─░RADE E─×─░T─░M─░

YAZAR : Mehmet Ali VAR varoglu5@gmail.com

┬ź─░rade┬╗; dilemek, istemek m├ón├ós─▒nda bir kelime. Bir ┼čeyi yapmak veya yapmamak konusunda karar verebilme yetene─čidir. Ak─▒l ve ruh gibi insana has ├Âzelliklerdendir. ─░nsan bu g├╝c├╝ sayesinde iyi ile k├Ât├╝y├╝, sevap yahut g├╝nah─▒ se├žip yapabilme g├╝c├╝n├╝ h├óizdir.

─░rade, ayn─▒ zamanda All├óhÔÇÖ─▒n s├╝b├╗t├« s─▒fatlar─▒ndan biridir. Allah Te├ól├ó; diledi─čini, diledi─či zaman, istedi─či ┼čekilde yapar. O, bir ┼čeyin olmas─▒n─▒ istedi─činde, ona m├óni olacak hi├žbir g├╝├ž yoktur.

ÔÇťBir ┼čeyin olmas─▒n─▒ diledi─či zaman, ona; ┬źOl!┬╗ der, o da hemen oluverir.ÔÇŁ (Y├ós├«n, 82) KurÔÇÖ├ónÔÇÖda All├óhÔÇÖ─▒n iradesiyle ilgili olarak;

ÔÇťAllah diledi─čini yarat─▒r.ÔÇŁ (├él-i ─░mr├ón, 47) buyurulmu┼čtur.

Allah -celle cel├ól├╝h├╗-, insan─▒ en g├╝zel ┼čekilde yaratm─▒┼č (et-T├«n, 4) onu irade kabiliyeti ile g├╝├žlendirmi┼čtir. Peygamber g├Ândererek iyiyle k├Ât├╝y├╝ a├ž─▒klam─▒┼čt─▒r. KurÔÇÖ├ónÔÇÖda;

ÔÇťOna iki yolu (iyi ve k├Ât├╝y├╝) g├Âsterdik.ÔÇŁ (el-Beled, 10) buyurarak, iradesini do─čru kullanmas─▒ tavsiye edilmi┼čtir. ─░sl├óm ak─▒l ve irade sahibi olmayanlar─▒ d├«nen fiillerinden sorumlu tutmam─▒┼čt─▒r.

Ak─üid kitaplar─▒nda kader konusuyla da ba─člant─▒l─▒ olan irade, k├╝ll├« irade ve c├╝zÔÇÖ├« irade olmak ├╝zere ikiye ayr─▒l─▒r. K├╝ll├« irade Cen├ób-─▒ All├óhÔÇÖ─▒n iradesi; c├╝zÔÇÖ├« irade de insano─člunun iradesidir. ─░nsan─▒n hangi ana-babadan meydana gelece─či, cinsiyeti, ka┼č-g├Âz rengi, kalbinin ├žal─▒┼čmas─▒, nerede ve ne zaman ├Âlece─či gibi konular All├óhÔÇÖ─▒n iradesini (k├╝ll├« iradeyi) ilgilendirdi─činden di─čer bir ifadeyle; insan─▒n tercih hakk─▒ olmad─▒─č─▒ndan bu konularda sorumlulu─ču yoktur. Ama sevap veya g├╝nah i┼čleme, ib├ódet yap─▒p yapmama, k─▒saca ─░sl├óm├« kurallara uyup uymama konusunda tercih hakk─▒ bulundu─čundan bu t├╝r s├Âz ve davran─▒┼člar─▒ndan sorumludur.

─░nsan─▒n, sahip oldu─ču ak─▒l, ruh ve irade gibi ├Âzelliklerini; yerinde, zaman─▒nda ve gerekti─či gibi kullanma vazifesi vard─▒r. Zararl─▒ al─▒┼čkanl─▒klardan sak─▒n─▒p, faydal─▒ bilgilerle donatarak akl─▒n─▒; ib├ódet, zikir, infak gibi m├ónev├« ┼čeylerle de r├╗hunu beslemeli. Bunun yan─▒nda; iradesini g├╝├žlendirmek, hayatta ondan gere─či gibi faydalanmak i├žin de ├žal─▒┼čmalar yapmal─▒d─▒r.

─░radeyi g├╝├žl├╝ k─▒lmak, zorluklarla m├╝cadele etmek ve hayatta ba┼čar─▒l─▒ olabilmek i├žin onun e─čitimine ├Ânem vermek gerekir. Bunun i├žin k├╝├ž├╝k ya┼člarda ailede ba┼člay─▒p, sonra okullarda ve hayat boyu irade e─čitimine devam edilmeli. Friedrich von SchillerÔÇÖin dedi─či gibi;

ÔÇť─░nsan─▒ b├╝y├╝k veya k├╝├ž├╝k yapan kendi iradesidir.ÔÇŁ ─░radesi sa─člam insanlar, zorluklardan y─▒lmaz ve hayat imtihan─▒nda ba┼čar─▒l─▒ olurlar.

G├╝n├╝m├╝z insan─▒n─▒n en b├╝y├╝k s─▒k─▒nt─▒s─▒, irade e─čitiminin zay─▒f olmas─▒d─▒r. Ba┼čta aileler; ├žocu─čunun her istedi─čini yaparak, madd├« imk├ónlarla donat─▒p, d├«n├« e─čitim konusunda onlar─▒ ihmal edip, g├Ân├╝llerini a├ž b─▒rakarak en b├╝y├╝k noksanl─▒─č─▒ yapmaktad─▒r. D├╝nyal─▒k kayg─▒s─▒ ├╝zerine kurulmu┼č, de─čerleri zay─▒f, disiplin zaaflar─▒ ile dolu, ├Â─črenci merkezli e─čitim sistemimiz de iyi bir irade e─čitimi verememektedir. Bundan dolay─▒ k├╝lt├╝r├╝ne yabanc─▒, giyimi-ku┼čam─▒ garip, hareketleri anormal bir nesil ortada. En basitinden sigara ve alkole d├╝┼čk├╝n, kumara m├╝ptel├ó, nefsin emirlerine ├óm├óde, bencil, vurdumduymaz; bunun yan─▒nda, ib├ódet, zikir, hay─▒r, hizmet gibi g├╝zelliklere b├«g├óne.

─░rade e─čitimiyle ki┼čiye hem d─▒┼č d├╝nyayla ve onun zorluklar─▒yla m├╝cadele etme, hem de kendi i├ž d├╝nyas─▒yla duygular─▒, d├╝┼č├╝nceleri, kararlar─▒yla ba┼č edebilme yetene─či kazand─▒r─▒l─▒r. Bunun i├žin ─░sl├óm; iradeyi sa─člam tutacak, s─▒k─▒nt─▒lar kar┼č─▒s─▒nda dimdik duracak ib├ódet ve fiiller ortaya koymu┼čtur. D├«nin her emri, iradeyi g├╝├žlendirmek i├žin birer basamakt─▒r. Mesel├ó gece-g├╝nd├╝z g├╝nde be┼č vakit namaz, yan─▒nda ba┼čta tehecc├╝d olmak ├╝zere n├ófilelerin her biri birer irade e─čitimi gerektirir. Sabah ezan─▒ okunurken s─▒cak yataktan kalk─▒p huz├╗ra durabilmek, seherlerde Rabbine y├Ânelebilmek ve bu i┼či devaml─▒ yapabilmek g├╝├žl├╝ irade ister. Bunun i├žin Cen├ób-─▒ Hak, cennetle m├╝jdeledi─či kullar─▒n─▒n vas─▒flar─▒ aras─▒nda namaz─▒n devaml─▒l─▒─č─▒na i┼čaretle ┼č├Âyle buyurmu┼čtur:

ÔÇťNamaz k─▒lanlar ki, onlar namazlar─▒nda devaml─▒d─▒rlar.ÔÇŁ (el-Me├óric, 23)

Bunun yan─▒nda oru├ž; muhte┼čem bir irade e─čitim arac─▒d─▒r. Oru├žluya sayg─▒n─▒n azald─▒─č─▒ zaman─▒m─▒zda; ├ževrede yemekler yenirken, env├ói ├že┼čit tatl─▒, abur cubur g├Âz├╝m├╝z├╝n ├Ân├╝nde dururken, yaz─▒n s─▒ca─č─▒nda, k─▒┼č─▒n so─ču─čunda, i┼čte-g├╝├žte yemeden-i├žmeden, nefs├« arzulara esir olmadan ak┼čam─▒ beklemek hep irade i┼čidir. Oru├žluyken sab─▒rla a┼č─▒lmas─▒ gereken bu imtihanlardan biri de insan─▒n kar┼č─▒s─▒na ├ž─▒kan bel├ólara kar┼č─▒ tahamm├╝ll├╝ olmas─▒d─▒r. Bu durum had├«s-i ┼čerifte ┼č├Âyle ifade buyurulur:

ÔÇťHi├žbiriniz oru├žlu oldu─ču g├╝n ├žirkin s├Âz s├Âylemesin ve kimse ile ├žeki┼čmesin. E─čer biri kendisine s├Âver veya ├žatarsa; ┬źBen oru├žluyum.┬╗ desin.ÔÇŁ (Buh├ór├«, Savm, 9)

Arabistan s─▒ca─č─▒nda, kalabal─▒k ortamlarda, farkl─▒ memleket ve k├╝lt├╝rlerden gelen insanlarla bir arada yap─▒lan hac da ┼čartlar─▒n─▒n a─č─▒rl─▒─č─▒ hasebiyle iradeyi kuvvetlendiren ib├ódetlerdendir. D├«nimiz hac─▒lar─▒n ├ževresini incitmemesi i├žin; canl─▒ ├Âld├╝rmek, bitki koparmak, t─▒ra┼č olmak ves├óire gibi yasaklar ile ib├ódetin gere─čini yerine getirirken, iradeyi kuvvetlendirme e─čitimi de vermektedir.

Zek├ót, m├╝sl├╝man─▒n mal─▒ndan yoksulun hakk─▒n─▒ ├ž─▒kar─▒p mal─▒ temizlemeyi hedeflerken; fakiri g├Âzetmeyi, karde┼člik ba─člar─▒n─▒ g├╝├žlendirmeyi, insan─▒ cimrilikten kurtar─▒p, infak duygusunu tatt─▒r─▒rken ├žok g├╝zel bir irade e─čitimi de vermektedir.

Almak kolay, vermek zor. Nefis kimseye bir ┼čey verilmesini istemez. Mal─▒n─▒n bir k─▒sm─▒n─▒ da olsa muhtaca verebilmek sa─člam bir irade gerektirir. Bundan dolay─▒ Cen├ób-─▒ Hak, iki hususa ├žok dikkat etmemiz i├žin bizi ikaz buyuruyor:

ÔÇťHerhangi birinize ├Âl├╝m gelip de; ┬źRabbim! Beni yak─▒n bir s├╝reye kadar geciktirsen de SADAKA VERSEM ve S├éL─░HLERDEN OLSAM!┬╗ demeden ├Ânce, size verdi─čimiz r─▒z─▒ktan infak edin.ÔÇŁ (el-M├╝n├ófik├╗n, 10)

Yap─▒lan ib├ódetler, al─▒nan irade e─čitimi, nefisle m├╝cadele; ├óyette i┼čaret edilen k├ómil insan, s├ólih bir kul olma gayretleridir. ─░sl├ómÔÇÖ─▒n tasavvuf anlay─▒┼č─▒ndaki; ┬źK─▒llet-i ta├óm, k─▒llet-i men├óm, k─▒llet-i kel├óm: Az yemek, az uyumak, az konu┼čmak┬╗ ┼čeklindeki ├Âl├ž├╝l├╝ hayat anlay─▒┼č─▒ da irade e─čitimini hedefleyen i┼člerdir.

Yerken midesine, konu┼čurken diline, uyurken uykusuna sahip olamayan insandan ne derece g├╝├žl├╝ irade ve ba┼čar─▒ beklenebilir. B├Âyle insanlar nas─▒l cihad meydan─▒nda g├Â─čs├╝n├╝ d├╝┼čmana siper edip ├ékifÔÇÖin dedi─či gibi;

Cehennem olsa gelen, g├Â─čs├╝m├╝zde s├Ând├╝r├╝r├╝z.
Bu yol ki Hak yoludur, d├Ânme bilmeyiz, y├╝r├╝r├╝z!

diyebilir? Yahut hizmette g├Âz├╝n├╝ daldan-budaktan esirgemeden i┼č yapabilir. M├╝ÔÇÖmine bu ┼čuuru kazand─▒rmak i├žin az yemekle ilgili had├«s-i ┼čerifte ┼č├Âyle buyurulur:

ÔÇťHi├žbir insan, midesinden daha tehlikeli bir kap doldurmam─▒┼čt─▒r. H├ólbuki ki┼čiye, kendisini ayakta tutacak birka├ž lokma yeter. ┼×ayet bir kimsenin mutlaka ├žok yemesi gerekiyorsa, midesinin ├╝├žte birini yeme─če, ├╝├žte birini i├žece─če, ├╝├žte birini de nefesine ay─▒rs─▒n.ÔÇŁ (Tirmiz├«, Z├╝hd, 47)

Yemeyi azaltman─▒n ┼čeklini Prof. Dr. Hasan K├ómil YILMAZ Hocam─▒z─▒n terc├╝me etti─či el-L├╝mÔÇśa isimli eser;

┬źHer Cuma g├╝n├╝ bir kedi kula─č─▒ kadar azaltmakla olur.┬╗ der. Buna bir ├žorba ka┼č─▒─č─▒ denebilir. Nefis tedric├« olarak az yemeye al─▒┼čt─▒r─▒l─▒r.

Az yemenin yollar─▒n─▒ Erzurumlu ─░brahim Hakk─▒ Hazretleri de;

ÔÇť…En yak─▒n yolu, tart─▒, ├Âl├ž├╝ ile yiyip, i├žip, her g├╝n be┼č gram azaltas─▒n. ─░ki y├╝z gram kal─▒ncaya kadar b├Âyle devam edesin.ÔÇŁ der. (Erzurumlu ─░brahim Hakk─▒ Hazretleri, M├órifetn├óme, Bedir Yay., ─░st, 1980, s. 483)

Uykunun miktar─▒ ┼čer├«atta 8 saat, tar├«katta 6 saat olarak belirtilir. Fazlas─▒ gaflete bula┼č─▒r. Yine had├«s-i ┼čeriflerde ┬ź├žok konu┼čman─▒n kalbi ├Âld├╝rd├╝─č├╝┬╗ anlat─▒l─▒r. B├╝t├╝n bunlar hep irade e─čitimine y├Ânelik kutlu d├╝zenlemelerdir.

Bug├╝n halka izletilen filmlerde, yaz─▒l─▒ ve s├Âzl├╝ medyada insanlar─▒n daha ├žok ├Âzg├╝rle┼čmesinden ve toplumun bask─▒lar─▒na meydan okumas─▒ndan bahsedilmekte. Dur-durak bilmeyen, had-hudut tan─▒mayan, kalbinde Allah korkusu olmayan insanda irade e─čitimi yoksa; onu hangi polisiye tedbirler durdurabilir? Yeti┼čen gen├žlik, elbet kendine g├╝venecek, madd├« ve m├ónev├« donan─▒ma sahip olacak ama durmas─▒ gereken yeri, korumas─▒ l├óz─▒m olan d├«n├« ve mill├« de─čerleri de muhafaza etmeyi bilecektir.