi hem de Venedik tarihi i├žin bir d├Ân├╝m noktas─▒ olmu┼čtur. Bu sava┼čla, Venedik devletinin ├Âncelikle Do─ču AkdenizÔÇÖde h├ókimiyeti sona ermi┼čtir. Osmanl─▒ ─░mparatorlu─ču ise AkdenizÔÇÖin stratejik a├ž─▒dan en ├Ânemli adas─▒n─▒ ele ge├žirmi┼čtir.

Girit Sava┼člar─▒, Osmanl─▒ donanmas─▒n─▒ da etkilemi┼čtir. Bu sava┼člara kadar Osmanl─▒ donanmas─▒n─▒n temelini; zay─▒f, f─▒rt─▒naya kar┼č─▒ dayan─▒ks─▒z olan, eski ├žektiriler olu┼čturmakta idi. AvrupaÔÇÖda yayg─▒nla┼čan yelkenli kalyonlar ise; daha g├╝├žl├╝, daha fazla personel ta┼č─▒yabilen, daha modern gemiler idi. Osmanl─▒ donanmas─▒nda ├žektirilerden kalyonlara ge├ži┼čin ya┼čand─▒─č─▒ d├Ânem, Girit Sava┼člar─▒ ile ba┼člam─▒┼čt─▒r. On yedinci y├╝zy─▒ldaki bu b├╝y├╝k zafer sonucunda Ege DeniziÔÇÖnden AkdenizÔÇÖe a├ž─▒lman─▒n kilidi olan Girit; Osmanl─▒ topraklar─▒na kat─▒lm─▒┼č ve s├╝re├ž i├žerisinde, Osmanl─▒ kurum ve kurulu┼člar─▒n─▒n yerle┼čmesiyle fetih, kal─▒c─▒ h├óle getirilmi┼čtir.

____________________

1 Uzun├žar┼č─▒l─▒, Osmanl─▒ Tarihi, c. III, s. 419, TTK Bas─▒mevi, Ankara, 1983.

2 a.g.e., s. 421.