AVRUPA REFORM HAREKETLER─░ -4-

YAZAR : Ahmet MERAL ahmetmeral61@gmail.com

REFORM HAREKETLER─░ VE OSMANLIÔÇÖYA T├éB├Ä HIR─░ST─░YANLAR

Reform HareketleriÔÇÖnden Osmanl─▒ DevletiÔÇÖnde ya┼čayan Ortodoks h─▒ristiyanlar─▒ etkilenmedi. Ger├žekten de ─░sl├óm medeniyeti; ilk yay─▒l─▒┼č y─▒llar─▒ndan itibaren kar┼č─▒la┼čt─▒─č─▒ h─▒ristiyan topluluklar─▒na kar┼č─▒ son derece m├╝samahak├ór davranm─▒┼č; d├«n├« inan├žlar─▒n─▒ ya┼čama, d├╝┼č├╝ncelerini a├ž─▒klama gibi en temel insan haklar─▒na m├╝dahale etmedi─či gibi, kendi inan├žlar─▒na g├Âre e─čitim kurumlar─▒ a├žmalar─▒na da izin vermi┼čtir. Hatt├ó h─▒ristiyan kiliselerinin meden├« hukuk alan─▒nda verdi─či kararlar─▒ da ge├žerli kabul etmi┼čtir. Bu vicdan h├╝rriyeti anlay─▒┼č─▒; kurulan ─░sl├óm devletlerinde, Emev├«, Abb├ós├«, Sel├žuklu ve Osmanl─▒larda da hi├ž bir de─či┼čikli─če u─čramadan devam etmi┼čti. Oysa ─░spanyaÔÇÖda m├╝sl├╝manlara rev├ó g├Âr├╝len zul├╝mler, ├Âld├╝rme, s├╝rg├╝n ve tecritler, zorla din de─či┼čtirtmeler; sadece Katolik olmad─▒─č─▒ i├žin insanlara ├žektirilen eziyet ve i┼čkenceler, insanl─▒k onurunu ayaklar alt─▒na alan bir boyuttayd─▒. K─▒sacas─▒ AvrupaÔÇÖy─▒ sarsan ┬źReform Hareketleri┬╗, Osmanl─▒ Devleti b├╝nyesinde kendi cemaatleri ├žer├ževesinde huzur ve g├╝ven ortam─▒nda ya┼čayan Ortodokslar i├žin bir anlam ifade etmemekteydi.

REFORMÔÇÖUN T├ťRK AYDINLARINA ETK─░S─░

├ľte yandan, Reform Hareketleri; Osmanl─▒ y├Ânetimini, sadece bat─▒daki ilerleyi┼čine etkisiyle ilgilendirmi┼č, bu a├ž─▒dan LutherÔÇÖin ba┼člatt─▒─č─▒ hareket, olumlu bulunarak desteklenmi┼čtir.

Ancak 19. y├╝zy─▒ldan itibaren bat─▒da e─čitim g├Ârmeye ba┼člayan T├╝rk ayd─▒nlar─▒, AvrupaÔÇÖn─▒n tesiriyle din-siyaset ve ak─▒l ekseninde ─░sl├ómÔÇÖda reform olup olamayaca─č─▒n─▒ yo─čun bir bi├žimde tart─▒┼čm─▒┼čt─▒r. Fakat zaman i├žinde; son derece muhkem bir yap─▒ arz eden ─░sl├ómiyet ve PavlusÔÇÖun yorumlar─▒yla son ┼čeklini alm─▒┼č, teslise dayal─▒ H─▒ristiyanl─▒k aras─▒nda; ne kadar zorlan─▒lsa da benzerlikler kurulamayaca─č─▒ anla┼č─▒lm─▒┼čt─▒r.

─░sl├ómiyetÔÇÖte g├╝nahlar─▒ ba─č─▒┼člama konumuna ├ž─▒kar─▒lm─▒┼č din adam─▒ olmad─▒─č─▒ gibi, ak├«de ve amelleri birbirinden tamamen farkl─▒ mezhepler de ortaya ├ž─▒kmam─▒┼čt─▒r. ├ç─▒ksa da geni┼č bir tabana asla yay─▒lamam─▒┼čt─▒r. ─░sl├óm mezhepleri, ayn─▒ kaynaktan beslenen ├«man okullar─▒ olarak ortaya ├ž─▒km─▒┼č, farkl─▒ f─▒kh├« yakla┼č─▒mlar─▒ ise d├«n├« hayat─▒n zenginli─čini olu┼čturmu┼čtur. Hi├žbir zaman kitleler boyutunda b├╝y├╝k ├žat─▒┼čmalar meydana gelmemi┼čtir. Oysa AvrupaÔÇÖda onlarca y─▒l s├╝ren kanl─▒ mezhep sava┼člar─▒, insanl─▒─č─▒n h├óf─▒zas─▒nda tazeli─čini korumaktad─▒r.

1572 y─▒l─▒nda sadece FransaÔÇÖda Aziz Bartolomeus yortusunda on binlerce Protestan, evlerinde uyuyanlar da d├óhil, ├žoluk ├žocuk ay─▒rt edilmeksizin hunharca ├Âld├╝r├╝lm├╝┼čt├╝r. ├ťstelik ParisÔÇÖte ba┼člay─▒p FransaÔÇÖn─▒n geneline yay─▒lan bu olaylar, iki g├╝n s├╝rm├╝┼č ve katliam─▒n ard─▒ndan; kalanlar, zorla Katolikli─če d├Ând├╝r├╝lm├╝┼č ya da s├╝r├╝lm├╝┼čt├╝r. ─░sl├óm co─črafyas─▒nda; b─▒rak─▒n─▒z mezhepler aras─▒ ├žat─▒┼čmay─▒, farkl─▒ din m├╝ntesipleri aras─▒nda bile bu hunharl─▒kta bir ├žat─▒┼čma ya┼čanmam─▒┼čt─▒r.

Yirminci as─▒rda ve g├╝n├╝m├╝zde LutherÔÇÖe ├Âzenen baz─▒ s├Âzde ─░sl├óm ├ólimleri dinde reform ad─▒ alt─▒nda baz─▒ giri┼čimlerde bulunmu┼č olsalar bile, bu durum; toplumda kar┼č─▒l─▒k bulmam─▒┼č ve destekten mahrum c─▒l─▒z giri┼čimler olarak kalm─▒┼čt─▒r. Mesel├ó; camilere s─▒ra yerle┼čtirilmesi, T├╝rk├že ezan ve T├╝rk├že namaz gibi teklifler kad├╝k kalm─▒┼č ve yoklu─ča mahkum olmu┼čtur.

─░sl├ómÔÇÖda ihy├ó ve tecdit aray─▒┼člar─▒ ise daha etkili olmu┼čtur. Bu ├žer├ževede tefsir ve meal ├žal─▒┼čmalar─▒na a─č─▒rl─▒k verilmesi, hadislerin dikkatlice yeniden tasnifi ve temel kaynaklar─▒n ─▒┼č─▒─č─▒nda asr─▒n meselelerine cevap aray─▒┼člar─▒ m├ókul bir zeminde devam etmektedir. Gerek ahl├ók├« ve d├«n├« niteli─či ├Âne ├ž─▒kan irfan okullar─▒, gerek d├╝nya ├žap─▒nda ses getiren ─░sl├óm├« ak─▒mlar, bu ├žer├ževede de─čerlendirilebilir.

OSMANLILAR VE REFORM HAREKETLER─░

Osmanl─▒ Devleti, Reform HareketleriÔÇÖni ├ž─▒k─▒┼č─▒ndan itibaren dikkatlice takip etmi┼č ve bu topluluklarla temas yollar─▒ aram─▒┼čt─▒r. Luther ak─▒m─▒n─▒, Orta Avrupa h├ókimiyeti konusunda m├╝cadele i├žinde oldu─ču Kutsal Roma Germen ─░mparatorlu─čuÔÇÖna kar┼č─▒ desteklemi┼č; ayr─▒ca d├«n├« taleplerini de yerinde bularak, Katoliklere kar┼č─▒ bu toplulu─ču, kendi inan├ž atmosferine daha yak─▒n hissetmi┼čtir. Enteresand─▒r ki, o g├╝nk├╝ ┼čartlarda Osmanl─▒ ├ólimleri; Luther yanl─▒lar─▒n─▒n g├Âr├╝┼č, d├╝┼č├╝nce ve sapmalar─▒n─▒ k─▒sa zamanda yerinde tespit etmi┼č, bu konularda onlar─▒ tevhide uygun bir ─▒slahata davet etmi┼čtir. Protestan beylere g├Ânderilen a┼ča─č─▒daki mektupta; Papa ve ekibine kar┼č─▒ duru┼člar─▒nda hakl─▒ olduklar─▒, ancak kendilerinden teslis inanc─▒n─▒ d├╝zeltme konusunda da mesafe almalar─▒n─▒n arzu edildi─či, a├ž─▒k bir dille ortaya konmu┼čtur. Mektupta, Protestan beylere istendi─činde asker├« destek de verilece─či vaÔÇśdedilmi┼čtir:

ÔÇť…Flandre ve ─░spanya memleketlerinde Lutheran mezhebi ├╝zere olan beyler ve beyz├ódeler ve sair Lutheran mezhebi ├óy├ón─▒… mektup v├ós─▒l ol─▒cak m├ólum ola ki r├╗y-i zeminde olan sel├ót├«n-i ─▒z├óm m├óbeyninde h├óned├ón-─▒ saltanat-├╝nv├ón─▒m─▒z… c├╝mleden kuvvetli, kudretli, azametli olup nice ta├ž ve taht sahiplerinin memleket ve vil├óyetleri ve Akdeniz ve Karadeniz ve hesab─▒ yok nice vil├óyetlerin p├ódi┼čahl─▒─č─▒ bize nasib olmu┼čtur. Biz Cen├ób-─▒ HakkÔÇÖ─▒n birli─čine ve Muhammed Mustaf├ó EfendimizÔÇÖin hak peygamberli─čine ├ómme-i ehl-i ─░sl├ómÔÇÖla ├«tikat ve ├«timad─▒m─▒z olup siz dah├« puta tapmay─▒p, kiliselerden putlar─▒ ve s├╗ret ve nak├╗slar─▒ reddedip Hak Te├ól├ó birdir ve Hazret-i ─░sa, peygamber ve kuludur; dey├╗ ├«tikat edip… Papa denilen b├«-din, H├ól─▒kÔÇÖ─▒n─▒ bir bilmeyip ve Hazret-i ─░sa -aleyhissel├óm-ÔÇÖa tanr─▒l─▒k isn├ód edip halk─▒n nice kullar─▒n─▒ ol tar├«k-i dal├ólete sevk edip nice kanlar d├Âk├╝lmesine sebep olma─člasiz, Papal─▒─ča k─▒l─▒├ž ├žekip merhamet-i ┼č├óh├ónemiz sizin taraf─▒n─▒za masr├╗f olup, kara ve deryadan her h├ól ile size mu├óvenet-i h├╝srev├ónemiz zuh├╗ra gelmek ve ol z├ólim-i b├«-din elinden sizi hal├ós ve hak d├«ne sevk etmek l├óz─▒m gelmi┼čtir;

─░mdi size olan dostluk ve muhabbetimizin ├«l├óm─▒ hayl─▒dan beri m├óks├╗d-─▒ h├╝m├óy├╗numuz olmu┼čtur; h├ól├ó y├╝ce ├ósit├ónemiz kullar─▒ndan Muharrem n├óm kulumuz ol taraf─▒n dilini ve ahv├ólini bilir ve ├«timad olunur kulumuz olma─č─▒n irs├ól olundu. Vus├╗l buldukta gerektir ki c├╝mle beyler ve Lutheran beyz├ódeleri ve ├óyanlar─▒s─▒z dostlu─čumuzu mukarrer bilip ve h├╝sn-i ittifakla mezk├╗r kulumuz ile m├╝k├óleme ve m├╝┼č├óvere edip a─č─▒zdan dedi─či ve k├ó─č─▒t ile bildirdi─či cem├«-i kelim├ót─▒n─▒ m├╝b├órek a─čz─▒mdan s├ód─▒r olmu┼č gibi mukarrer bilip dah├« her ne y─▒lda ve zamanda ittifakla Papa b├«-d├«nine asker ├žekmek ve cenk etmek mur├ód ediniyorsan─▒z ona g├Âre ├«tim├ód olunur adamlar─▒n─▒z─▒ y├╝ce ├ósitanemize g├Ânderip mezbur kulumuz ile maan ahv├ólinizi bildiresiniz. Merkum kulumuz MuharremÔÇÖin sa─č memesi alt─▒nda ve sol aya─č─▒n─▒n inci─činde yaras─▒ vard─▒r; ana g├Âre mukayyed olup n├óme-i h├╝m├óyunumuzun ├óhar─▒n eline d├╝┼č├╝p hile ve hudÔÇśa ile m├óbeynde olan dostlu─ču bilip zarar ve gezend eri┼čtirmek ihtimali olm─▒ya vessel├óm…ÔÇŁ *

_______________

* Uzun├žar┼č─▒l─▒, Osmanl─▒ Tarihi, c. II, s. 486, TTK Yay─▒nlar─▒.