T├éH─░RUÔÇÖL-MEVLEV├Ä

YAZAR : Can ALPG├ťVEN├ç alpguvenc@gmail.com

Re┼čid Mazhar AYDA, T├óhiruÔÇÖl Mevlev├«ÔÇÖnin vefat y─▒ld├Ân├╝m├╝ m├╝nasebetiyle kaleme ald─▒─č─▒ yaz─▒s─▒nda onun ├že┼čitli cephelerini anlat─▒rken, S├╝leymaniye CamiiÔÇÖndeki Mesnev├« derslerinden bahisle ┼ču ifadeleri kullanm─▒┼čt─▒:

ÔÇťMesnev├«ÔÇÖyi takrir ederken s├Âyledi─či baz─▒ derin s├Âzler, ┬ź├órif┬╗ olmayan kimsenin a─čz─▒ndan ├ž─▒kacak s├Âzler de─čildi. Rahmetli ├╝stad, hemen hemen her derste kar┼č─▒s─▒ndakileri unutur; felsefe, ilm-i kel├óm ve tasavvuf ├ólemine ge├žer; tarihten, Arap, ─░ran ve T├╝rk edebiyatlar─▒ndan misaller getirir, dinleyenleri vecd i├žinde mest edip b─▒rak─▒rd─▒!ÔÇŁ

Bu ayki yaz─▒mda sizlere, Fatih ve S├╝leymaniye camilerinde y─▒llarca Mesnev├« dersleri veren, Mesnev├«-i ┼čerif ┼čerhinin en g├╝zellerinden birini kaleme alan, be┼č adet ┬ź┼×apka Ris├ólesi┬╗ satt─▒─č─▒ i├žin 60 g├╝n cezaevinde yat─▒r─▒l─▒p, ─░stikl├ól MahkemesiÔÇÖnde yarg─▒lanan ┼čair ve m├╝derris bir Mevlev├« dedesini, T├óhiruÔÇÖl Mevlev├«ÔÇÖyi tan─▒tmaya ├žal─▒┼čaca─č─▒m.

***

1877ÔÇÖde ─░stanbulÔÇÖun Aksaray semtine kom┼ču Ta┼čkasapÔÇÖta d├╝nyaya gelen T├óhiruÔÇÖl Mevlev├«; ilk tahsilini Hekimba┼č─▒ ├ľmer Efendi Mekteb-i ─░btid├óiyyesiÔÇÖnde yapt─▒ktan sonra, G├╝lhane Asker├« R├╝┼čdiyesiÔÇÖne girmi┼č, sonra da Men┼če-i K├╝tt├ób-─▒ Asker├«ÔÇÖyi tamamlayarak, 1892 y─▒l─▒nda hen├╝z 15 ya┼č─▒nda iken B├ób-─▒ Serasker├«ÔÇÖde m├╝l├óz─▒m olarak vazifeye ba┼člam─▒┼čt─▒.

Babas─▒ Hademe-i H├óssa ba┼č├žavu┼člar─▒ndan Mustafa Saffet BeyÔÇÖi on ├╝├ž ya┼č─▒nda kaybeden T├óhiruÔÇÖl-Mevlev├«ÔÇÖnin as─▒l ad─▒ Mehmed T├óhirÔÇÖdi. O; Sultan Abd├╝laziz HanÔÇÖ─▒n k─▒zlar─▒ndan N├óz─▒me SultanÔÇÖ─▒n dad─▒l─▒─č─▒n─▒ yapan, annesi Emine Emsal Han─▒m taraf─▒ndan b├╝y├╝t├╝lm├╝┼č, b├╝y├╝k bir muhabbetle sevdi─či bu b├╝y├╝k varl─▒─č─▒n vefat─▒ndan sonra dah├« evlenmeyerek, ├Âm├╝r boyu m├╝cerret ya┼čam─▒┼čt─▒.

HOCASININ MAKAMINA GEÇMEDİ!

On sekiz ya┼č─▒nda, hocas─▒ ve Kas─▒mpa┼ča Mevlev├«h├ónesi ┼čeyhi Mehmed EsÔÇśad Dede ile birlikte hacca giden, hac d├Ân├╝┼č├╝ askeriyedeki g├Ârevinden istifa ederek, ├Ânceki sene intis├ób etti─či Yenikap─▒ Mevlev├«h├ónesi postni┼čini Mahmud Cel├óleddin DedeÔÇÖnin derg├óh─▒nda 1001 g├╝nl├╝k ├žileye soyunan T├óhiruÔÇÖl Mevlev├«, 21 ya┼č─▒nda ┬źDede┬╗ unv├ón─▒ kazand─▒.

Ge├žimini kendi temin etmeyi, derg├óhta h├╝cre-ni┼č├«n olmaya tercih ederek; yay─▒nc─▒l─▒k da yapmak ├╝zere bir sahaf d├╝kk├ón─▒ a├žmaya karar verdi. ┼×eyhinin m├╝saadesiyle, Beyaz─▒tÔÇÖta ana cadde ├╝zerinde ┬źT├óhir Dede K├╝t├╝phanesi┬╗ ad─▒n─▒ verdi─či bir kitabevi a├žt─▒. Ne┼čriyattan gayesi, baz─▒ Mevlev├« b├╝y├╝klerinin unutulmu┼č eserlerini yeniden meydana ├ž─▒karmakt─▒. Bir de dergi ├ž─▒karmaya ba┼člad─▒. Fakat gazete ve ne┼čriyat─▒; haset birtak─▒m ki┼čilerin saraya; ÔÇť┬ź─░ttih├ód-─▒ Mevleviyye Komitesi┬╗ te┼čkil etmek amac─▒ndad─▒r!ÔÇŁ tarz─▒nda verdikleri bir jurnal ├╝zerine kapat─▒ld─▒.

Mehmed T├óhir Bey, annesinin dad─▒l─▒─č─▒n─▒ yapt─▒─č─▒ N├óz─▒me SultanÔÇÖ─▒n yal─▒s─▒nda vekil-har├žl─▒k vazifesinde, d├Ârt-be┼č y─▒l kadar bulunduktan sonra, Orman ve Ziraat Vek├óletiÔÇÖnde memuriyete ge├žmi┼čti. Bu arada S─▒r├ót-─▒ M├╝stak├«m, Seb├«l├╝rre┼čad ve Nekre-g├╗ isimli dergilerde ┼čiir ve makaleleri yay─▒nlanmaya ba┼člam─▒┼čt─▒. Kendisine, 1911ÔÇÖde Hocas─▒ EsÔÇśad DedeÔÇÖnin vefat─▒ ├╝zerine, Kas─▒mpa┼ča Mevlev├«hanesi mesnev├«hanl─▒─č─▒ teklif edildiyse de; bu teklifi, hocas─▒na duydu─ču engin h├╝rmeti sebebiyle -onun makam─▒na ge├žmeyi edep d─▒┼č─▒ bularak- kabul etmedi.

SADECE ÇELENGİ EKSİK!

Y─▒l 1912 idi… ┬źHak┬╗ Gazetesi, ┼×eyh G─ülib DedeÔÇÖnin vefat y─▒ld├Ân├╝m├╝ m├╝nasebetiyle Galata Mevlev├«h├ónesiÔÇÖdeki kabri ba┼č─▒nda bir anma t├Âreni d├╝zenlemi┼čti. Orada ┬źHak┬╗ gazetesinin yaz─▒ kurulundan K├Âpr├╝l├╝z├óde Fuad Bey (Prof. Dr. Fuad K├ľPR├ťL├ť), ┼×arkÔÇÖ─▒n bu m├╝ceddit ┼čairinin hayat─▒, eserleri ve edeb├« y├Ân├╝ hakk─▒nda bir konu┼čma yapacak; ard─▒ndan M├╝lkiyeÔÇÖden ├ékif Efendi, H├╝sn ├╝ A┼čkÔÇÖ─▒ndan baz─▒ par├žalar okuyacakt─▒. Anma merasimi, Abd├╝lhak H├ómidÔÇÖin, ┼×eyh G─ülibÔÇÖin edeb├« duygular─▒n─▒ anlatan mektubunun okunmas─▒ndan sonra, mevlev├«h├óne postni┼č├«ninin g├╝lbank ├žekmesiyle sona erecekti.

T├óhiruÔÇÖl-Mevlev├«, bir makalesinde bu durumu ┼č├Âyle tenkit etti:

ÔÇť┼×u durum, mesel├ó PanteonÔÇÖda g├Âm├╝l├╝ bulunan Frans─▒z me┼čhurlar─▒ndan birinin mezar─▒n─▒ ziyaret i├žin d├╝zenlenmi┼č olsayd─▒, kimsenin bir diyece─či olmaz; ┬źYaln─▒z mezar─▒na konulacak ├želenk unutulmu┼č.┬╗ denilip ge├žilirdi. L├ókin bak─▒┼člar; ParisÔÇÖten ─░stanbulÔÇÖa, PanteonÔÇÖdan Galata Mevlev├«h├ónesiÔÇÖne, mesel├ó Victor HugoÔÇÖnun mezar─▒ndan ┼×eyh G─ülibÔÇÖin kabrine ├ževrilince; bu fiilin yak─▒┼čmad─▒─č─▒, bu icraat─▒n kabul edilemeyece─či a├ž─▒kt─▒r. ├ç├╝nk├╝ bizde kabir ziyaretine koyu renk elbise ile de─čil, abdestle ve temiz elbise ile gidilir. Mevt├ón─▒n mezar─▒ ba┼č─▒nda nutuklar, mektuplar, ┼čiirler okunmaz. ├éyet-i ker├«meler, F├ótihalar ve salev├ót-─▒ ┼čer├«feler okunur, du├ólar edilir.1

Zannederim heyet aras─▒nda hakik├« bir Mevlev├« bulunsayd─▒, Dede merhumun faz├«letlerinin an─▒lmas─▒ i├žin, derg├óh-─▒ ┼čerifte, ┬źMevlid┬╗ okutturulmas─▒n─▒, mukabeleden sonra g├Âm├╝l├╝ bulundu─ču t├╝rbenin ├Ân├╝nde du├ó edilmesini, sonra da D├ór├╝lf├╝n├╗nÔÇÖun ders k├╝rs├╝s├╝nde ┼čairlik meziyetlerinin a├ž─▒klanmas─▒n─▒ teklif ederdi!ÔÇŁ2

FRENK MUKALL─░TL─░─×─░ VE ┼×APKA!

1914ÔÇÖte D├ór├╝ÔÇÖl-Hil├ófet m├╝derrisli─či, 1918ÔÇÖde Medreset├╝ÔÇÖl-Kuz├ót m├╝d├╝rl├╝─č├╝ne getirilen T├óhiruÔÇÖl Mevlev├«, k─▒sa bir s├╝re Te├ól├«-yi ─░sl├óm Cemiyeti ├╝yeli─či de yapm─▒┼čt─▒. 1920ÔÇÖde ┬źMahfil┬╗ isimli bir dergi ├ž─▒karmaya ba┼člam─▒┼č, ├╝├ž y─▒l sonra Fatih CamiiÔÇÖnde mesnev├«hanl─▒k vazifesi ├╝stlenmi┼čti. D├óru┼č┼čafaka Lisesindeki muallimlik g├Ârevine ise 1909ÔÇÖdan beri devam ediyordu. Durup dinlenmeden, yorulmak bilmez bir tempoda ├žal─▒┼č─▒yordu.

25 Kas─▒m 1925 g├╝n├╝; ┬ź┼×apka ─░ktisas─▒ Hakk─▒nda Kanun┬╗ ad─▒yla beklenmedik bir kanun ├ž─▒kar─▒ld─▒, y├╝r├╝rl├╝─če girmesinin 12. g├╝n├╝ bir yats─▒ vakti, Mehmed T├óhir BeyÔÇÖin evi de arand─▒, ard─▒ndan ayn─▒ gece karakola sevk edildi ve tevkif edildi. ┬źFrenk Mukallitli─či ve ┼×apka┬╗ isimli k├╝├ž├╝k ris├ólenin telifi ve yay─▒nlanmas─▒, kanunun ├ž─▒kmas─▒ndan 1,5 y─▒l ├Ânce ger├žekle┼čmi┼č olmas─▒na ra─čmen, ayn─▒ konuda m├╝ellifi ─░skilipli ├ét─▒f Efendi ile birlikte y├╝zlerce ki┼či tevkif edildi.

T├óhiruÔÇÖl-Mevlev├«ÔÇÖnin su├žu, kitap├ž─▒l─▒k yapt─▒─č─▒ d├Ânemde bu eserden 5 adet satm─▒┼č olmas─▒yd─▒! ─░stanbulÔÇÖda, ┼čapkaya ve ink─▒l├óplara kar┼č─▒ olma itham─▒yla tutuklanan 25 ki┼či aras─▒nda o da vard─▒. ─░stikl├ól MahkemesiÔÇÖnde yarg─▒lanmak ├╝zere AnkaraÔÇÖya g├Ât├╝r├╝ld├╝, iki aya yak─▒n bir s├╝re cezaevinde tutuldu.

─░STERSEN, B─░R DE ALTIN VEREY─░M!

Mahkemenin karar g├╝n├╝yd├╝… B├╝t├╝n gece uyumam─▒┼č, bin bir t├╝rl├╝ hayal ve ├╝z├╝nt├╝ i├žinde Rabbine niyaz edip yalvard─▒ktan sonra sabaha kar┼č─▒ biraz dalm─▒┼čt─▒. G├Ârd├╝─č├╝ farkl─▒ r├╝yan─▒n etkisiyle bir anda g├Âzlerini a├žt─▒─č─▒nda namaz vaktinin girdi─čini fark etti.

R├╝yas─▒ ┼č├Âyle idi:

Cezaevi ko─ču┼čunda birlikte yatt─▒klar─▒ Ah─▒skal─▒ ┼×eyh Haydar Efendi ile ortak bir maa┼č c├╝zdanlar─▒ vard─▒… Bu c├╝zdanla, maa┼č ├žekmek ├╝zere dairenin veznesine ba┼čvurmu┼čtu. Veznedar, maa┼č─▒na kar┼č─▒l─▒k iki k├ó─č─▒t para verdikten sonra, ┼ču teklifte bulunmu┼čtu:

ÔÇťÔÇô─░stersen, bir de alt─▒n vereyim!ÔÇŁ

Mehmed Tâhir Bey;

ÔÇťÔÇôAman efendim, l├╝tufta bulunmu┼č olursunuz, ├žoktand─▒r y├╝z├╝ne hasrettim. Gurbette hem┼čehr├« g├Ârm├╝┼č gibi olurum!ÔÇŁ dedi.

Bunun üzerine veznedar, kenarı kırık bir altın verdi. Mehmed Tâhir Bey;

ÔÇťÔÇôEfendim; bir l├╝tuf ettiniz, bari tamam olsun, ┼čunu de─či┼čtiriverin.ÔÇŁ ricas─▒nda bulundu.

Bu s├Âz ├╝zerine memur, k─▒r─▒k alt─▒n─▒ geri ald─▒, yerine Mevlev├« k├╝l├óh─▒ ┼čeklinde tam bir alt─▒n sikke verdi.

├ťstad b├Âyle uyanm─▒┼čt─▒.

T├óhiruÔÇÖl Mevlev├«ÔÇÖnin namazdan sonra anlatt─▒─č─▒ r├╝yay─▒, Ali Haydar Efendi ┼č├Âyle tabir etti:

ÔÇťAlt─▒n─▒n de─či┼čmesi; hakk─▒ndaki h├╝km├╝n de─či┼čece─čine, maa┼č c├╝zdan─▒n─▒n ortak olmas─▒ ise ikimizin de beraat edece─čine i┼čarettir!ÔÇŁ

Birka├ž saat sonra tabir do─čruland─▒, 3 ┼×ubat 1926 g├╝n├╝ yap─▒lan duru┼čmada ikisi de beraat edip serbest b─▒rak─▒ld─▒.

21 Haziran 1951ÔÇÖde 74 ya┼č─▒nda iken vefat eden bu edebiyat tarih├žisi, ┼čair ┬źdede┬╗miz, Merkez Efendi kabristan─▒nda medfundur.

Allah rahmet eylesin…
_____________________

1 Aradan ge├žen 100 y─▒l zarf─▒nda, bu t├╝r anma merasimlerinin toplumda nas─▒l yerle┼čti─či izahtan v├órestedir.
2 T├óhiruÔÇÖl-Mevlev├«, Matbuat ├élemindeki Hayat─▒m ve ─░stikl├ól Mahkemeleri, Nehir Yay─▒nlar─▒, 1990, s. 44-45.