AVRUPA REFORM HAREKETLER─░ -1-

YAZAR : Ahmed MERAL ahmedmeral61@gmail.com

PROTESTANLI─×IN DO─×U┼×U

Reform; kelime anlam─▒yla; ┬źbir ┼čeyin asl─▒n─▒ bozmadan onda yap─▒lan de─či┼čiklikler┬╗ ┼čeklinde tarif edilirse de ─▒st─▒lah├« olarak; 16. as─▒rda Bat─▒ Avrupa h─▒ristiyan d├╝nyas─▒nda, Katolik KilisesiÔÇÖne kar┼č─▒ geli┼čen ba┼čkald─▒r─▒ hareketleri ve mezheb├« m├╝cadelelerin geneline verilen add─▒r.

Putperest Roma ─░mparatorlu─ču ├╝zerinde geli┼čip serpilen H─▒ristiyanl─▒k, Roma putperestli─čini uzun ve ├žileli m├╝cadeleler sonucunda alt etmeyi ba┼čarm─▒┼č ve imparatorluk topraklar─▒nda n├╝fuz ve etkisini art─▒rm─▒┼čt─▒. ─░mparator KonstantinÔÇÖin 313 y─▒l─▒nda Mil├óno Ferman─▒ÔÇÖn─▒ yay─▒nlamas─▒yla da h─▒ristiyanlar geni┼č imparatorluk topraklar─▒nda serbest├že d├«n├« rit├╝ellerini yerine getirme hakk─▒ elde etmi┼člerdi. Yeni din, bask─▒lar─▒n azalmas─▒yla h─▒zla yay─▒l─▒┼č─▒n─▒ s├╝rd├╝rd├╝. Nihayet 380 y─▒l─▒nda ─░mparator Theodos zaman─▒nda t├╝m Roma ─░mparatorluk topraklar─▒nda H─▒ristiyanl─▒k resm├« din h├óline geldi.1

─░mparatorlar─▒n, kitleleri h─▒ristiyanla┼čt─▒rma misyonunu ├╝stlenmesi sayesinde, Roma; b├╝y├╝k bir H─▒ristiyan ─░mparatorlu─ču h├óline geldi. Ancak Orta Do─čuÔÇÖdan ─░ngiltereÔÇÖye kadar AkdenizÔÇÖi tam bir g├Âl h├óline getiren ─░mparatorluk topraklar─▒nda siyas├« m├╝naka┼čalar eksik olmuyordu. ─░stanbul ┼čehrinin kurulmas─▒n─▒n ard─▒ndan Roma ─░mparatorlu─ču 395ÔÇÖte Do─ču ve Bat─▒ Roma ─░mparatorlu─ču olarak fiilen ikiye ayr─▒ld─▒. Siyas├« ├žeki┼čmeler, tarih boyunca oldu─ču gibi H─▒ristiyanl─▒─č─▒n da gelece─čini olumsuz etkilemi┼č ve zamanla; ─░stanbul Kilisesi, Do─ču Roma ─░mparatorlar─▒n─▒n tesiri alt─▒na girerek, PapaÔÇÖn─▒n otoritesinden tamam─▒yla ba─č─▒ms─▒z h├óle gelmi┼čti. Art─▒k Ortodokslu─ču temsil eden Do─ču H─▒ristiyanl─▒─č─▒ ve Katolikli─či temsil eden Roma kesin ├žizgilerle birbirinden ayr─▒lm─▒┼čt─▒. B├Âylece, Balkanlar ve do─čusunda kalan t├╝m Ortodoks H─▒ristiyanlar; ─░stanbulÔÇÖda siyas├« olarak Bizans ─░mparatoruÔÇÖna, d├«n├« olarak da ─░stanbul Patri─čiÔÇÖnin otoritesine t├ób├« olmu┼čtu. Bat─▒da ise, RomaÔÇÖda oturan Papa; kendisini daima, d├╝nya h─▒ristiyanlar─▒ ├╝zerinde sadece r├╗h├ón├« de─čil, cism├ón├« y├Ânden de tam yetkiye sahip bir otorite olarak g├Ârmekteydi. Bir ba┼čka ifade ile anlat─▒lmak gerekirse Papa; ya do─črudan do─čruya d├╝nyev├« iktidar─▒ elinde tutmal─▒, ya da d├╝nyev├« iktidar─▒ elinde tutanlar me┼čruiyetini PapaÔÇÖdan almal─▒yd─▒. Nitekim; 800 y─▒l─▒nda Papa, ┼×arlmanÔÇÖa ta├ž giydirerek onu Mukaddes Roma ─░mparatorlu─čuÔÇÖnun h├ókimi il├ón etmi┼čti.2

Bat─▒ d├╝nyas─▒nda Papa, Orta ├ça─č boyunca; d├«n├«, k├╝lt├╝rel, siyas├« ve sosyal y├Ânden mutlak bir otorite olarak kabul edilmekte, karizmatik bir konumda bulunmaktayd─▒. Katolik Roma Kilisesi; Ha├žl─▒ Seferlerinde y├╝z binleri harekete ge├žirebilmekte, krallar─▒ bu seferlere s├╝r├╝kleyebilmekte, manast─▒rlarda bir t├╝r h─▒ristiyan militan─▒ say─▒labilecek ┼č├Âvalyeler yeti┼čtirerek Mukaddes KiliseÔÇÖnin emrinde haz─▒r tutabilmekteydi. Bilim adamlar─▒ ve sanat├ž─▒lar; bu muazzam g├╝├ž ve otoritenin kontrol├╝nde eserler vermekte, t├╝m tav─▒r ve davran─▒┼člar─▒nda aforoz tehdidini daima g├Âz ├Ân├╝nde bulundurmak mecburiyetinde hissetmekteydiler.

REFORM ├çA─×INDAN ├ľNCE K─░L─░SEYE Y├ľNELEN ─░T─░RAZLAR

Katolik KilisesiÔÇÖnin bu muazzam g├╝c├╝ne ra─čmen, yer yer bu otoriteye mevzi├« isyanlar ve itirazlar da olmaktayd─▒. Daha ├žok siyas├« g├╝├žlerce desteklenen bu hareketlerde; Katolik KilisesiÔÇÖnin uygulamalar─▒na kar┼č─▒ tav─▒r al─▒nmakta, ele┼čtiriler Katolik ak├«desinden ├žok, din adamlar─▒n─▒n yanl─▒┼č tav─▒rlar─▒na odaklanmaktayd─▒. Orta ├ça─čÔÇÖ─▒n sonlar─▒nda ya┼čam─▒┼č olan me┼čhur ─░ngiliz reformcu vaiz John Wyclif (1329-1384); Oxford ├ťniversitesinin ├Ânde gelen filozoflar─▒ndand─▒. Katolik KilisesiÔÇÖne kar┼č─▒ net bir tav─▒rla kar┼č─▒ gelmi┼č ve etkili bir hareket ba┼člatm─▒┼čt─▒. H├╝k├╗metin ┬źyozla┼čan din adamlar─▒n─▒n mallar─▒na el koymas─▒┬╗ uygulamas─▒na destek vermekle kalmad─▒ Kilisenin Orta ├ça─čÔÇÖa ait ├Â─čretilerine kar┼č─▒ sert ele┼čtiriler ihtiva eden yay─▒nlarda bulundu. John Wyclif; etkisi daha sonra b├╝y├╝k olacak olan ├Ânemli bir ad─▒m atarak, Kit├ób-─▒ MukaddesÔÇÖin L├ótince ├ževirisi olan VulgateÔÇÖyi ─░ngilizceye ├ževirdi. Yazd─▒klar─▒, ate┼čli vaazlar─▒ ve ders halkalar─▒ndaki etkili konu┼čmalar─▒yla ├žok b├╝y├╝k kalabal─▒klar─▒ kendine ba─člamay─▒ ba┼čard─▒. G├╝├žl├╝ bir bi├žimde taraftarlar─▒n─▒ ├Ârg├╝tledi ve b├Âylece; ┬źM─▒r─▒ldananlar┬╗ ya da ┬źM─▒r─▒lt─▒c─▒lar┬╗ anlam─▒na gelen ┬źLollardc─▒l─▒k┬╗ ad─▒n─▒ alan bir hareket ortaya ├ž─▒kt─▒. Zamanla d├«n├« ve siyas├« bask─▒ alt─▒na al─▒nd─▒ysa da; bu ak─▒m, bir sonraki y├╝zy─▒lda meydana gelen Reform HareketleriÔÇÖnin tetikleyicisi oldu. Bilhassa AlmanyaÔÇÖda ortaya ├ž─▒kan Luthercilik ak─▒m─▒n─▒n yolunu haz─▒rlad─▒.3

B├╝y├╝k Reform ├Âncesinin bat─▒daki en etkili muhaliflerinden biri de ├çek as─▒ll─▒ Jan Hus (1374-1415) idi. Bir rahip olarak atand─▒─č─▒ PragÔÇÖda ferd├« dindarl─▒k ve erdemli hayatla ilgili vaazlar─▒yla tan─▒nd─▒. WyclifÔÇÖden etkilenerek Kit├ób-─▒ MukaddesÔÇÖin ├Ânemini s├╝rekli vurgulamakta, din adamlar─▒n─▒n da bu metinlerin d─▒┼č─▒nda din ihdas edemeyece─čini her pl├ótformda seslendirmekteydi. Din adamlar─▒n─▒n yolsuzluklara bula┼čmas─▒n─▒ k─▒namaktayd─▒. Onlar─▒ resimlere tap─▒nmakla, sahte m├╗cizelere inanmakla ve Rabbin sofras─▒nda kilise ┼čarab─▒n─▒ halkla payla┼čmamakla su├žlad─▒. G├╝nahlar─▒n para kar┼č─▒l─▒─č─▒ ba─č─▒┼članmas─▒na da ┼čiddetle kar┼č─▒ ├ž─▒kmaktayd─▒. Bu tutum ve davran─▒┼člar─▒n─▒n ve PragÔÇÖ─▒ yo─čun tart─▒┼čmalar─▒n merkezi h├óline getirmesinin bedelini, ├žok a─č─▒r ├Âdedi. G├Âr├╝┼č ve d├╝┼č├╝ncelerini savunmas─▒na f─▒rsat verilmeden yarg─▒land─▒ ve kaz─▒kta yak─▒larak ├Âl├╝me mahk├╗m edildi. Ancak kahramanca ├Âl├╝m├╝, ├çek halk─▒n─▒n mill├« duygular─▒n─▒ uyand─▒rd─▒ ve BohemyaÔÇÖda Hus├žu Kilisesi kuruldu.4

B├╝y├╝k Reform HareketleriÔÇÖnden ├Ânce ba┼člayan bir di─čer reform k─▒v─▒lc─▒m─▒ da ─░talyan vaiz Girolamo Savonarola (1452-1498) taraf─▒ndan tutu┼čturulmu┼čtu. Medici ailesinin FloransaÔÇÖdan ka├žmas─▒n─▒n ard─▒ndan y─▒ld─▒z─▒ parlayan Savonarola, Katolik KilisesiÔÇÖne kar┼č─▒ faaliyetlerde bulunarak Vergi Reformunu ba┼člatt─▒, yoksullara yard─▒m etti ve Yarg─▒ Reformunu ger├žekle┼čtirdi. Etkili vaazlar─▒yla sanat ve e─člence merkezi h├óline gelmi┼č FloransaÔÇÖy─▒ ├ódeta bir manast─▒ra d├Ân├╝┼čt├╝rd├╝. Papa VI. Alexand─▒rÔÇÖ─▒ ve ┬źyoldan ├ž─▒km─▒┼č Papal─▒─č─▒┬╗ k─▒namas─▒, kendisiyle beraber t├╝m FloransaÔÇÖn─▒n da aforoz edilmesine yol a├žt─▒. Kiliseye kar┼č─▒ ├ž─▒k─▒┼č─▒n─▒n bedeli, ger├žekten ├žok a─č─▒r oldu. ─░dam edilen Savonarola 16. y├╝zy─▒lda geli┼čen Protestan hareketlerinin ├Ân├╝n├╝ a├žan sembol isimlerden kabul edilmektedir.

├ľte yandan matbaa, Protestan ReformuÔÇÖnun h─▒zla yay─▒lmas─▒nda ├Ânemli bir rol oynad─▒. ─░lk Alman reformcular─▒n─▒n (Luther, Melanchthon) yaz─▒lar─▒ birka├ž hafta i├žinde olduk├ža geni┼č bir kesime ula┼čarak k─▒sa bir s├╝re sonra Paris ve Roma gibi h─▒ristiyan ba┼čkentlerinde okundu. Matbaac─▒lar, yazar─▒ belli olmayan Beneficio di Christo isimli kitab─▒ 1543 y─▒l─▒nda yay─▒nlam─▒┼č ve sadece VenedikÔÇÖte 40 bin adet satm─▒┼člard─▒. K─▒sacas─▒ matbaa Protestan Reformunun yolunu a├žan en ├Ânemli k├╝lt├╝rel fakt├Ârd├╝. ErasmusÔÇÖun d├«n├« yaz─▒lar─▒ da bu b├╝y├╝k de─či┼čimin ├Ân├╝n├╝ a├žmaktayd─▒. Erasmus ┼č├Âyle diyordu:

ÔÇťKe┼čke mukaddes yaz─▒lar b├╝t├╝n dillere ├ževrilebilseydi. B├Âylece yaln─▒z ─░sko├žlar ve ─░rlandal─▒lar de─čil T├╝rkler ve Araplar da onlar─▒ okuyup anlayabilirdi. ├çift├ži, topra─č─▒ s├╝rerken onlar─▒ s├Âylesin, dokumac─▒ mekik sesleri aras─▒nda m─▒r─▒ldans─▒n, yolcu yolculu─čun tekd├╝zeli─čini onlar─▒n hik├óyeleriyle ats─▒n istiyorum.ÔÇŁ5
________________________

1 Asl─▒ KAHRAMAN, Seb├«l├╝rre┼čadÔÇÖda yay─▒nlanan H─▒ristiyanl─▒kla ilgili makaleler ve tahlilleri, Doktora tezi, ├çukurova ├ťniversitesi, s. 14-15.
2 Dr. Ahmet Hikmet ERO─×LU, H─▒ristiyanlar─▒n B├Âl├╝nme S├╝recine Genel Bir Bak─▒┼č, s. 321, ankara.edu.tr/dergiler
3 H─▒ristiyanl─▒k Tarihi, Yeni Ya┼čam Yay., s. 336.
4 H─▒ristiyanl─▒k Tarihi, s. 338.
5 P. Smith, R├Ânesans ve Reform ├ça─č─▒, s. 273.