SOSYAL PAYLA┼×IMDA SINIRLI H├ťRR─░YET─░M─░Z

YAZAR : Mustafa As─▒m K├ť├ç├ťKA┼×CI tali@yuzaki.com

Sosyal payla┼č─▒m modern bir h├ódise.

─░nternet, ├žet, anl─▒k haberle┼čme programlar─▒ derken g├╝n├╝m├╝zde yaz─▒, foto─čraf ve video payla┼č─▒labilen sosyal payla┼č─▒m siteleri hayat─▒m─▒zda daha geni┼č yer tutar oldu. Cep bilgisayarlar─▒, konuyu hayat─▒n b├╝t├╝n├╝ne aktard─▒.

Olduk├ža yeni olan bu sahan─▒n edebi ve ├ód├ób─▒ hen├╝z oturmad─▒. ┼×u an ak─▒p giden ┼čeklinde, geleneklerimize ayk─▒r─▒ h├óller var.

Mesel├ó, insan yedi─či-i├žti─či ile ├Âv├╝n├╝r m├╝? Bizim medeniyetimizde olmaz. Fakat bu ├ólemde, ben ┼ču me┼čhur restoranday─▒m / kafedeyim ┼čeklinde ├žok anlams─▒z payla┼č─▒mlar yap─▒labiliyor. Hatt├ó masaya gelen pastan─▒n, b├Âre─čin resmini ├žekip payla┼čmak gibi eskiden ┬źg├Ârg├╝s├╝zl├╝k┬╗ olarak adland─▒r─▒labilecek ahval bile yayg─▒n.

Yine tev├ózu k├╝lt├╝r├╝m├╝ze de ayk─▒r─▒ bir h├óli var. El-├óleme nisbet yapma diye adland─▒rabilece─čimiz tav─▒rlar ├žok. Cil├ól─▒ isimler, haval─▒ resimler…

Ke┼čke bu kadar─▒yla kalsa… Maalesef, d├«nen daha mahzurlu payla┼č─▒mlar da var.

Mesel├ó mahremiyet…

Ger├žek hayatta, n├ó-mahrem kad─▒nlarla arkada┼čl─▒─č─▒ olmayan bir├žok ki┼či; -nas─▒l olsa sanal ├ólem- diyerek tan─▒d─▒─č─▒-tan─▒mad─▒─č─▒ kad─▒nlarla sosyal payla┼č─▒m sitelerinde arkada┼č oluyor, a├ž─▒k veya gizli g├Âr├╝┼č├╝yor. Sosyal payla┼č─▒mdaki dikkatsizliklerle ba┼člayan, sonunda yuvalar─▒n bozulmas─▒yla sonu├žlanan h├ódiseler git gide ├žo─čal─▒yor.

Dindar han─▒mlar─▒n m├╝him bir k─▒sm─▒; sosyal payla┼č─▒mda foto─čraf koymamaya dikkat ederken, bir k─▒sm─▒ da ├Âzel say─▒labilecek foto─čraflar─▒n─▒ payla┼čmaktan ├žekinmiyor.

D├╝┼č├╝n├╝rsek; han─▒mlar─▒n ├Ârtmek mecburiyetinde olmad─▒─č─▒ y├╝z├╝n, asl─▒nda insanda en m├╝him, en b├óriz yer oldu─čunu g├Âr├╝r├╝z. F─▒k─▒hta da, mahkemede ┼čahitlik etmek ve benzeri emniyet tedbirleri sebebiyle y├╝z├╝ a├ž─▒kta b─▒rakman─▒n caiz oldu─ču belirtilir.

Y├╝z├╝ ├Ârtmek farz de─čilse de, foto─čraflay─▒p herkesin tem├ó┼č├ó, ar┼čiv ve payla┼č─▒m─▒na a├žmak da farz de─čil!..

Yak─▒n zamanlara kadar nik├óh-d├╝─č├╝n gibi ├Âmr├╝n en m├╝him anlar─▒n─▒ foto─čraflamakta, ya tamamen vazge├žerek yahut kad─▒n tab edici arayarak hassasiyet g├Âsteren ─░sl├óm├« kesimde bu sahada tehlikeli bir ┬źgeni┼čleme┬╗ var.

Sosyal payla┼č─▒mda ya┼čanan bir s─▒k─▒nt─▒ daha var:

Payla┼čt─▒─č─▒n─▒z ┼čeyler, ayn─▒ zamanda bir tavsiye…

Protesto etmek i├žin payla┼č─▒yor ki┼či; fakat okunmamas─▒, bak─▒lmamas─▒, seyredilmemesi gereken bir ┼čeyi yayd─▒─č─▒n─▒n fark─▒na varam─▒yor. H├ólbuki rekl├óm─▒n iyisi k├Ât├╝s├╝ olmaz. Falanca kanal, o g├Âr├╝nt├╝y├╝ y├╝z binlere, milyonlara ne┼čretti─či i├žin ona k─▒z─▒yorsun, sen de a─č─▒ndaki y├╝zlerce ki┼čiye ne┼čretmi┼č olmuyor musun?

Bir de h├╝rriyet meselesi var.

Sosyal payla┼č─▒m─▒n ilmih├ól ve ├ód├ób─▒n─▒ olu┼čturmakla ilgili genel mesaj ve misallerden sonra konuyu o noktaya daraltal─▒m:

─░sl├ómiyetÔÇÖin ahl├ók ve prensiplerini y├╝zde y├╝z ya┼čamak, takv├ó ├╝zere bir hayat s├╝rmek b├╝y├╝k bir ideal… ─░sl├ómiyet y├╝zlerce prensiple, hayat─▒n her alan─▒n─▒ belirliyor. Hele takv├ó seviyesinde, ┼č├╝pheli ┼čeylerden de ka├ž─▒nma kural─▒, k├Ât├╝l├╝─če giden yollar─▒ kapatma yani sedd-i zer├óyiÔÇś kaidesi, m├╝sl├╝man─▒n hayat─▒n─▒ hel├ól, mubah ├žizgileriyle daralt─▒yor. Surlar, ├žitler aras─▒na al─▒nan bu b├Âlge, asl─▒nda bir cennet. Fakat insan, hem d─▒┼čtan g├Âr├╝nen d├╝nyas─▒yla hem de i├ž ├ólemiyle, o s─▒n─▒rlar─▒n i├žindeki cennette ya┼čamay─▒ benimsemeli…

G├╝n├╝m├╝zdeki gibi, ─░sl├óm├« ya┼čay─▒┼č endi┼česinden olduk├ža uzakla┼čm─▒┼č, bat─▒l─▒la┼čm─▒┼č bir toplumda ise, d├«nen mahzurlu bir├žok ┼čey, gayet masum gibi dola┼č─▒yor.

─░┼čte sosyal payla┼č─▒mda bu s─▒n─▒fa giren ┼čeylerin payla┼č─▒m─▒ cidd├« bir problem…

Mesel├ó, aylarca, y─▒llarca tarih├« ┼čahsiyetleri karalayan dizilerdeki yalanlar─▒n ele┼čtirisi yap─▒ld─▒. Fakat, o diziler; tarihe daha s├ód─▒k olsalar da, a├ž─▒k bir kad─▒n─▒ sergiliyorlarsa onu seyretmek; d├«ni takv├ó boyutunda ya┼čama gayretinde olan bir ki┼či i├žin mubah m─▒d─▒r?

M├╝zik veya m├╗s─▒k├«, cevaz─▒ ba┼čl─▒ ba┼č─▒na tart─▒┼čma konusu olan bir mesele… Biz Gaz├ól├« g├Âr├╝┼č├╝ diye ├Âzetledi─čimiz, muhtev├ó ve verdi─či tesire g├Âre h├╝km├╝n├╝ belirleyen g├Âr├╝┼čteyiz diyelim; iyi de, o te┼čhirci klipler, o k├╝f├╝r kokan s├Âzler, fikriyat ve hissiyatlar─▒ ┬źbiz┬╗den fersah fersah uzak ki┼čiler bir m├╝sl├╝man─▒n payla┼č─▒m─▒nda yer alabilir mi?

─░sl├ómÔÇÖ─▒n hassas prensiplerinden ne kadar─▒n─▒ ne ├Âl├ž├╝de hayata ge├žirebildi─či; me┼čhur tabirle, ki┼činin kendisi ile Allah aras─▒nda bir mevzudur. Fakat payla┼č─▒m, i┼či de─či┼čtiriyor. ├ç├╝nk├╝ payla┼č─▒m, rekl├óm… Payla┼č─▒m, ├Âzendirme… Ki┼činin toplumdaki kimli─čine g├Âre bazen bir tasvip, bir onaylama…

Fertlerin ├Âzel hayatlar─▒na kar─▒┼čmak do─čru de─čil. Fakat ├Âzel hayatlar─▒n─▒ payla┼čarak genele ta┼č─▒yanlara; ┬źBu yapt─▒─č─▒n ├╝zerinde d├╝┼č├╝n!┬╗ demek de bizim vazifemiz. Bu s─▒k─▒nt─▒l─▒ yaz─▒, bu vazifeyi if├ó etmek maksad─▒yla yaz─▒ld─▒.

Hukukta da payla┼č─▒m ve il├ón fark─▒ vard─▒r:

Bir ┼čahsa apartman giri┼činde hakaret etmenizle, ona gazete s├╝tunu veya internet blo─ču ├╝zerinden s├Âvmeniz ayn─▒ derecede cezaland─▒r─▒lmaz. Medya ├╝zerinden i┼členen su├žlar 5 kat─▒na kadar art─▒r─▒l─▒r.

Neden?

Etkisi, ┼čahidi daha ├žok oldu─ču i├žin.

Dinde de b├Âyle…

Dal├ólet, payla┼č─▒ld─▒─č─▒nda idl├ól olur. (Sapma, sapt─▒rma olur.)

Fesad, payla┼č─▒ld─▒─č─▒nda ifs├ód olur. (Bozukluk, bozuculuk olur.)

G├╝nah─▒, Hazret-i Fahr-i ├élem -sall├óll├óhu aleyhi ve sellem- Efendimiz; ┬ź─░nsan─▒n i┼čledi─či ve bu sebeple i├žini t─▒rmalayan, rahats─▒z eden ve o ki┼činin, ba┼čkalar─▒n─▒n muttal├« olmas─▒ndan, ├Â─črenmesinden ho┼članmad─▒─č─▒ ┼čey…┬╗ olarak tarif etmekte.

Ba┼čkalar─▒n─▒n muttal├« olmas─▒ndan rahats─▒z olmak bir tarafa, ki┼či bir de d├╝nya ├ólem bilsin diye onu payla┼č─▒yorsa; orada g├╝nah, f─▒sk derekesine varm─▒┼č demektir.

G├╝nah, payla┼č─▒ld─▒─č─▒nda f─▒sk olur… F├ós─▒k, alenen g├╝nah i┼čler. Art─▒k kullardan da utanmaz, ├žekinmez olmu┼čtur. Bu h├óliyle idl├óle, yani ba┼čkalar─▒na da k├Ât├╝ ├Ârnek olmaya ba┼člar. ┼×eytana ├╝cretsiz yard─▒mc─▒l─▒k hizmeti vermeye ba┼člar.

Bu ikazlara kar┼č─▒ hemen geli┼čecek savunma ┼ču:

ÔÇťSiz hal─▒n─▒n alt─▒na s├╝p├╝r├╝lmeli diyorsunuz. ─░nsanlar yapt─▒klar─▒n─▒ alen├« yapmas─▒nlar, gizli sakl─▒ yaps─▒nlar diyorsunuz… Bu yolun sonu da nifak… Riy├ók├órl─▒k.ÔÇŁ

Asl─▒nda bu biraz abart─▒l─▒.

Her ┼čeyi payla┼čmak mecburiyeti mi var ki insan, baz─▒ ┼č├╝pheli, net├ómeli ┼čeyleri payla┼čmad─▒ diye riy├ók├ór veya m├╝naf─▒k say─▒ls─▒n?!.

Sigaraya m├╝ptel├ó olan, kurtulamayan; fakat ├žocu─čunu madd├«-m├ónev├« zehirlememek i├žin, onun yan─▒nda i├žmeyen bir baba d├╝┼č├╝nelim. Bu, riy├ók├ór ve m├╝naf─▒k bir insan m─▒ olmu┼č oldu?!.

Fakat di─čer yandan; ┬ź├Âzel┬╗iyle, sosyal payla┼č─▒m duvar─▒ birbirine taban tabana z─▒t olmak da bu tehlikeleri i├žermiyor de─čil.

Evet, bir taraftaki u├žurum, ba┼čkalar─▒na da k├Ât├╝ ├Ârnek olan bir f├ós─▒kl─▒k; di─čer taraftaki u├žurum, samimiyetsiz bir riyak├órl─▒k veya m├╝naf─▒kl─▒k…

Fakat, iki u├žuruma da d├╝┼čmeden me┼čr├╗ il├óh├« s─▒n─▒rlar i├žerisinde kalmal─▒…

Payla┼čt─▒─č─▒m─▒zda; bizi sevip sosyal a─člar─▒na eklemi┼č ki┼čiler taraf─▒ndan taklit edilirse bizi veb├óle d├╝┼č├╝recek ┼čeyleri, hayat─▒m─▒zdan ├ž─▒karmal─▒y─▒z. Hem internet hayat─▒m─▒zdan, hem ger├žek hayat─▒m─▒zdan…

Sosyal payla┼č─▒mda kimseye k├Ât├╝ ├Ârnek olmamak i├žin, yer vermedi─čimiz fakat ger├žek hayattan s├Âk├╝p atamad─▒─č─▒m─▒z yanl─▒┼člar─▒m─▒z varsa, bunda da, niyetimizi ─▒slah etmeliyiz. Niyetimiz; insanlar─▒ kendi hakk─▒m─▒zda aldatmak de─čil, payla┼č─▒mlar─▒m─▒zda insanlar─▒ aldatmamak olmal─▒.

├ç├╝nk├╝ Allah ile aram─▒zda kalan hatalar─▒ d├╝zeltmek daha kolayd─▒r. Medyatik ki┼čiler kar┼č─▒lar─▒na nice f─▒rsat ge├žse de kolay kolay ─▒slah-─▒ h├ól edemiyorlar. Kimseye k├Ât├╝ ├Ârnek olmamak i├žin setredilmi┼č yanl─▒┼člar─▒n, Rabbimiz taraf─▒ndan aff─▒ da daha ziyade umulur.

┼×u had├«s-i ┼čeriften sosyal payla┼č─▒ma pencereler yok mu:

ÔÇť├ťmmetimin hepsi affa mazhar olacakt─▒r, g├╝nah─▒ alen├« i┼čleyenler hari├ž. Ki┼činin geceleyin i┼čledi─či k├Ât├╝ bir ameli Allah ├Ârtm├╝┼čt├╝r. Ama, sabah olunca o; ┬źEy falan, bu gece ben ┼ču ┼ču i┼čleri yapt─▒m!┬╗ der. B├Âylece o, geceleyin Allah kendini ├Ârtm├╝┼č oldu─ču h├ólde, sabahleyin, ├╝zerindeki All├óhÔÇÖ─▒n ├Ârt├╝s├╝n├╝ a├žar. ─░┼čte bu, g├╝nah─▒ alen├« i┼člemenin bir ├že┼čididir.ÔÇŁ (Buh├ór├«, Edeb, 60; M├╝slim, Z├╝hd, 52)

Hud├╗dun i├žinde ya┼čamak, insan─▒ f├ós─▒kl─▒ktan korur. F─▒sk, f├╝cur gibi kavramlar─▒n k├Âk├╝nde; All├óhÔÇÖ─▒n belirledi─či ├žer├ževeyi yar─▒p d─▒┼č─▒na ├ž─▒kmak, isyan etmek vard─▒r. Devrin h├╝rriyet anlay─▒┼č─▒, ├žok s├╝fl├« boyutlara vard─▒. Aman diyelim…

Fakat sadece z├óhirde iyi bir insan g├Âr├╝nmeye ├žal─▒┼čmak, g├╝nahlar─▒n b├ót─▒n─▒ndan sak─▒nmamak da insana bir ┼čey kazand─▒rmaz.

Bu mevzu; d├«nimizin toplum hayat─▒na vermek istedi─či nizam ve intizam s├Âz konusu oldu─čunda da g├╝ndeme geliyor.

D├«nimiz k├Ât├╝l├╝klere giden yolu kapatan, mesel├ó sadece zin├óy─▒ de─čil, zin├óya yakla┼čmay─▒ da men eden; i├žkiyi haram k─▒ld─▒─č─▒ gibi, i├žkiyi ├╝retmeyi ve sunmay─▒ da haram k─▒lan, ger├žek├ži bir yap─▒ya sahip. M├╝zik, e─člence, oyunlar, kad─▒n─▒n sosyal sahada g├Âr├╝nmesi, birbirine yabanc─▒ kad─▒n-erke─čin g├Âr├╝┼čmesi gibi ┼čeylere ─░sl├ómiyetÔÇÖin kotalar koymas─▒n─▒n alt─▒ndaki espri de bu.

Fakat bu koruyucu yap─▒y─▒ anlamayanlar ├ž─▒k─▒yor. Bu sebeple g├╝ndemdeki tart─▒┼čmada, mesel├ó hava yolculuklar─▒nda i├žki yasak olsun diyen muhafazak├órlara;

ÔÇťSiz herkes m├╝naf─▒k olsun istiyorsunuz. G├╝nahk├órlar, g├╝nahlar─▒ gizli-sakl─▒ i┼člesin diyorsunuz.ÔÇŁ diye veryans─▒n ediyorlar. Yasak├ž─▒l─▒kla itham ediyorlar.

H├ólbuki g├╝nah i┼čleme iradesinde oldu─ču gibi i┼člememe iradesinde de yard─▒mc─▒ bir├žok fakt├Âr vard─▒r.

Bug├╝n sigarayla m├╝cadelede g├Âr├╝yoruz ki, her ┼čey sigaran─▒n b─▒rak─▒lmas─▒na hizmet edecek ┼čekilde d├╝zenlenmekte. Sigara i├ženlerin ├Âzg├╝rl├╝─č├╝ s─▒n─▒rland─▒r─▒lmakta. ├ç├╝nk├╝ sigara, lehindeki f─▒rsatlardan as─▒rlard─▒r fazlaca yararland─▒. ─░┼čin i├žinde ekonomi de olunca; devlet bu h├╝rriyete m├╝dahale etti.

D├«nimiz; g├╝nah─▒n tamamen ortadan kalkaca─č─▒ bir toplumun fazla idealist oldu─ču yani ger├žek├ži olmad─▒─č─▒ hakikatinden hareketle, g├╝nah─▒n a├ž─▒k a├ž─▒k i┼členemedi─či bir toplum nizam─▒ ortaya koymakta. Bir yandan da ├Âzel hayat─▒n dokunulmazl─▒─č─▒n─▒, tecess├╝s├╝n (insanlar─▒n ├Âzel hayatlar─▒n─▒ ara┼čt─▒rman─▒n) haraml─▒─č─▒n─▒ vurgulayarak, insanlara alen├« meydanlar d─▒┼č─▒nda bir sosyal bask─▒ uygulamamakta. As─▒l tesirini vicdanlara, g├Ân├╝llere y├Ânlendirmekte.

Baz─▒lar─▒ ba┼č├Ârt├╝s├╝ yasa─č─▒ ile mesel├ó i├žki yasa─č─▒n─▒ ayn─▒ mant─▒kta bulup; ┬źB├╝t├╝n yasaklara kar┼č─▒y─▒m!┬╗ diyorlar. ─░nan├žs─▒z biri bunlar─▒ paralel g├Ârebilir; fakat m├╝ÔÇÖminlere hat─▒rlat─▒r─▒z ki, biri All├óhÔÇÖ─▒n emri, di─čeri All├óhÔÇÖ─▒n nehyidir.

Yasaklar─▒n bir gayesi de, toplumun merkezini, ┼č─▒mar─▒k, azg─▒n, serbest, s─▒n─▒rs─▒z, sorumsuz bir kitlenin de─čil; s├ólih, iyi, do─čru insanlar─▒n olu┼čturmas─▒na gayrettir.

D├«nimiz bunu sa─člamak i├žin farzlar─▒ istihdam etmi┼čtir. ├ç├╝nk├╝ farzlar, herkesin boynunun borcu oldu─ču i├žin bununla riy├ó yapmak zordur. Bu sebeple farzlar, genellikle cemaatle ed├ó edilir. Ramazan, toplum h├ólinde bir co┼čkuyla idr├ók edilir. Hac her ┼čeyiyle il├ón h├ólindedir. Zek├ót─▒n alen├« verilmesi, bu m├╝sbet rekl├óm esprisiyle men edilmemi┼čtir. Nafileler d├╝nyas─▒nda ise gizlilik daha h├ókimdir. Bu da i┼čin r├╗h├ón├«-m├ónev├« taraf─▒n─▒ geli┼čtirir, riy├ó ve nifaktan al─▒koyar.

Fert ve cemiyetin h├╝rriyetini, a├ž─▒k ve gizli hayat─▒nda vicdan├« ve zecr├« hudutlar belirler. Bu hudutlar─▒ a┼čanlar, h├╝r de─čil firar├«dir.