Devlet ve E─čitim Anlay─▒┼č─▒yla OSMANLI ├ľRNE─×─░

YAZAR : H. K├╝bra ERG─░N hkubraergin@hotmail.com

Devletlerin, d├╝nya g├Âr├╝┼čleri ile e─čitim anlay─▒┼člar─▒ aras─▒nda kuvvetli bir irtibat vard─▒r.

Ekseriyetle e─čitim, devlette h├ókim olan d├╝nya g├Âr├╝┼č├╝n├╝ benimseyen vatanda┼člar yeti┼čtirmeyi gaye edinir. Hatt├ó baz─▒ devletlerde e─čitim, tamamen ideolojik karakterlidir. ├ľyle ki; ilmin esas gayesi olmas─▒ gereken hakikat aray─▒┼č─▒ bir yana b─▒rak─▒lm─▒┼č, hakikate ayk─▒r─▒ olsa bile ideolojiyi destekleyen bir ├Â─čretiyi telkin etmek esas al─▒nm─▒┼čt─▒r.

Elbette bir devletin, gelecekte devlet idaresinde vazife alacak ki┼čileri yeti┼čtirirken devaml─▒l─▒─č─▒ esas almas─▒ ve her neslin bir sonraki nesli kendi ideallerine g├Âre yeti┼čtirmeyi arzulamas─▒ anla┼č─▒l─▒r bir durumdur. Fakat baz─▒ ├╝lkelerin e─čitim sistemlerinde bu anlay─▒┼č hakk─üniyet ├Âl├ž├╝lerini a┼čacak derecede bask─▒c─▒ bir h├óle gelir. Art─▒k ilim yuvalar─▒nda sadece h├ókim ideolojiye ge├žerlilik kazand─▒racak ┼čekilde fikir ├╝retilmesine m├╝saade edilir; farkl─▒ bir d├╝┼č├╝nceye ise m├╝samaha edilmez. Sadece talim ve tahsil m├╝esseseleri de─čil, her t├╝rl├╝ bas─▒n-yay─▒n ┼čiddetli bir sans├╝re maruz kal─▒r.

Bu ├╝lkelerde kolluk kuvvetlerinin bir par├žas─▒ olmak s├╗retiyle devletin bask─▒s─▒na ├ólet olmak olduk├ža caziptir. ┼×ovenizm -a┼č─▒r─▒ derecede vatanseverlik- g├Âr├╝nt├╝s├╝ alt─▒nda militarizm -askerin ├Ânemli bir g├╝├ž olarak kabul g├Ârmesi- her alanda h├╝km├╝n├╝ icra eder. Bu anlay─▒┼čta -ba┼čta ├╝niformal─▒lar olmak ├╝zere- memur kesimi, kendisini sivil halk─▒ g├╝tmekle vazifeli addeder.

├ľte yandan ilm├« faaliyetler yapmas─▒ gereken m├╝esseselere de memur zihniyeti h├ókimdir, onlar da mevcut sistemin oldu─ču gibi devam─▒ndan yanad─▒r. ├ç├╝nk├╝ neticede onlar da ekmek ve emniyet endi┼česinden m├╝sta─čn├« de─čildir. Hem mevcut makamlar─▒n─▒; hak edi┼če ve liy├ókate ba─čl─▒ olarak de─čil, ideolojiye hizmet mukabilinde elde ettikleri i├žin d├╝zenin devam─▒n─▒ tercih ederler.

Bir d├Ânem gerek sosyalist gerek nasyonalist olsun, pek ├žok ideolojik karakterli devlet; bu anlay─▒┼čla yap─▒lanm─▒┼čt─▒. Hitler AlmanyaÔÇÖs─▒nda ├╝niversitelerde Aryan ─▒rk├ž─▒l─▒─č─▒n─▒ destekleyecek ilm├« (!) ├žal─▒┼čmalar yap─▒l─▒yordu. Sovyetler Birli─či ├╝niversitelerinde de ├žal─▒┼čmalar h├ókim ideoloji do─črultusundayd─▒.

Elbette bir devletin bu derece tesirli bir bask─▒ uygulayabilmesi i├žin b├╝t├╝n te┼čkil├ót─▒n─▒n; iktis├ód├« ve i├žtim├ó├« sistemlerinin buna uygun olmas─▒ gerekir. Mesela iktis├ód├« yap─▒s─▒ daha ├žok kamu te┼čekk├╝llerine dayanan ├╝lkelerde, e─čitimi ideolojik bir ┼čekilde yap─▒land─▒rmak, farkl─▒ fikir ve inan├žlara bask─▒ uygulamak daha kolayd─▒r. ├ç├╝nk├╝ ekmek, devletin elindedir; devletin ideolojik e─čitiminden ge├žip onu benimsemeyen ki┼čiler ┬źiyi vatanda┼č┬╗ onay─▒ alamaz, ekme─čini kazanabilece─či bir i┼če yerle┼čemez. Buna g├╝n├╝m├╝zde en iyi ├Ârnek, Orta Asya ve Orta Do─ču ├╝lkeleridir. ├ç├╝nk├╝ bu ├╝lkelerde iktisad├« yap─▒n─▒n belkemi─či, ba┼čta petrol olmak ├╝zere yer alt─▒ zenginliklerinin pazarlanmas─▒ndan ibarettir. Devletin bu faaliyetten elde etti─či geliri, memur tabakas─▒na ve yine ├žo─ču kamu te┼čekk├╝l├╝ olan m├╝esseselerin ├žal─▒┼čanlar─▒na payla┼čt─▒rmas─▒na dayanan bir sistemde, h├ókim ideolojiden farkl─▒ d├╝┼č├╝nmek ve ona muhalefet etmek hi├ž kolay de─čildir.

Buna mukabil iktis├ód├« faaliyetlerin ├žo─čunun, ferd├« te┼čebb├╝slerle ger├žekle┼čtirildi─či bir ├╝lkede; devletin bu derece h├ókim olmas─▒ hi├ž kolay de─čildir. Devlet; h├ókimiyetini hakk─üniyet s─▒n─▒rlar─▒n─▒n d─▒┼č─▒na ta┼č─▒racak olursa, sivil yap─▒lar bir ┼čekilde muhalefetin yan─▒na meyleder. Bu sistemlerde; gerek halk, gerekse m├╝nevverler devletin kap─▒s─▒ndan ekmek yiyen zavall─▒ bir y─▒─č─▒n de─čil; vergi ├Âdeyerek ve vazifelerini ├«f├ó ederek devleti ayakta tutan g├╝├žl├╝ bir dayanak durumundad─▒r.

Ancak bu yap─▒da da, ┼čovenizmin tam z─▒dd─▒ bir ferdiyet├žilik anlay─▒┼č─▒n─▒n ortaya ├ž─▒kmas─▒ ka├ž─▒n─▒lmazd─▒r. ├ç├╝nk├╝ halk, devleti kendisine hizmetle g├Ârevli bir m├╝essese olarak g├Ârmektedir. Dahas─▒ fertler, ┼čahs├« menfaati bahis mevzuu oldu─ču zaman hi├žbir mill├«-d├«n├« ├óidiyet hissetmez. Hangi devlet onun ┼čahs├« geli┼čimine daha ├žok destek verirse ona hizmet etmekten ka├ž─▒nmaz.

Bu anlay─▒┼č asl─▒nda ├Âz├╝ itibar─▒yla gayesiz, idealsiz, fikirsiz; sadece d├╝nya menfaatini putla┼čt─▒ran bir anlay─▒┼č oldu─ču h├ólde, g├╝n├╝m├╝zde bat─▒da h├ókim, Anglo-Sakson k├╝lt├╝r b├╝nyesinde ba┼čl─▒ ba┼č─▒na bir fikir h├óline getirilmi┼čtir ve s├Âm├╝r├╝lmek istenen ├╝lkelere telkin edilmektedir.

Bu zihniyetin; demokrasi, liberalizm ve ├Âzg├╝rl├╝k kavramlar─▒n─▒ bayrakla┼čt─▒r─▒rken, fertten ├«man ve fed├ók├órl─▒k bekleyen her t├╝rl├╝ gaye, ideal, inan├ž ve fikre bir k├Ât├╝ l├ókap takt─▒─č─▒n─▒ g├Ârebilirsiniz. Art─▒k bu h├ókim zihniyetin h├ókimiyeti alt─▒nda hi├ž kimse kimseyi, bir inan├ž ve de─čer i├žin fed├ók├órl─▒─ča ├ža─č─▒ramaz. Mesel├ó hi├ž kimse zeki bir genci;

ÔÇťKendi ├╝lkende kal, kendi ecdad─▒n─▒n medeniyetini ihy├ó et!ÔÇŁ diyerek; zengin devletlerin verdi─či bursu reddetmeye davet edemez. B├Âyle bir i┼če tevess├╝l edene hemen bir k├Ât├╝ l├ókap tak─▒l─▒verir.

Zaman─▒m─▒zda zengin ├╝lkelerin, yoksul ├╝lkelerin ├╝st├╝n vas─▒fl─▒ gen├žlerini avlamas─▒na; zek├ó, yetenek ve gayretini s├Âm├╝rmesine hizmet eden bu anlay─▒┼č da asl─▒nda ideolojik bir mahiyet kazanm─▒┼čt─▒r.

Bug├╝n fertler; devletleri, sadece vatanda┼č─▒na sa─člad─▒─č─▒ imk├ónlarla de─čerlendirirken; ÔÇťHangi devlet haktan yana, ├ódil ve devlet olman─▒n icaplar─▒n─▒ gere─či gibi ├«f├ó ediyor?ÔÇŁ diye d├╝┼č├╝nmeyi tamamen bir tarafa b─▒rakm─▒┼čt─▒r.

B├Âyle bir d├╝nyada insanlar─▒n, bilhassa ┼čahs├« ba┼čar─▒ hedefine kilitlenecek ┼čekilde yeti┼čtirilen gen├žlerin, Osmanl─▒ÔÇÖy─▒, Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n devlet anlay─▒┼č─▒n─▒ ve e─čitim felsefesini do─čru ┼čekilde idrak etmeleri ne kadar m├╝mk├╝nd├╝r?

Osmanl─▒ Devleti, kurulu┼č devrinden ba┼člayarak kl├ósik devresinin sonuna dek, ┬ź─░ÔÇśl├ó-y─▒ Kelimetull├óh┬╗─▒ gaye edinmi┼č ve ├╝mmetin himayesi ve m├╝dafaas─▒na can─▒n─▒ fed├ó etmi┼č bir idrakin eseridir. Osmanl─▒ kurucular─▒; devlet kurmak, fetihler yapmak, ─░sl├óm d├╝nyas─▒n─▒ birle┼čtirmek ve ├že┼čitli m├╝esseselerle te┼čkil├ótlanmak gibi b├╝t├╝n faaliyetlerinde, sadece ─░sl├ómÔÇÖa ba─čl─▒ kalm─▒┼č ve ─░sl├ómÔÇÖa hizmetten ba┼čka bir ideoloji benimsememi┼čtir.

Mesel├ó Devlet-i ├él-i Osm├ónÔÇÖ─▒n uygulamalar─▒nda ne ─▒rka ne de k├╝lt├╝re dayal─▒ bir kavmiyet├žilik-milliyet├žilik anlay─▒┼č─▒na tesad├╝f edilmez. Her kavim ve cemaat kendi k├╝lt├╝r├╝ne g├Âre hayat─▒n─▒ d├╝zenlerken, devlet hi├ž kimseye vatanda┼čl─▒k ideolojisi dayatmam─▒┼čt─▒r. Hatt├ó o kadar ki ba┼čta ─░ngilizler olmak ├╝zere d─▒┼č mihraklar b├Âl├╝c├╝ faaliyetlere giri┼čtiklerinde hemen hi├žbir diren├žle kar┼č─▒la┼čmam─▒┼čt─▒r. ├ç├╝nk├╝ devlet, ortak bir vatanda┼čl─▒k duygusu ortaya ├ž─▒karmak u─čruna herhangi bir ideoloji telkin etmemi┼čtir. Medreselerde sadece ─░sl├óm├« ilimler ve m├╝sbet ilimler okutulmu┼č, devlet ideolojisi telkin edilmemi┼čtir.

H├ólbuki modern devletler, ortak bir vatanda┼čl─▒k duygusu in┼ča etmek i├žin bir d├╝┼čman veya ┬ź├Âteki┬╗ tan─▒mlar ve kendi kimliklerini o ├Âc├╝y├╝ k├Ât├╝lemenin ├╝zerinde tarif ederler. Mesel├ó; ─▒rk, din ve mezhep y├Ân├╝nden ortak bir de─čere sahip olmayan AmerikaÔÇÖn─▒n hep kendisine d├╝┼čman aramas─▒ gibi… Amerikan filmlerine bakt─▒─č─▒m─▒zda vatanda┼čl─▒k duygusu; ┬ź├Âzg├╝rl├╝k, demokrasi ve insan haklar─▒n─▒n koruyucusu┬╗ tarifiyle olu┼čturulmaya ├žal─▒┼č─▒l─▒r. B├Âylece Amerika bu de─čerlerin -s├Âzde- d├╝┼čman─▒ olan ┼čeytan├« g├╝├žlere kar┼č─▒ bir s─▒─č─▒nak olarak tasvir edilir.

Osmanl─▒ ise; yap─▒ olarak ├žok milletli oldu─ču gibi ortak bir vatanda┼čl─▒k duygusu ortaya ├ž─▒karmak i├žin bir d├╝┼čman ve ├Âteki icat etmemi┼č, samim├« bir devlettir. Hatt├ó kl├ósik d├Âneminde Osmanl─▒, hil├ófet makam─▒n─▒n g├╝c├╝nden yararlanmaya dah├« te┼čebb├╝s etmemi┼čtir. ├ťmmeti hil├ófete boyun e─čdirmek gibi davran─▒┼č─▒n tam aksine ├╝├ž k─▒tada ├╝mmeti s├Âm├╝rgecilerden korumaya ├žal─▒┼čm─▒┼č, ama bunun i├žin bir kar┼č─▒l─▒k beklememi┼čtir. Bug├╝n en haks─▒z i┼čgallerini bile; propaganda diliyle, hizmet gibi g├Âstermeye muvaffak olan ├╝lkelerin aksine, Osmanl─▒ ta Hint denizinden kuzey AfrikaÔÇÖya kadar her yerde s├Âm├╝rgecilere kar┼č─▒ sava┼č─▒rken, bir├žok mahrum diyara ilim ve medeniyet g├Ât├╝r├╝rken; ├«f├ó etti─či hizmetleri rekl├óm arac─▒ yapmam─▒┼čt─▒r. Belki bir eksiklik olarak nitelendirilebilecek kadar, tebaas─▒na g├╝venmi┼č, onlara icra etti─či siyasetin hikmetini izah ederek desteklerini almay─▒ bile l├╝zumsuz g├Ârm├╝┼čt├╝r.

Osmanl─▒, ─░sl├ómÔÇÖ─▒; -son devir ─░sl├ómc─▒l─▒─č─▒ndan farkl─▒ olarak- bir ideoloji olarak g├Ârmez, bir ├«man h├ólinde benimser. Uzun s├Âz├╝n k─▒sas─▒ Osmanl─▒ Devleti, bug├╝n modern devletlerin ba┼čvurdu─ču; ideolojisini empoze etme, vatanda┼člar─▒n─▒ kendi ama├žlar─▒ do─črultusunda manip├╝le etme ve b├╝t├╝n d├╝nya medyas─▒nda kendi propagandas─▒n─▒ bask─▒n k─▒lma us├╗llerinin hi├žbirine ba┼čvurmam─▒┼č sade, samim├« bir devlettir.

Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n ┬źdevlet felsefesi┬╗, Allah Te├ól├óÔÇÖn─▒n insano─čluna yarat─▒l─▒┼č gayesi olarak g├Âsterdi─či ad├ólet, merhamet ve iyilik gibi ama├žlara toplum olarak, te┼čkil├ótl─▒ bir ┼čekilde ula┼čmak i├žin m├╝essesele┼čmekten ibarettir. Bu y├Ân├╝yle Osmanl─▒; ├ža─č─▒n idrak etmekte zorlanaca─č─▒ kadar ┬źsaf┬╗ bir ├«man anlay─▒┼č─▒ oldu─ču gibi bir yandan da ideolojilerden usanm─▒┼č, benlik girdab─▒nda bo─čulmu┼č, tutunacak hak ve hakikat kulpu arayan ┬źd├╝nya vatanda┼č┬╗lar─▒ i├žin son derece de ilham verici bir tecr├╝bedir. Daha k─▒sa bir s├Âyleyi┼čle Osmanl─▒, ideolojik bir devlet de─čil ┬źidealist┬╗ bir devlettir.

Bug├╝n madd├« geli┼čmeden ba┼č─▒ d├Ânm├╝┼č, aldat─▒c─▒ propagandalardan usanm─▒┼č, m├ónev├« ├žorakl─▒ktan bitkin d├╝┼čm├╝┼č ve son derece samimiyete susam─▒┼č olan insanl─▒─č─▒n son umudu Osmanl─▒ÔÇÖy─▒ ihy├ó eden r├╗h├ón├« nefeste gizlidir.

├ľyleyse torunlar─▒ olarak bize d├╝┼čen de ├ža─č─▒n insan─▒na Osmanl─▒ÔÇÖy─▒ tan─▒tmakt─▒r. Hem de bunu Osmanl─▒ÔÇÖy─▒ tasvir ve tarif etmekten ├Âte bir y├Ântemle, temsil ve hatt├ó ihy├ó ederek yapmak…

├ça─č─▒n rekl├ómdan usanm─▒┼č ve inanc─▒n─▒ yitirmi┼č insan─▒na, kuru l├óf de─čil canl─▒ ispat l├óz─▒md─▒r. Bunun yolu ise, Osmanl─▒ÔÇÖn─▒n m├╝essese ve hizmetlerini ├ža─ča uygun bir ┼čekilde ihy├ó etmektir.