İNSAN ve MEKÂN

YAZAR : Do├ž. Dr. Harun ├ľ─×M├ť┼× ogmusharun@yahoo.com

─░nsan─▒n ya┼čad─▒─č─▒ mek├ónla derin bir ba─č─▒ vard─▒r. S─▒la hasreti, bunun en a├ž─▒k delillerinden biridir. Bir m├╝ddet s─▒ladan veya ya┼čad─▒─č─▒m─▒z yerden uzak kald─▒─č─▒m─▒zda, her ┼čeyin de─či┼čmi┼č olabilece─či ihtimalini d├╝┼č├╝n├╝r ve d├Âner d├Ânmez ├Âncelikle de─či┼čiklikleri kola├žan ederiz. Uzun s├╝ren ayr─▒l─▒klarda bu daha fazla ├Âne ├ž─▒kar. Merak edilen yerin, ├Âzlenen mek├ón─▒n b├╝y├╝kl├╝─č├╝, k├╝├ž├╝kl├╝─č├╝, madd├« ve m├ónev├« k─▒ymeti m├╝him de─čildir b├Âyle zamanlarda. Bir s├╝re ya┼čanan bir mahalledeki k├╝├ž├╝k bir de─či┼čiklik, soka─č─▒n bir k├Â┼česine a├ž─▒lan bir bakkal d├╝kk├ón─▒, el de─či┼čtiren bir i┼č yeri, k├╝├ž├╝k bir park─▒n ortadan kald─▒r─▒lmas─▒, bir arsaya bina yap─▒lmas─▒, bir okulun ek binalarla geni┼čletilmesi vb. olabilir. Bunlar─▒ g├Âr├╝r ve i├žinizden ge├žirirsiniz:

ÔÇťVay be! Ne kadar da de─či┼čmi┼č! Ben buradayken buras─▒ b├Âyle de─čildi!ÔÇŁ

Rahmetli Tar─▒k BU─×RA, K├╝├ž├╝k A─čaÔÇÖda s─▒la hasretinin ne menem bir ┼čey oldu─čunu ├žok g├╝zel anlat─▒r:

Seferberlikte cepheden d├Ânen Salih, kolunu kaybetmi┼č oldu─ču i├žin ilk g├╝nlerde b├╝y├╝k bir ├╝mitsizlik ve bo┼č vermi┼člik i├žindedir. ├ťstelik ├žocukluk arkada┼č─▒ Niko ile dostlu─čunu s├╝rd├╝r├╝nce, sava┼č boyunca gayr-─▒ m├╝slimlerin bir tak─▒m n├óho┼č tutumlar─▒yla kar┼č─▒la┼čan dinda┼člar─▒yla ters d├╝┼čer. H├ólbuki o; ma─čl├╗p oldu─ču bir harbin gazisi de olsa, kahraman gibi kar┼č─▒lanmay─▒ beklemektedir. Yapt─▒─č─▒ hi├žbir ┼čeyden dolay─▒ bunu hak etmese bile; s─▒la hasretinin amans─▒z d├╝rt├╝leriyle firar etmedi─či i├žin, bunu hak etti─čini d├╝┼č├╝nmektedir. ├ç├╝nk├╝ s─▒lan─▒n ├Âyle bir b├╝y├╝s├╝ vard─▒r ki; ona bir defa kap─▒lan ki┼či, onun tesirinden bir daha kolay kolay kurtulamaz. S─▒las─▒ndaki her ┼čeyi, ama her ┼čeyi, en olmad─▒k mek├ónlar─▒ bile ├Âzler! Bu hissiyat i├žerisindeki ├çolak Salih; kendi kendine o an i├žinde bulundu─ču sigara dumanlar─▒yla dolu pis kahve k├Â┼česine bile cephedeyken ne kadar b├╝y├╝k bir hasret duydu─čunu ve bu duyguyu alt edebilmek i├žin ne b├╝y├╝k gayret sarf etti─čini, buna mukabil hem┼čehrilerinin kendisini takdir etmek bir tarafa ne kadar so─čuk kar┼č─▒lad─▒klar─▒n─▒ d├╝┼č├╝nerek esef eder.

─░┼čte insan─▒n do─čup b├╝y├╝d├╝─č├╝ veya uzun s├╝re ya┼čay─▒p al─▒┼čt─▒─č─▒ yerlere olan ba─čl─▒l─▒─č─▒n derecesi! Hafizanallah, bazen mek├ón-perestli─če kadar varan bu derin ba─č; ba─član─▒lan yerlerin ger├žekteki ehemmiyetinden tamamen ba─č─▒ms─▒zd─▒r. Bu sebeple de bu ba─č─▒n ger├žekten insan ve mek├ón aras─▒nda m─▒, yoksa insanla o mek├ónda ya┼čad─▒─č─▒ h├ódiseler ve duydu─ču hisler aras─▒nda m─▒ oldu─ču konusunda bizi teredd├╝de sevk eder. Bana kal─▒rsa do─čru olan ikinci ihtimaldir. ├ç├╝nk├╝ burada mek├ón i├žin mevzubahis etti─čimiz hisleri ba┼čka ┼čeyler i├žin de hissedebiliyoruz. Mesel├ó; hayat─▒m─▒z─▒n ├žok husus├« bir safhas─▒n─▒ hat─▒rlatan k─▒sa bir not, eski bir kartpostal, k├╝├ž├╝k bir mektup, hatt├ó alel├óde bir e┼čya bizim i├žin dokunulmaz bir mevkie y├╝kseliveriyor. Bir trafik kazas─▒nda ├žarp─▒p yaralad─▒─č─▒ bir ├žocu─ču hastah├óneye g├Ât├╝r├╝rken kana bulanan atletini y─▒kamaks─▒z─▒n saklayan insanlar bilirim. Ta ki ├žarpt─▒─č─▒ ├žocu─čun can─▒n─▒ All├óhÔÇÖ─▒n ba─č─▒┼člad─▒─č─▒ o kazada ya┼čad─▒klar─▒n─▒ hayat─▒n─▒n geri kalan safah├ót─▒nda unutmas─▒n, All├óhÔÇÖ─▒n lutfunu daima hat─▒rlas─▒n! Burada maksad─▒n anla┼č─▒lmas─▒ i├žin -aff─▒n─▒za s─▒─č─▒narak- biraz n├óho┼č, ama ├žok enteresan bir ├Ârnek daha vermek istiyorum:

Talebelik y─▒llar─▒m─▒zda bir hocam─▒z;

ÔÇťKarde┼čim! Ben ah─▒rlar─▒ severim, bana ├žocuklu─čumu hat─▒rlat─▒r. ├ç├╝nk├╝ babam orduda s├╝variydi, s─▒k s─▒k onunla birlikte gider, ata binerdim!ÔÇŁ demi┼čti. Burada s├Âz konusu edilen nedir? At teze─či! ─░nsan at teze─čini sever mi? Elbette sevmez! Ancak burada sevginin y├Âneltildi─či nesne at teze─či de─čil, onun zihinde canland─▒rd─▒─č─▒ h├ót─▒ralard─▒r. Hocam─▒z o h├ót─▒ralar─▒ o kadar ├Âzlemektedir ki, onlar─▒ hat─▒rlamas─▒na vesile olan teze─či bile sevmektedir! ─░nsan ve mek├ón aras─▒ndaki ba─č da, verdi─čimiz bu ├Ârneklerde oldu─ču gibi asl─▒nda insanla ya┼čad─▒─č─▒ yerdeki h├ót─▒ralar aras─▒ndaki m├╝nasebettir. Dolay─▒s─▒yla bir yere duyulan hasret, asl─▒nda orada ya┼čanan h├ót─▒ralara duyulmaktad─▒r.

S─▒la, ya┼čanan yer ├╝zerinde konu┼čup sonunda b├Âyle bir neticeye varmak; ┬źVatan sevgisini nereye koyuyorsun?┬╗ ┼čeklinde sorulara yol a├žabilir, baz─▒ itirazlara sebep olabilir. Ancak yukar─▒dan beri s├Âylediklerimiz -h├ó┼č├ó- vatan sevgisini hafife ald─▒─č─▒m─▒z m├ón├ós─▒na gelmez. ├ç├╝nk├╝ neticede vatan, ├╝zerinde ya┼čanan de─čerler ile vatan h├óline gelir. Vatan; bir milletin tam bir istikl├óle sahip olarak kendine ├Âzg├╝ ilke ve prensipleri, hayat anlay─▒┼č ve tarz─▒n─▒ h├ókim k─▒l─▒p ya┼čad─▒─č─▒ mek├ónd─▒r. Dolay─▒s─▒yla s─▒lan─▒n daha geni┼č ve m├ónev├« bir boyut kazanm─▒┼č h├óli olan vatanla olan ba─č─▒m─▒z da, asl─▒nda orada ya┼čanan h├ót─▒ralarla olan ba─č─▒m─▒zdan ibarettir. ┼×u kadar var ki, bu h├ót─▒ralar b├╝t├╝n millet fertlerini i├žine alan ├žok daha geni┼č ve ├žok daha kad├«m bir hususiyete sahip olup b├╝t├╝n├╝yle mill├« h├óf─▒zaya aittirler. Bu itibarla eskilerin, vatan─▒; ┬źahk├óm-─▒ ┼čerÔÇśiyyenin tenf├«z edildi─či yerdir┬╗ ┼čeklinde tarif etmeleri son derece isabetlidir.

G├╝n├╝m├╝zde ÔÇťkentsel d├Ân├╝┼č├╝mÔÇŁ denilen h─▒zl─▒ ┼čehirle┼čme faaliyetleri neticesinde, ya┼čad─▒─č─▒m─▒z yerler b├╝y├╝k bir farkl─▒l─▒─ča b├╝r├╝n├╝yor. Dar sokaklar─▒n kenar─▒na dizilen ├žo─ču tek katl─▒ ve bah├želi evlerin bulundu─ču mahalleler y─▒k─▒l─▒p, yerine b├╝y├╝k apartmanlar konduruluveriyor. Hususiyle b├╝y├╝k caddelerin ge├žti─či yerlerde eski ├ževrenin ve orada ya┼čanan hayat─▒n izi bile kalm─▒yor. Bu sebeple yap─▒lan bu yeni siteler, bir ihtiyac─▒n neticesi olarak hayat─▒m─▒za kolayl─▒k ve yenilik getiriyor olsa da h├óf─▒za ve h├ót─▒ralar─▒m─▒z─▒n y─▒k─▒m─▒ gibi gelir bana. Bu sebeple uzun zamand─▒r binas─▒n─▒n yenilenmekte oldu─čuna dair haberler ald─▒─č─▒m mezun oldu─čum fak├╝lteye gidip gitmemekte ├žok teredd├╝t ettim ge├ženlerde. H├ólbuki art─▒k ba┼čka bir ┼čehirde ya┼č─▒yor olmam hasebiyle her istedi─čim zaman g├Âremeyece─čim bir yerdi. Buna ra─čmen;

ÔÇťYa i├žinde ders ald─▒─č─▒m binalar─▒ g├Ârememek benim h├ót─▒ralar─▒m─▒n y─▒k─▒lmas─▒na sebep olursa?ÔÇŁ kayg─▒s─▒ i├žimi kemirip durdu.

Ne var ki, benim gibi, a┼č─▒r─▒ tutucular─▒n ra─čm─▒na, ya┼čad─▒─č─▒m─▒z mek├ónlar h─▒zla de─či┼čiyor. A┼ča─č─▒ yukar─▒ her ┼čehirde, ├Âzellikle TOK─░ÔÇÖlerin zuhuruyla birlikte yeni yerle┼čim alanlar─▒ ortaya ├ž─▒k─▒yor, ├ódeta yepyeni ┼čehirler kuruluyor. Bunlar─▒n bir k─▒sm─▒ eskilerinden ┬źyeni┬╗ kelimesiyle ayr─▒l─▒yor zaten. Misali; Yeni Mardin. ┼×─▒rnak gibi 50-60 bin n├╝fuslu k├╝├ž├╝k bir ┼čehrimizde bile y├╝kselen yeni yap─▒lar oraya ├žok farkl─▒ bir ├žehre kazand─▒r─▒yor. ├ľyle g├Âr├╝n├╝yor ki, bu gidi┼č├óta direnilemez. Bize d├╝┼čen; binalar─▒m─▒z─▒, ├ževremizi yenile┼čtirirken de─čerlerimizi kaybetmemek, beden ve e┼čyalar─▒m─▒z─▒ ta┼č─▒d─▒─č─▒m─▒z o mek├ónlara bizi biz yapan hasletleri de ta┼č─▒makt─▒r. Unutmayal─▒m: ÔÇť┼×eref├╝ÔÇÖl-mek├ón biÔÇÖl-mek├«n / Mek├ón─▒n ┼čerefi orada bulunana ba─čl─▒d─▒r!ÔÇŁ