┬ź├ľZG├ťRL├ťK┬╗ TUZA─×INA D├ť┼×EN ─░RADEY─░ KURTARMA ├çABASI

YAZAR : Aynur TUTKUN aytutkun@gmail.com

Lezzet art─▒r─▒c─▒larla s├╝slenmi┼č, koruyucu maddelerle raf ├Âmr├╝ uzat─▒lm─▒┼č, tad─▒ damakta kalan; cipsler, ├žerezler, ├žikolatalar, bisk├╝viler, dondurmalar ve daha neler neler g├Âzler ├Ân├╝nde(ki vitrinlerde, raflarda) dururken az yemek ya da hi├ž yememek gibi bir m├╝cadeleye giri┼čmek ne kadar zordur! Meyve suyunun kapa─č─▒n─▒ a├ž─▒p a─čza dikmek varken, bir kilo meyvenin iyisini aray─▒p bulduktan sonra y─▒kay─▒p soyarak yemek ve sonra bula┼č─▒─č─▒n─▒ y─▒kamak da hi├ž ak─▒l k├ór─▒ de─čildir!

Televizyonda, internette her t├╝rl├╝ nefse ho┼č gelen sahneyle kar┼č─▒ kar┼č─▒ya gelmekten imtin├ó etmek de ├žok zordur. Sokakta, markette, otob├╝ste g├Âz├╝ ok┼čayan ├Âzg├╝r insanlar─▒n, cesur k─▒yafetlerinden ve tav─▒rlar─▒ndan da g├Âzleri korumak kolay de─čildir.

Dahas─▒ ├Âzg├╝r, bencil ve zevk d├╝┼čk├╝n├╝ g├╝n├╝m├╝z insan─▒n─▒n, gencinin; kayda de─čer bir hedef belirleyip bu hedefe ula┼čmak i├žin gayret g├Âstermesi de hi├ž kolay g├Âz├╝kmemektedir. ├ľyle ya gen├ž; istedi─či televizyon program─▒n─▒ izlemekte, istedi─či bilgisayar oyununu oynamakta, istedi─či kadar ┬źface┬╗de, ┬źtwitter┬╗da dola┼čmakta, istedi─či e─člence mek├ón─▒na gitmekte, istedi─či kadar ve istedi─či gibi yemekte, istedi─či kadar uyumakta ├Âzg├╝rd├╝r!

Bu kadar ├Âzg├╝rl├╝k n├óralar─▒ att─▒ran kapitalist d├╝zenin rekl├óm bombard─▒manlar─▒n─▒n etkisinden insan─▒n kendisini korumak i├žin g├╝├žl├╝ bir irade sahibi olmas─▒ hi├ž de kolay g├Âz├╝kmemektedir. ─░nsan─▒n en ├Ânemli meselesi ise, bu bombard─▒man─▒ fark edip iradeli olmaya ihtiya├ž hissetmesidir. B├Âyle bir ihtiyac─▒ hisseden ve d├╝nyev├« ya da uhrev├« herhangi bir sebeple, g├╝├žl├╝ bir iradeye sahip olmak isteyen insan neler yapmal─▒d─▒r?

Defalarca zay─▒flamak i├žin rejime ba┼člay─▒p b─▒rakan insanlar vard─▒r aram─▒zda. Spor yapmak i├žin evine t├╝rl├╝ t├╝rl├╝ ├óletleri al─▒p, birka├ž kez kulland─▒ktan sonra onlar─▒ bir k├Â┼čede b─▒rakanlar vard─▒r. Tatl─▒ya ve ┼čekere son verip, ertesi g├╝n tekrar ba┼člayanlar vard─▒r. Para biriktirmek isteyip bir t├╝rl├╝ biriktiremeyenler, her gece yatmadan ├Ânce di┼č f─▒r├žalamak isteyip f─▒r├žalayamayanlar, ┬źArt─▒k ├žocuklar─▒ma ba─č─▒rmayaca─č─▒m!┬╗ deyip kendini frenleyemeyenler ve daha niceleri vard─▒r.

┬ź├çok ├žal─▒┼čmal─▒y─▒m.┬╗ diyen ├Â─črenciler, ┬źBir daha yalan konu┼čmamal─▒y─▒m.┬╗ diyenler, dedikodu yapmak istemedi─či h├ólde kendini dedikodunun i├žinde bulanlar, ├žok kitap okumak isteyip de bir t├╝rl├╝ bir kitab─▒ bile bitiremeyenler, ┬źUykuya vakit harcamamal─▒y─▒m.┬╗ deyip de uykudan kafas─▒n─▒ kald─▒ramayanlar vard─▒r.

─░nsan─▒n anl─▒k ya da k─▒sa v├ódeli mutluluklar─▒ terk ederek uzun v├ódeli hedeflere ve mutluluklara y├Ânelebilmesi, g├╝├žl├╝ bir iradeye sahip oldu─čunun bir g├Âstergesidir. Peki insan neden g├╝├žl├╝ bir iradeye sahip olmal─▒d─▒r? Ve insan zay─▒f olan iradesini nas─▒l g├╝├žlendirebilir?

─░lk sorunun cevab─▒n─▒ vermek elbette ├žok kolayd─▒r. ─░radesi g├╝├žl├╝ olanlar; istedikleri ┼čeyi ba┼čarabilirler, istenmedik ve beklenmedik sonu├žlarla kar┼č─▒la┼čmazlar, haric├« ve d├óhil├« yanl─▒┼č, zararl─▒ isteklere; ┬źHay─▒r!┬╗ diyebilirler. Bu konuyla ilgili 50 k├╝sur y─▒l kadar ├Ânce yap─▒lan bir deney vard─▒r.

1960ÔÇÖl─▒ y─▒llarda sosyolog Walter MISCHEL;

┬ź├çocuklar─▒n anl─▒k tatminlere kar┼č─▒ koyabilmesi┬╗ konulu bir ara┼čt─▒rma yapar. Deneye kat─▒lan ├žocuklara, bir ┼čekerlemeyi ┼čimdi yiyebilme veya 15 dakika oturup beklerlerse iki ┼čekerleme yiyebilme se├žene─či sunulur. ├çocuklardan baz─▒lar─▒ beklemekte zorlan─▒rlar ve hemen ├Ânlerine konan ┼čekerlemeyi yerler. Kimileri ise zorlansa da 15 dakikay─▒ tamamlar ve bekleyerek iki ┼čekerlemeyi al─▒rlar. Seneler sonra ayn─▒ ├žocuklar─▒n yeti┼čkin hayatlar─▒na bak─▒ld─▒─č─▒nda; bekleyebilen, anl─▒k tatmine kar┼č─▒ koyabilenlerin daha sa─čl─▒kl─▒, mutlu ve varl─▒kl─▒ yeti┼čkinler oldu─ču g├Âzlenir. Kendini kontrol etme becerisi ve irade g├╝c├╝ d├╝┼č├╝k olanlar─▒n ise akademik olarak daha gerilerde kald─▒klar─▒, kilo problemi ya┼čad─▒klar─▒, alkol-madde ba─č─▒ml─▒l─▒─č─▒na yatk─▒n olduklar─▒, ili┼čki s├╝rd├╝rebilmekte zorluk ├žektikleri ve genelde bo┼čanm─▒┼č fertler olduklar─▒ belirlenir. ─░nternette dola┼čan video, bu deneyin bir par├žas─▒d─▒r. (bknz http://youtu.be/Yo4WF3cSd9Q) (bkz. http://youtube/Yo4WF3cSd9Q)

─░kinci sorumuzun cevab─▒n─▒ vermek ise pek kolay de─čildir. Bat─▒da yap─▒lan ara┼čt─▒rmalar, zay─▒f iradeli insanlar─▒n iradelerini g├╝├žlendirmelerinin zor da olsa m├╝mk├╝n oldu─čunu ispatlar. Zira Florida Devlet ├ťniversitesi ara┼čt─▒rmac─▒lar─▒ndan sosyal psikoloji profes├Âr├╝ Roy BAUMEISTER, ┬źWillpower: Rediscovering Our Greatest Strength (─░rade G├╝c├╝: En B├╝y├╝k G├╝c├╝m├╝z├╝ Yeniden Ke┼čfetmek)┬╗ isimli kitab─▒nda, ┼ču anda istedi─čini yapma d├╝rt├╝s├╝n├╝ dizginleyerek, do─čruyu ve uzun v├ódede kendisi i├žin iyi olan─▒ yapmay─▒ se├žme ├Âzelli─či olan iradenin; insanlar─▒, hayvanlardan ay─▒rd─▒─č─▒n─▒ s├Âyleyerek onun e─čitilip g├╝├žlendirilebilece─čini s├Âyler. Ona g├Âre egzersizle kaslar─▒n g├╝├žlenmesi gibi egzersizle iradenin g├╝├žlenmesi de m├╝mk├╝nd├╝r. Tembellik, zay─▒fl─▒k, utanga├žl─▒k, ├╝┼čenge├žlik gibi sebeplerle yap─▒lmas─▒ tercih edilmeyen ├že┼čitli basit davran─▒┼člar─▒ yapmaya ba┼člamak, iyi bir egzersiz olabilir.

Yatmadan ├Ânce di┼čleri f─▒r├žalamak, elimizdekini istemesek de yan─▒m─▒zdakiyle payla┼čmak, otob├╝ste bir ya┼čl─▒ya yer vermek, yatmadan ├Ânce ac─▒ksak da at─▒┼čt─▒rmamak basit birka├ž irade egzersizidir. Bu t├╝r basit irade gerektiren i┼čleri yapabilmek, daha cidd├« ve zor irade gerektiren konularda ba┼čar─▒l─▒ olmay─▒ sa─člayacakt─▒r. Fakat kaslar─▒n fazla kullan─▒m─▒n─▒n insan─▒ t├╝ketmesi gibi, iradenin de ├žok fazla kullan─▒lmas─▒ insan─▒ t├╝ketir. Bu y├╝zden g├╝├žl├╝ irade gerektiren i┼člerin pe┼č pe┼če yap─▒lmak istenmesi, iyi sonu├ž vermeyebilir. Haftan─▒n yorgunlu─čunun ya┼čand─▒─č─▒ Cuma g├╝n├╝n├╝n ak┼čam─▒na ├žok ├Ânemli bir ├žal─▒┼čma pl├ón─▒ konulmas─▒, fiyaskoyla sonu├žlanabilir. ─░radeyi iradeli kullanmak gerekir.

BaumeisterÔÇÖa g├Âre anl─▒k glikoz al─▒m─▒, bu zihn├« kas─▒n canlanmas─▒ i├žin enerji sa─člar. O y├╝zden g├╝├žl├╝ irade gerektiren zorlu i┼čler sonras─▒nda, can─▒m─▒z tatl─▒ bir ┼čeyler yemek ister. ─░rade gerektiren i┼čler s─▒ras─▒nda, glikoz al─▒m─▒n─▒ belli bir d├╝zeyde tutmak faydal─▒ olabilir. Ders ├žal─▒┼č─▒rken kuru ├╝z├╝m at─▒┼čt─▒rmak i┼če yarayabilir! Yeterli uyku almak da iradeli olmak i├žin i┼če yarayabilir. ├ç├╝nk├╝ ba┼čtan ├ž─▒kar─▒c─▒lara direnebilmek, biz fark etmesek de beyni yoran bir i┼čtir. Ve yeterince dinlenmemi┼č bir v├╝cut, beyne yeterli glikozu g├Ânderemez.

─░nsan─▒n g├╝├žl├╝ bir irade sahibi olmas─▒ i├žin tabi├« ki her ┼čeyden ├Ânce belli bir hedefe sahip olmas─▒ gerekir. ├çok kitap okumak gibi bir hedeften ziyade; ┬ź┼×u ┼ču ┼ču kitaplar─▒, ┼ču kadar zamanda okumay─▒ hedefliyorum.┬╗ diyebilmek, a├ž─▒k ve net bir hedefe sahip olman─▒n ad─▒d─▒r. Ya da kilolar─▒yla m├╝cadele eden birinin; ┬źKilo vermek istiyorum.┬╗ demesinden ziyade, ┬ź… kiloya inmek istiyorum.┬╗ demesi de ├Âyle. ┬ź├çok ├žal─▒┼čay─▒m da ne olursam…┬╗ diyen bir ├Â─črencinin de hedefi yoktur. ┬źKendimi dinde/psikolojide/siyasette/… geli┼čtirmek istiyorum┬╗ demek de a├ž─▒k bir hedef sahibi olmakt─▒r. Olumlu bir hedefe kilitlenmek, olumsuz bir hedeften uzak durmaktan da daha kolayd─▒r. Hedef ve ideal sahibi olmak, iradeyi g├╝├žlendirmenin ilk ┼čart─▒d─▒r. Sahip oldu─čumuz hedefe ula┼čabilmek i├žin; ne zaman, nerede, ne kadar, kiminle, neyi, nas─▒l gibi sorular─▒n cevaplar─▒n─▒ i├žinde bar─▒nd─▒ran pl├ónlar yapmak ├Ânem arz eder.

ÔÇťBir m├╝sl├╝man i├žin oru├žtan daha g├╝zel bir irade egzersizi var m─▒d─▒r?ÔÇŁ diye sormadan edemez insan. Bir ┼čeyi istedikten sonra ba┼čarabilmenin, ba┼čtan ├ž─▒kar─▒c─▒lara kar┼č─▒ koyabilmenin, k├Ât├╝l├╝klerden uzak kalabilmenin en g├╝zel t├ólimidir oru├ž! Netice itibar─▒yla bizi h├╝srana u─čratacak, en iyi ihtimalle daha iyi olmam─▒z─▒ engelleyecek, s─▒n─▒rs─▒z t├╝ketimi te┼čvik eden ├Âzg├╝rl├╝k tuzaklar─▒na kar┼č─▒ uyan─▒k ve diren├žli olabilmenin t├ólimini ┼ču mukaddes ayda oru├žla yapmak en g├╝zelidir!