OSMANLI DEVLET─░ÔÇÖN─░N DURAKLAMA ─░├ç─░NE G─░RMES─░ -1-

YAZAR : Ahmet MERAL ahmetmeral61@gmail.com

ÔÇťD├╝nya; k├╝f├╝r ile ayakta durur da,
zul├╝m ile durmaz.ÔÇŁ (Ko├ži Bey)

16. y├╝zy─▒l─▒n sonlar─▒na do─čru; Osmanl─▒ devlet ve toplum yap─▒s─▒, bir b├╝y├╝k buhran ge├žirdi ve meydana gelen bozulmalara ba─čl─▒ olarak, devletin geli┼čimi duraklayarak siyas├« rakiplerine kar┼č─▒ eski g├╝c├╝nden uzakla┼čt─▒.

17. y├╝zy─▒la kadar, Osmanl─▒ ─░mparatorlu─čuÔÇÖnun yirmi milyon kilometre kareyi a┼čan topraklar─▒nda; ├že┼čitli milletlerden farkl─▒ din ve mezhep ba─čl─▒lar─▒, ad├ólet ├žer├ževesinde, ho┼čg├Âr├╝l├╝ bir y├Ânetim alt─▒nda, huzur i├žerisinde ya┼čamaktayd─▒lar. Osmanl─▒ bu d├Ânemde; siyas├«, iktisad├«, i├žtim├ó├« g├╝c├╝n├╝, istikrar─▒n─▒ ve d├╝zenini, kendi tebaas─▒n─▒ devlete, cemaatlere ve di─čer fertlere kar┼č─▒ koruyan ve her t├╝rl├╝ uyu┼čmazl─▒─č─▒ halleden; ├╝retimi, t├╝ketimi, da─č─▒t─▒m─▒ nizama koyan, gelenekle┼čmi┼č ve m├╝essesele┼čmi┼č ┼čerÔÇś├« ve ├Ârf├« hukuk ve ad├ólet anlay─▒┼č─▒na bor├žludur.1

Sokullu Mehmed Pa┼čaÔÇÖn─▒n ├Âl├╝m├╝nden (1579) sonra, devlet nizam─▒nda artarak devam eden karma┼ča; asker├«, m├ól├« ve e─čitim alan─▒ndaki bozulmalar, toplum yap─▒s─▒n─▒ ve dengelerini bozdu─ču gibi dirli─či ve d├╝zeni de ortadan kald─▒rd─▒. Bu durum, devletin en b├╝y├╝k toprak kayb─▒n─▒n ger├žekle┼čti─či Karlof├ža Anla┼čmas─▒ÔÇÖna (1699) zemin haz─▒rlad─▒. D├Ânemin i├žinde bulundu─ču ┼čartlar─▒ anlatan ilim adamlar─▒n─▒n de─čerlendirilmesiyle;

┬źNiz├óm-─▒ ├óleme ihtil├ól, re├óy├ó ve ber├óy├óya infi├ól geldi.┬╗2

Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnin duraklamaya ge├žmesinin ba┼člang─▒c─▒n─▒ Kanun├«ÔÇÖnin son d├Ânemleri ve III. Murad d├Ânemine kadar geri g├Ât├╝renler olmakla beraber, SokulluÔÇÖnun ├Âl├╝m├╝yle (1579) ba┼člad─▒─č─▒n─▒ s├Âylemek, daha ger├žek├ži g├Âr├╝nmektedir. ├ç├╝nk├╝, devlet merkezinde zaaflar─▒n ortaya ├ž─▒kmas─▒ bu d├Âneme rastlamaktad─▒r. Ul├╝ÔÇÖl-emre itaati esas alan y├Ânetimin ba┼č─▒na, Hal├«fe-Sultan olarak gelenlerin bilgi ve beceri bak─▒m─▒ndan kif├óyetsiz ki┼čiler olmas─▒, baz─▒lar─▒n─▒n ├žocuk ya┼čta olu┼ču; bu muazzam cihan devletini zorluklara sokmu┼č, merkez├« otoritenin zaafa u─čramas─▒na sebebiyet vermi┼čtir.

Fatih d├Âneminde devletin bek─üs─▒ ve taht m├╝cadelelerinin ├Ân├╝n├╝ kesmek amac─▒yla c├óiz addedilen ┼čehzadelerin katli meselesi, 18. y├╝zy─▒l─▒n ba┼člar─▒nda Osmanl─▒ taht─▒na oturtulacak ┼čehzade s─▒k─▒nt─▒s─▒n─▒ beraberinde getirdi. 1603 y─▒l─▒nda benimsenen; ┬źekber ve er┼čed┬╗ ┼čehzadenin tahta ├ž─▒kmas─▒ ve di─čerlerinin sarayda s─▒ras─▒n─▒ beklemesi ise tecr├╝beden mahrum ki┼čilerin i┼čba┼č─▒na ge├žmesine yol a├žt─▒. ├ç├╝nk├╝ y├╝kselme d├Ânemi uygulamalar─▒ndan farkl─▒ olarak, art─▒k ┼čehzadeler sancaklara sancak beyi olarak atanm─▒yorlard─▒. Bu y├╝zden sevk ve idare konusunda tecr├╝beden mahrum h├╝k├╝mdarlar, d├╝nyan─▒n en b├╝y├╝k devletinin ba┼č─▒na ge├žmekteydi.

TOPRAK D├ťZEN─░ VE TIMARLI S─░PAH─░LER

Osmanl─▒ t─▒mar sisteminin ve toprak d├╝zeninin bozulmas─▒; devletin i┼čleyi┼čini sekteye u─čratan, halk-devlet ili┼čkilerini olumsuz etkileyen hususlardan biri olarak kabul edilmektedir. T─▒marl─▒ sipahiler, bar─▒┼č zaman─▒nda imparatorlu─čun en ├Ânemli gelir kaynaklar─▒n─▒n ba┼č─▒nda yer alan tar─▒m alanlar─▒n─▒n g├╝venli─čini sa─čl─▒yor ve topra─č─▒n d├╝zenli bir bi├žimde ekilip bi├žilmesine nezaret ediyordu. Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n ta┼čradaki elini olu┼čturan t─▒marl─▒ sipahiler, sava┼č zaman─▒nda da y├╝z binleri a┼čan say─▒lar─▒yla Osmanl─▒ ordusunun temelini te┼čkil etmekteydi. T─▒marl─▒ sipahiler; cihad ve gaz├ó anlay─▒┼č─▒na sahip olarak, severek orduya i┼čtirak ediyordu. Ancak 16. as─▒r boyunca do─čuda ve bat─▒da devam eden bir t├╝rl├╝ sonland─▒r─▒lamayan seferler sebebiyle, t─▒marl─▒ sipahiler yorgun d├╝┼čm├╝┼č, evinden-k├Ây├╝nden uzaklarda son derece ma─čdur olmu┼čtu. ├ľzellikle Kanun├« d├Âneminde bat─▒ya ger├žekle┼čtirilen d├Ârt b├╝y├╝k sefer ve ─░ranÔÇÖa ger├žekle┼čtirilen seferler; sadece asker├« s─▒n─▒f─▒ yormam─▒┼č, ├╝lkenin kaynaklar─▒n─▒n fazlaca harcanmas─▒na, devletin m├ól├« s─▒k─▒nt─▒ya girmesine de yol a├žm─▒┼čt─▒. ├ľte yandan ekilen araziler bo┼č kald─▒─č─▒ gibi, uzun s├╝reli sava┼člar─▒n a─č─▒r masraflar─▒ndan bunalan ve s─▒k─▒┼čan devlet, zaten do─čru d├╝r├╝st ekilemeyen arazilerin vergilerini tahsil ederken, al─▒┼č─▒lm─▒┼č uygulamalar─▒n─▒n d─▒┼č─▒na ├ž─▒kt─▒. Bu durum, ta┼črada dirlik ve d├╝zeni b├╝sb├╝t├╝n ortadan kald─▒rd─▒. Geli┼čmeler AnadoluÔÇÖdaki Cel├ól├« isyanlar─▒n─▒n mantar gibi ├žo─čalmas─▒na yol a├žt─▒ ve bu isyanlara yer yer halk da destek verdi. ├ťstelik on y─▒l─▒, on be┼č y─▒l─▒ ge├žen sava┼člar sebebiyle asker ka├žaklar─▒ artm─▒┼č ve bozulan d├╝zenden yararlanan Osmanl─▒ÔÇÖya hasm├óne tutum i├žerisindeki baz─▒ s─▒ra d─▒┼č─▒ d├«n├« gruplar kendilerine hayat sahas─▒ bulmu┼čtu.

YEN─░├çER─░ OCA─×IÔÇÖNIN BOZULMASI

├ľte yandan padi┼čah─▒n has ordusu veya merkez ordusunu te┼čkil eden Yeni├žeri Oca─č─▒ da, bozulmadan nasibini ald─▒. ┬źDev┼čirme┬╗ sistemiyle oca─ča gayr-i m├╝slim ├žocuklar─▒ aras─▒ndan asker kaydedilir, ─░sl├óm terbiyesiyle yeti┼čtirilerek saray─▒n ve merkezin asker├« g├╝c├╝n├╝ olu┼čtururdu. 17. y├╝zy─▒ldan itibaren sistem bozuldu ve oca─ča T├╝rk ve m├╝sl├╝man k├Âkenliler de kaydedilmeye ba┼čland─▒. Yeni├žeri Oca─č─▒ÔÇÖna us├╗l ve anÔÇśanelerin d─▒┼č─▒na ├ž─▒k─▒larak adam kaydetme, Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n maa┼čl─▒ ordusunun say─▒s─▒n─▒ ├╝├ž-d├Ârt kat art─▒rarak 80-90 binlere ula┼čt─▒rd─▒. R├╝┼čvet ve iltimasla elde edilen es├óme defterleri al─▒n─▒r sat─▒l─▒r bir met├ó h├óline d├Ân├╝┼čt├╝─č├╝ gibi; ┬źOcak, devlet i├žindir.┬╗ anlay─▒┼č─▒, yerini; ┬źDevlet, ocak i├žindir.┬╗ anlay─▒┼č─▒na d├Ân├╝┼čt├╝rd├╝. Bu durum Osmanl─▒ maliyesini de olumsuz etkiledi. Maa┼č almaya gelenlerin ancak be┼čte biri sava┼člara i┼čtirak eder h├óle gelmi┼č, Yeni├žeriler kurulu┼č felsefelerinin b├╝sb├╝t├╝n d─▒┼č─▒na ├ž─▒karak ─░stanbulÔÇÖdaki bir├žok kar─▒┼č─▒kl─▒─č─▒n, s├╗-i istim├ólin hatt├ó ├╝st kademelerdeki entrikalar─▒n─▒n ├óleti olmu┼člard─▒.

__________________
1 Ahmet TABAKO─×LU, ─░ktisat Tarihi, ─░st., 2005, s. 79.
2 Re├óya: Osmanl─▒ ├žift├žisi, vergi veren halk.
Ber├óya: K─▒l─▒├ž kullanabilen, vergi vermeyen m├╝sl├╝man halk.