Duraklama D├Ânemi (1579-1699)

YAZAR : Ahmet MERAL ahmetmeral61@gmail.com

Z─░TVATOROK BARI┼×INDAN SONRA OSMANLIÔÇÖDA GENEL DURUM

Osmanl─▒ merkez├« y├Ânetiminde var olan siyas├« istikrars─▒zl─▒k, on yedinci y├╝zy─▒l boyunca artarak devam etti. I. AhmedÔÇÖin gen├ž ya┼čta vefat etmesi ve saltanat i├žin yeti┼čkin evl├ót b─▒rakmamas─▒ ├╝zerine; Osmanl─▒ taht─▒na 26 ya┼č─▒nda dim├ó─čen hasta olan bir├óderi I. Mustafa, devlet geleneklerine ayk─▒r─▒ olarak ├ž─▒kar─▒ld─▒. Fakat akl├« melekelerindeki rahats─▒zl─▒k saklanamaz h├óle geldi─činden, devlet ileri gelenlerinin m├╝dahalesiyle tahttan indirilerek yerine I. AhmedÔÇÖin 14 ya┼č─▒ndaki o─člu II. Osman (Gen├ž Osman) h├╝k├╝mdar il├ón edildi. Gen├ž h├╝k├╝mdar, dinamik bir ki┼čili─če ve ─▒slahatlarla devleti toparlayacak bir vizyona sahipti. Ancak ya┼č─▒ gere─či, devlet tecr├╝besinden yoksun oldu─ču gibi, devleti yeniden aya─ča kald─▒racak k─▒ratta g├╝├žl├╝ yard─▒mc─▒ kadrolardan da mahrumdu. ─░yi niyetle ─▒slahatlar ger├žekle┼čtirmek i├žin te┼čebb├╝ste bulunmas─▒na ra─čmen, yeni├žerilerin engellemeleri y├╝z├╝nden buna muvaffak olamad─▒.

II. OSMAN DEVR─░

II. Osman, ordunun ba┼č─▒na ge├žerek LehistanÔÇÖa sefer d├╝zenledi. Ancak bu seferden; yeni├žerilerin isteksizli─či, ba┼č─▒bozuklu─ču ve yer yer sava┼čtan firar etmeleri y├╝z├╝nden arzulanan, devlete yeni bir ruh verecek sonu├ž elde edilemedi. II. Osman; Hotin Kalesi ├Ân├╝nde, bu ordunun art─▒k devrini tamamlad─▒─č─▒n─▒ g├Âzlemleyerek, yeni bir ordu kurmak gerekti─či kanaatine vard─▒. Fakat tecr├╝besizli─činden dolay─▒, bu durumu a├ž─▒k├ža etraf─▒ndakilere duyurdu. Her ┼čeye ra─čmen; gen├ž h├╝k├╝mdar─▒n azmi, cesareti ve kararl─▒l─▒─č─▒ neticesinde Lehliler, Kanun├« d├Ânemi ┼čartlar─▒n─▒ esas alan bir bar─▒┼č─▒ istemek zorunda kald─▒.

Nihayet yeni├žeri askeri; Gen├ž OsmanÔÇÖ─▒n hacca gitme bahanesiyle M─▒s─▒r ve ┼×am kuvvetlerinden yeni bir ordu olu┼čturaca─č─▒ s├Âylentisi ├╝zerine, harekete ge├žti. Tahtan indirilen II. Osman, tecr├╝besizli─činin ve devlet erk├ón─▒ndaki insicams─▒zl─▒─č─▒n bedelini; Yedikule Zindan─▒ÔÇÖnda yeni├žeriler taraf─▒ndan fec├« bir bi├žimde i┼čkenceye t├ób├« tutularak, hunharca ├Âld├╝r├╝lmek s├╗retiyle ├Âdemi┼č oldu.

IV. MURAD DEVR─░

Osmanl─▒ taht─▒na, I. MustafaÔÇÖn─▒n k─▒sa d├Ânem yeniden ├ž─▒kar─▒lmas─▒ gar├óbetinin ard─▒ndan; Eyl├╝l 1623ÔÇÖte, hen├╝z 11 ya┼č─▒nda olan IV. Murad getirildi. Da─č─▒t─▒lacak c├╝l├╗s i├žin hazinede para olmad─▒─č─▒ndan; EnderunÔÇÖda bulunan alt─▒n ve g├╝m├╝┼č, darphaneye verilerek para kestirildi ve c├╝l├╗s bah┼či┼či olarak da─č─▒t─▒labildi.

IV. MuradÔÇÖ─▒n ilk y─▒llar─▒; i├ž kar─▒┼č─▒kl─▒klar ve ordunun serke┼čliklerinin ├Âne ├ž─▒kt─▒─č─▒, y├Âneticiler aras─▒ndaki m├╝cadele ve saray entrikalar─▒ndan ta┼čraya yans─▒yan isyanlarla ge├žti. Yeni padi┼čah, ya┼č─▒n─▒n olgunla┼čmas─▒ ve devletin i┼čleyi┼čine vuk├╗fiyetinin artmas─▒ndan sonra ipleri ele ald─▒. Sertlik y├Ân├╝ a─č─▒r basan bir dizi ─▒slahata imza att─▒. Yeni├žeri Oca─č─▒ÔÇÖn─▒ zapturapt alt─▒na almak i├žin, hi├žbir f─▒rsat─▒ ka├ž─▒rmad─▒. T├╝t├╝n ve i├žki yasa─č─▒nda ald─▒─č─▒ tedbirlerle, sosyal alanda da devletin varl─▒─č─▒n─▒ yeniden hissettirdi. ─░├žte otoritesini sa─člamla┼čt─▒r─▒p devlet b├╝rokrasisini bir nizama soktuktan sonra, ─░ran ├╝zerine seferler d├╝zenledi ve Ba─čdatÔÇÖ─▒ yeniden ele ge├žirdi. Uzun m├╝cadeler sonucunda Safev├«lerle g├╝n├╝m├╝ze kadar kal─▒c─▒l─▒─č─▒n─▒ koruyan Kasr-─▒ ┼×irin Antla┼čmas─▒ÔÇÖn─▒ imzalad─▒. IV. Murad baz─▒ ┼čahs├« zaaflar─▒ndan dolay─▒ vefat etti─činde sadece 29 ya┼č─▒nda bulunuyordu.*

I. ─░BRAH─░M DEVR─░

Osmanl─▒ taht─▒na I. ─░brahim (1640-1648) ├ž─▒kt─▒─č─▒nda; i├žeride devam eden m├╝essese temelindeki ├ž├╝r├╝me, d─▒┼čar─▒da ise vaziyeti idare etme ad─▒na mevzi├« ba┼čar─▒larla ge├žti. Bu d├Ânemde; baz─▒ komutanlar─▒n ferd├« ba┼čar─▒lar─▒n─▒n etkisiyle, K─▒r─▒mÔÇÖa yap─▒lan sald─▒r─▒lar ├Ânlendi. Bat─▒da ise Venediklilerle yap─▒lan m├╝cadeleler sonras─▒nda, Girit adas─▒nda bulunan baz─▒ limanlar Osmanl─▒lar─▒n eline ge├žti.

AVRUPAÔÇÖDAK─░ MEZHEP SAVA┼×LARI

Sultan S├╝leymanÔÇÖ─▒n ├Âl├╝m├╝ ├╝zerinden yakla┼č─▒k y├╝z y─▒l ge├žmi┼čti. Osmanl─▒ Devleti; i├žeride kar─▒┼č─▒kl─▒klar, idar├« ve mal├« problemlerle bo─ču┼čmaktayd─▒. AvrupaÔÇÖda art─▒k fetihler d├Ânemi kapanm─▒┼čt─▒. Ancak rakip devletlere toprak da kaybedilmi┼č de─čildi. Bunun ├Ânemli bir sebebi; hem d├«n├« hem de siyas├« olarak AvrupaÔÇÖda reform kar┼č─▒t─▒ hareketlerin ba┼člamas─▒ ve Avrupa devletleri aras─▒nda Otuz Y─▒l Sava┼člar─▒ÔÇÖn─▒n ├ž─▒kmas─▒yd─▒. AvrupaÔÇÖda baz─▒ devletler; Osmanl─▒ÔÇÖyla ittifak aray─▒┼č─▒na girmi┼č, ancak Osmanl─▒ Devleti b├Âyle bir yard─▒m─▒ verecek durumda olmad─▒─č─▒ i├žin, bu ├žabalar sonu├žsuz kalm─▒┼čt─▒. ├ľte yandan, 1648 Vesfalya bar─▒┼č─▒yla Bat─▒ AvrupaÔÇÖda siyas├« dengeler de─či┼čti ve yeni bir d├Ânem ba┼člad─▒. 1618 y─▒l─▒ndan beri devam eden mezhep sava┼člar─▒n─▒n sonunu getiren bu bar─▒┼čtan sonra, ┼×arlkenÔÇÖin r├╝ya ve arzusu olan ┬źAvrupa Birle┼čik Katolik ─░mparatorlu─ču┬╗ hayali sona erdi. Bu s├╝re├žte ─░spanya asker├« a├ž─▒dan geriledi ve Avrupa siyaseti ├╝zerindeki a─č─▒rl─▒─č─▒ azald─▒. Asker├« a├ž─▒dan g├╝├žlenen ve kalabal─▒k bir n├╝fusa sahip XIV. Louis y├Ânetimindeki Fransa, Elbe NehriÔÇÖnin bat─▒s─▒nda kalan topraklarda ├╝st├╝nl├╝─č├╝ ele ge├žirdi. Bu arada; gelecekte, HabsburglarÔÇÖ─▒n Avusturya ─░mparatorlu─čuÔÇÖnu zorlayacak ve g├╝├žl├╝ rakibi olacak olan Prusya Krall─▒─č─▒ÔÇÖn─▒n temelleri de, Brendenburg se├žici prensli─činin olu┼čmas─▒yla at─▒lmaktayd─▒. B├Âylece AlmanyaÔÇÖdaki y├╝z civar─▒ndaki prenslik; zamanla PrusyaÔÇÖn─▒n denetimine girecek, sonra da Alman krall─▒─č─▒n─▒ olu┼čturacakt─▒r. ─░ngiltere ve Hollanda, bu d├Ânemde deniza┼č─▒r─▒ s├Âm├╝rgelerden do─čan ekonomik avantajlar─▒n─▒ s├╝rd├╝rme ve geni┼čletme gayreti i├žerisindeydi. ├ľte yandan AvrupaÔÇÖy─▒ kas─▒p kavuran bu mezhep sava┼člar─▒; bat─▒n─▒n asker├« teknolojisinin, sava┼č taktik ve tekniklerinin geli┼čmesine, kendilerini avantajl─▒ k─▒lacak birikimin ortaya ├ž─▒kmas─▒na yol a├žt─▒. Bu durum Osmanl─▒ DevletiÔÇÖni Orta AvrupaÔÇÖda rakiplerine kar┼č─▒ zor durumda b─▒rakacak bir geli┼čmeydi.

____________________

* Pe├žev├«.