FERD─░YET

YAZAR : H. K├╝bra ERG─░N hkubraergin@hotmail.com

Ramazan ay─▒ yakla┼č─▒rken; oru├žla ilgili hepimizin bildi─či bir h├╝k├╝m, bana g├╝ndemimizi ve zihnimizi me┼čgul eden baz─▒ meselelere dair bir fikir verdi. Mal├╗m oldu─ču ├╝zere f─▒k─▒hta bir kural vard─▒r; sefer h├ólinde bulunanlar, Ramazan orucunu ba┼čka bir zaman tutmak ├╝zere erteleyebilirler. Seferin d├«n├« maksatl─▒ olmas─▒ da ┼čart de─čildir. Sadece umre ziyareti, ilim ve cihad gibi maksatlarla de─čil; ticaret veya ziyaret gibi d├╝nyev├« bir maksatla yap─▒lan yolculukta bile bu ruhsattan faydalanmak m├╝mk├╝nd├╝r.

─░lk bak─▒┼čta bu ruhsat─▒n yolculuk h├ólinin zahmeti sebebiyle verildi─či d├╝┼č├╝n├╝lebilir. H├ólbuki yolcular zahmetsiz yolculuk yapabiliyor olsalar bile, oru├žlar─▒n─▒ ba┼čka zamana erteleyebilirler; muk├«m ki┼čiler ise zahmetli bir i┼čte ├žal─▒┼čsalar bile bunu mazeret g├Âsterip oru├žlar─▒n─▒ erteleyemezler. Yani ba┼čka diyarlarda misafir durumda olanlara tan─▒nan ruhsat; kendi memleketinde, kendi evinde bulunan ki┼čilere tan─▒nmaz. Sanki ─░sl├óm diyar─▒nda bir arada ya┼čamakta olanlara; ┬źNe yap─▒n yap─▒n, ┼čartlar─▒ uygun h├óle getirin ve ailenizle, kom┼čular─▒n─▒zla, k├Ây veya mahalle halk─▒n─▒zla beraber, hep birlikte oru├žlu bulunun!┬╗ denilir gibidir.

Elbette akl─▒m─▒z─▒n erdi─či ermedi─či birtak─▒m ba┼čka hikmetler de bulunabilir; bunun yan─▒nda sanki bu h├╝k├╝m, muk├«m olanlara kendi istedi─čin bir zaman tek ba┼č─▒na savm etmek de─čil, hep beraber s─▒yam etmeyi emretmekte gibidir. T─▒pk─▒ yolcudan Cuma namaz─▒ farziyeti d├╝┼čerken, ne kadar me┼čguliyeti olsa da muk├«mden, Cuma ve bayram g├╝nleri cemaat h├ólinde ┬źk─▒yam etme┬╗ farziyetinin d├╝┼čmemesi gibi…

D├«nin daha bir├žok h├╝km├╝ ve muamel├ót ahk├óm─▒ da bu f─▒k─▒h h├╝k├╝mlerinin i┼čaret etti─či r├╗ha sahiptir ve hepsi de, bir beldede beraberce ya┼čayan m├╝sl├╝manlar─▒n hep birlikte ib├ódet etmelerini, dinlerini cemaat h├ólinde ya┼čamalar─▒n─▒ ├ómir h├╝k├╝mlerdir.

Hep birlikte ib├ódet etmenin hi├ž ┼č├╝phesiz d├«nin temel gayelerine v├ós─▒l olmay─▒ kolayla┼čt─▒ran faydalar─▒ vard─▒r. Mesel├ó ib├ódetlere al─▒┼čma d├Âneminde olan ├žocuk ve gen├žlere; ┬źBak herkes ib├ódet ediyor. Bu ib├ódetin zorluklar─▒n─▒ g├Âz├╝nde o kadar b├╝y├╝tme. Birazc─▒k gayretle herkesin g├╝├ž yetirebildi─či bir ameldir bu…┬╗ d├╝┼č├╝ncesini telkin etmesi, bu hikmetlerden bir tanesi olabilir. Belli bir zamanda ve mek├ónda beraber ib├ódet etmek; herkes yiyip-i├žerken, konu┼čup-g├╝lerken, ├žal─▒┼č─▒p, al─▒┼čveri┼č yap─▒p d├╝nyal─▒─č─▒n─▒ kazan─▒rken; kendi ba┼č─▒na oru├ž tutman─▒n, ├žar┼č─▒daki o ┼čenli─či b─▒rak─▒p camiye gitmenin zorlu─čunu azalt─▒r.

─░sl├ómÔÇÖda ├žok b├╝y├╝k bir ehemmiyete sahip olan hicretin de temel maksad─▒ bu de─čil midir? Hatt├ó m├╝sl├╝manlar─▒n siyas├« a├ž─▒dan birlik i├žinde olmalar─▒n─▒ ├ómir mal├« ib├ódetler, h├╝k├╝m ve tatbikatlar da nihayetinde insano─člunun cemiyet h├ólinde ya┼čamaya e─čilimli ve muhta├ž bir varl─▒k olmas─▒yla yak─▒ndan al├ókal─▒d─▒r. Mademki insan i├žin, i├žinde ya┼čad─▒─č─▒ cemiyetten farkl─▒ bir hayat tarz─▒ se├žip, tek ba┼č─▒na tatbik etmeye ├žal─▒┼čmak, ak─▒nt─▒ya kar┼č─▒ y├╝zmek kadar zordur; ├Âyleyse sosyal ├ževre ┼čartlar─▒, ib├ódet etmeyi kolayla┼čt─▒r─▒c─▒ bir ┼čekilde d├╝zenlenmelidir.

Fakat ne yaz─▒k ki i├žinde ya┼čad─▒─č─▒m─▒z zaman ve mek├ón koordinatlar─▒, bize bu hususta kolayl─▒k g├Âstermemektedir. B├╝t├╝n d├╝nyay─▒ pen├žesine alm─▒┼č olan b├╝y├╝k┼čehirlere g├Â├ž ger├že─či; y─▒─č─▒nlar h├ólindeki insan─▒, b├╝y├╝k┼čehirlere h├ókim olan madd├«lik ve d├╝nyev├«lik girdab─▒na s├╝r├╝klemektedir. Belki okyanus ortas─▒ndaki adac─▒klar h├╝km├╝ndeki cemaatler ve cemiyetler de olmasa, ruhlar─▒n tutunaca─č─▒ hi├žbir kulp kalmayacakt─▒r. Bu cemaatler ise s─▒rf g├Ân├╝ll├╝l├╝kle bir araya gelinen, mensuplar─▒ ├╝zerinde hi├žbir m├╝eyyidesi olmayan sivil toplum m├╝esseseleri oldu─ču i├žin, ├óyette emredilmi┼č olan; ┬źHayra ├ža─č─▒rmak, iyili─či emredip k├Ât├╝l├╝kten al─▒koymak┬╗ (├él-i ─░mr├ón, 104) vazifesini sadece tavsiye noktas─▒nda ├«f├ó edebilmektedir. ├ľte yandan ib├ódet yolunda kar┼č─▒la┼č─▒lan zorluklar─▒ a┼čmak noktas─▒nda, ├žok da yard─▒mc─▒ olamamaktad─▒rlar.

H├ólbuki tam tersi istikamette tesir icra eden d├╝nyev├« m├╝esseseler s├Âz konusu oldu─čunda, durum hi├ž de b├Âyle de─čildir. ┬źZaman─▒n r├╗hu demokrasidir, liberalizmdir. B─▒rakal─▒m da herkes tercihlerini i├žtenlikle yaps─▒n, diledi─či gibi ya┼čas─▒n.┬╗ ┼čeklindeki, kula─ča ho┼č gelen rekl├óm sloganlar─▒n─▒n arkas─▒nda bamba┼čka ger├žekler ya┼čanmakta; ferd├« ├Âzg├╝rl├╝kleri geli┼čtirece─či ileri s├╝r├╝len piyasa ekonomisi, ib├ódet hayat─▒n─▒ ve d├«n├« h├╝k├╝mlere uygun bir hayat tarz─▒n─▒ s├╝rd├╝rmek isteyenlere, ├žok farkl─▒ y├Ântemlerle bedel ├Âdetmektedir.

─░nanc─▒n─▒ hayata ge├žirmek isteyenlere ├Âdetilen bedel denilince, genellikle ilk akla gelen tesett├╝r yasa─č─▒ olur. H├ólbuki inanc─▒n─▒n gere─čini ya┼čayan erkeklerin kar┼č─▒la┼čt─▒─č─▒ m├╝eyyideler ve hatt├ó mahrumiyetler ├žok daha b├╝y├╝kt├╝r. ├ťstelik onlar; hem d├«nen hem ├Ârfen ev ge├žindirme mecburiyetinde olduklar─▒ i├žin, ├žok daha fazla ma─čduriyet ya┼čamakta ve ailesinin ├žekti─či s─▒k─▒nt─▒ sebebiyle daha derin bir ├╝z├╝nt├╝ hissetmektedir. Bunlara bir misal olarak, ge├žti─čimiz y─▒llarda bir arkada┼č─▒m─▒n o─člunun ya┼čad─▒─č─▒ ma─čduriyeti zikredebilirim.

Bahsetti─čim delikanl─▒, y├╝ksek puanla yerle┼čti─či fak├╝ltede bilgisayar programc─▒l─▒─č─▒ alan─▒nda se├žkin bir e─čitim ald─▒ ve bu alanda ├žal─▒┼č─▒p kendisini geli┼čtirebilmek i├žin de uzun s├╝re i┼č arad─▒. ├ťlkemizde az say─▒da ┼čirket, bu seviyede e─čitimli eleman istihdam etti─či i├žin arad─▒─č─▒ f─▒rsat─▒ ancak yabanc─▒ bir ┼čirketin T├╝rkiye ┼čubesi durumundaki bir firmada bulabildi. Tam iyi bir i┼č tecr├╝besine ve terf├« ┼čans─▒na sahip olaca─č─▒n─▒ d├╝┼č├╝nerek seviniyordu ki Ramazan ay─▒ geldi. ┼×irketin m├╝d├╝r├╝, hen├╝z ┼×aban ay─▒ bitmeden; ┬źRamazanÔÇÖda hi├ž kimsenin oru├ž tutmamas─▒n─▒, tutmakta ─▒srar edenlerin istifa etmi┼č kabul edilece─čini┬╗ il├ón ederek imtihan sinyalini verince delikanl─▒n─▒n sevinci ├╝z├╝nt├╝ye d├Ân├╝┼čt├╝. Her ne kadar;

ÔÇťOru├ž tutmak benim performans─▒m─▒ etkilemez, e─čer bir hata yaparsam veya i┼čimi yeti┼čtiremezsem o zaman at─▒n i┼čten…ÔÇŁ dediyse de, m├╝d├╝r├╝n├╝ ikna etmesi m├╝mk├╝n olmad─▒. Bir m├╝ddet orucunu gizlice tutmay─▒ denese de ├Â─čle yeme─či tefti┼čleri sonucunda durumu daha fazla saklayamayaca─č─▒ anla┼č─▒ld─▒ ve bir se├žim yapmas─▒ gerekti─čini anlad─▒.

Bu delikanl─▒, aylarca arayarak buldu─ču bu i┼č imk├ón─▒n─▒ ve parlak kariyer hayallerini reddedip All├óhÔÇÖ─▒n farz k─▒ld─▒─č─▒ bir emrini tercih edecek kadar kuvvetli bir ├«m├óna sahipti belki, ama ya onun kadar g├╝├žl├╝ olamayan binlercesi?..

Sadece Ramazan orucu mu? R├╝┼čvet, yolsuzluk ve t├╝rl├╝ t├╝rl├╝ haks─▒zl─▒klara ├ólet olmamak veya g├Âz yummamak u─čruna ved├ó edilen makamlar; be┼č vakit namaz k─▒lmak gibi bir farz ib├ódet sebebiyle fi┼členerek tardedilenler; m├╝d├╝r├╝yle beraber g├╝nah i┼člemeye gitmedi─či i├žin g├Âze giremeyen, terf├« ettirilmeyenler; ahl├óks─▒z teklifleri reddetti─či i├žin iftiraya ve haks─▒zl─▒klara u─črayanlar…

Bizler kendi hayat telakk├«miz z├óviyesinden bakarak bunlar─▒ ┬źebed├« cenneti hak etmek i├žin ge├žici d├╝nyada ├Âdenebilir bedeller┬╗ olarak g├Âr├╝yor ve bunlar gibi nicesini, -belki de neticesinden ├╝mitsiz oldu─čumuz i├žin- hukuk sava┼č─▒na konu etmiyoruz ama bunlar─▒n ya┼čand─▒─č─▒ bir memlekette yeti┼čen neslin ebed├« istikb├ólinden cidd├« endi┼čeler ta┼č─▒madan edemiyoruz.

Evet, zaman zaman dile getirildi─či gibi; ┬ź─░sl├óm d├«ni; ihl├ósl─▒ bir ┼čekilde ib├ódet eden, ahl├ókl─▒ insan yeti┼čtirmeyi hedefler.┬╗ Buna bir itiraz─▒m─▒z yok. ─░hl├ósl─▒ bir kulluk hayat─▒ i├žin belli bir derece serbestiyetin l├╝zumunu da kabul etmek gerekir. Yani ┼ču yukar─▒da zikretti─čimiz manzaran─▒n tersi olsun; gizlice oru├ž yiyenler takip edilip fi┼člensin, i┼čten at─▒ls─▒n, gibi beklentilerle konu┼čuyor de─čiliz. Zaten ─░sl├óm d├«ni; ferdin mahremiyetinin ve ├Âzel m├╝lk├╝ndeki hayat─▒n─▒n dokunulmazl─▒─č─▒ umdesini koyarak, ihl├ósl─▒ bir kullu─čun ve samim├« bir ahl├ók├« ya┼čant─▒n─▒n olmazsa olmaz ┼čart─▒ olan ferd├« h├╝rriyeti esas al─▒r. Fakat ferdin hem yeniyetmelik acem├«li─činden hem nefsin maraz├« h├óllere meyilli yap─▒s─▒ndan hem de imha ve ifs├ód─▒n kolay, in┼ča ve ─▒slah─▒n emek isteyen, zahmetli olmas─▒ndan ├Ât├╝r├╝; cemiyetin ferde h├╝rriyetini do─čru kullanma noktas─▒nda iyi y├Ânde rehberlik etmesi ihtiyac─▒n─▒ ink├ór etmez.

─░sl├óm hukuku; hem ├Âz├╝ hem tatbiki itibar─▒yla, ferdiyet├žilikle cemiyet├žilik aras─▒nda en m├╝kemmel k─▒vama davet etmektedir. ─░sl├óm hukukunda fert-devlet / fert-cemiyet ili┼čkileri; ne ferdin hayat hakk─▒ ve h├╝rriyetini a┼čiretine ait k─▒lan gelenekler ne de devlete ait k─▒lan -ideolojik olarak ister kom├╝nist olsun ister nasyonalist olsun, tatbikat─▒ itibar─▒yla fa┼čist olmakta birle┼čen- totaliter d├╝zenler gibi de─čildir.

─░slam d├«ni; ferdin hayat ve h├╝rriyetlerini hakik├« m├ón├óda Yarat─▒c─▒ÔÇÖs─▒na ait, mecaz├« m├ón├óda ve em├óneten de ferde ait kabul eder. Ancak ferdin de hayat─▒n─▒ ve h├╝rriyetini de─čerli k─▒lmas─▒, ancak onlar─▒ cemiyetine iyi bir mensup olmak ve iyilik yapmakla de─čerlendirmesiyle m├╝mk├╝n olacakt─▒r. Tam tersi, ferdin tercih hakk─▒n─▒ cemiyetin fel├óketine sebep olacak ┼čekilde yorumlamas─▒ ise kendi nefsine -d├╝nyev├« bak─▒mdan cinsine m├ón├ós─▒nda; ebed├« hayat bak─▒m─▒ndan ├Âz├╝ne, can─▒na m├ón├ós─▒nda- ih├ónet m├ón├ós─▒na gelecektir.

Evet, zaman─▒n r├╗hu; insanlar─▒n fa┼čist ideolojilerden ka├ž─▒p, ferdi ├Âzg├╝r k─▒ld─▒─č─▒ varsay─▒lan demokrasi ve piyasa ekonomisi y├Ân├╝nde bir meyle sahiptir ama bu meyil zaman i├žinde kendini d├╝zeltmeye mecbur kalaca─č─▒ bir noktaya ister istemez ula┼čacakt─▒r. ├ç├╝nk├╝ piyasa ┼čartlar─▒; ferdi zannedildi─či kadar ├Âzg├╝r k─▒lmamakta, aksine fertleri midelerinden yakalay─▒p k├Âlele┼čtiren bir oligar┼či kurmaktad─▒r. ├ľyleyse ger├žek m├ón├óda h├╝rriyeti elde etmek ve yerli yerince de─čerlendirme yollar─▒n─▒ a├ž─▒k tutmak i├žin kendi hayat gayemize uygun bir cemiyet├žilik anlay─▒┼č─▒ tesis etmeye mecbur oldu─čumuzu da g├Âz ard─▒ etmememiz gerekiyor.
Bu noktada Ramazan ay─▒ ve hep birlikte oru├ž tutma tecr├╝besi bize bir├žok ┼čey ├Â─čretebilir. Mesel├ó ferd├« h├╝rriyeti i├žten bir faz├«let noktas─▒nda de─čerlendirmek i├žin ihtiya├ž duyaca─č─▒m─▒z sab─▒r ve azmi ku┼čanmak i├žin oru├ž tutmak bu tecr├╝benin bir y├Ân├╝ oldu─ču gibi, orucu beraberce tutmak ve b├Âylece ortak bir ruh h├ólinde birle┼čerek cemiyetin di─čer uzuvlar─▒ndaki ac─▒lar─▒ hissetmek, onlara merhem olma iradesini geli┼čtirmek de di─čer y├Ân├╝d├╝r. Allah Te├ól├ó oru├žlar─▒m─▒zdan hakik├« m├ón├óda istifade etmemizi nasip etsin.