─░DR├éK ├ľTES─░ MAKRO ├éLEM

├ľmer S├ómi HIDIR samihidir@gmail.com

┼×u g├Âk kubbede nazl─▒ nazl─▒ s├╝z├╝len hil├ól, bize doyumsuz bir seyir g├╝zelli─či sunmakta. Sanki bizim i├žimize ferahl─▒k versin diye g├Âky├╝z├╝ne as─▒lm─▒┼č g├Âz al─▒c─▒ bir ziynet ed├ós─▒nda. Fakat bir de ┼č├Âyle bakal─▒m. Ay; d├╝nyan─▒n d├Ârtte bir k├╝tlesine sahip, g├╝ne┼čten ald─▒─č─▒ ─▒┼č─▒─č─▒n % 7ÔÇÖsini yans─▒tan, magmatik kaya├žlardan olu┼čan bir g├Âk cismi.

Kain├ót, il├óh├« kudretin; ┬źK├╝n!┬╗ emri ile yarat─▒ld─▒. B├╝t├╝n ├ólemler bu emr-i il├óh├« ile meydana geldi. Hepsinin bir hikmet noktas─▒ var. Aya bu nazar ile bakabilirsek tefekk├╝r ufkumuz a├ž─▒lm─▒┼č olur. U├žsuz bucaks─▒z k├óin├óta da bu hikmet nazar─▒ ile bakabilirsek k├órl─▒ oluruz. Bu muazzam sanata bak─▒p Sanatk├órÔÇÖ─▒ g├Âremeyen, ne b├╝y├╝k bir kay─▒p i├žerisindedir.

┬źK├╝n!┬╗ emri ile k├óin├ót─▒n yarat─▒lmas─▒n─▒, g├Âk bilimi ile ilgilenen uzmanlar ┬źB├╝y├╝k Patlama┬╗ olarak isimlendirip tasdik etmekte. ─░sl├óm medeniyeti isimlendirilecek olsa herh├ólde bu h├ódiseye; ┬źK├óin├ót a─čac─▒n─▒n tohumunun ├žatlamas─▒┬╗ yahut ┬źk├óinat g├╝l├╝n├╝n tomurcu─čunun a├ž─▒lmas─▒┬╗ m├ón├ólar─▒na i┼čaret eden bir isim olurdu. Ya da; ┬źK├╝n!┬╗ emrine muhatap olman─▒n verdi─či heyecanla co┼čup ta┼čmaya veya vecd ile sem├óa ko┼čmaya uygun d├╝┼čecek bir ifade se├žilirdi. Oysa bat─▒l─▒ zihinler bu do─čuma tam da kendi k├╝lt├╝rlerine uygun bir isim vererek; ┬źpatlama┬╗ dediler.* Bu ba┼člang─▒├ž bilim ├ževrelerinde k─▒saca ┼č├Âyle tarif edilmekte:

ÔÇťVarl─▒─č─▒n ba┼člang─▒c─▒nda, sonsuz s─▒cakl─▒k ve sonsuz yo─čunlukta fakat s─▒f─▒r hacimde bir noktan─▒n bir anda patlamas─▒. Devam─▒nda ise her noktan─▒n di─čer b├╝t├╝n noktalardan uzakla┼čmas─▒ ┼čeklinde devam eden geni┼čleme.ÔÇŁ

Tam da yoktan var edilmenin tarifi asl─▒nda. 13,8 milyar y─▒l ├Ânce oldu─ču tahmin edilen bu h├ódiseden sonra k├óinat devaml─▒ geni┼člemekte. Ara┼čt─▒rmac─▒lar, bu geni┼člemeyi uzun y─▒llar g├Âzledikleri y─▒ld─▒zlardaki renk de─či┼čiminden anlad─▒lar. G├Âzledikleri her y─▒ld─▒z─▒n rengi maviden k─▒rm─▒z─▒ya do─čru kaymakta idi. Bu, y─▒ld─▒zlar─▒n bizden uzakla┼čt─▒─č─▒ m├ón├ós─▒na geliyordu. Hatt├ó cisimlerin ─▒┼č─▒k h─▒z─▒n─▒ ge├žemeyece─či kabul edilir, fakat ├žok uzak olan galaksilerin bizden ─▒┼č─▒k h─▒z─▒ndan daha h─▒zl─▒ bir ┼čekilde uzakla┼čt─▒─č─▒ hesaplanm─▒┼čt─▒r.

Peki bu geni┼čleme hangi enerji ile ger├žekle┼čmekte?

Bilindi─či ├╝zere uzayda her k├╝tle bir ├žekim meydana getirmekte. D├╝nya ve ay aras─▒nda da bir ├žekim mevcut, g├╝ne┼č ile d├╝nya aras─▒nda da. Bu ├žekim sayesinde olu┼čan denge, gezegenlerin hi├ž ┼ča┼čmadan yoluna devam etmesini sa─člamakta. G├Âk adam─▒zda g├╝ne┼č benzeri en az 200 bin y─▒ld─▒z mevcut. Bu y─▒ld─▒zlar ve onlar─▒n kendi sistemleri hep birlikte bir insic├óm i├žerisinde Samanyolu galaksisi olarak kendi yolunda ilerlemekte. Fakat g├Âk bilimciler yapt─▒klar─▒ g├Âzlemlerde bu kadar k├╝tlenin bu muazzam g├Âk aday─▒ bir arada tutacak ├žekim kuvveti ├╝retemedi─čini ├Âl├žt├╝. Bilgisayarlar yard─▒m─▒ ile sunÔÇś├« bir galaksi sim├╝l├ósyonu olu┼čturuldu. Bu galaksiye ┼ču an SamanyoluÔÇÖnda g├Ârd├╝─č├╝m├╝z b├╝t├╝n y─▒ld─▒zlar─▒n toplam k├╝tlesi de─čer olarak girildi, fakat galaksinin da─č─▒l─▒p gitti─či g├Âr├╝ld├╝. ├ľyle ise galaksileri bir arada tutan ba┼čka bir enerji olmal─▒yd─▒:

KARANLIK MADDE

Bu madde ─▒┼č─▒─č─▒ yans─▒tmad─▒─č─▒ ve so─čurmad─▒─č─▒ i├žin g├Âzle g├Âr├╝lmemekte. Karanl─▒k madde ve karanl─▒k enerjinin ne oldu─ču tam olarak bilinememekte. Tek bildi─čimiz; var oldu─ču, k├╝tle ├žekim ile irtibat─▒ oldu─ču ve ├žok miktarda oldu─ču. Karanl─▒k madde, ─▒┼č─▒─ča ve maddeye bizim tahmin edemedi─čimiz yollarla tesir eden kar─▒┼č─▒k bir yap─▒. Bunda daha enteresan olan ise;

KARANLIK ENERJ─░

Daha ├Ânce y─▒ld─▒zlar─▒n renginin k─▒rm─▒z─▒ya kaymas─▒n─▒n bizden uzakla┼čt─▒klar─▒ anlam─▒na geldi─čini s├Âylemi┼čtik. Yani uzaktaki y─▒ld─▒zlar daha h─▒zl─▒ bir ┼čekilde bizden uzakla┼čmakta. H├ólbuki daha ├Ânce k├╝tle ├žekim prensibinden dolay─▒ k├óin├ót─▒n geni┼člemesinin yava┼člayaca─č─▒ hatt├ó duraca─č─▒ d├╝┼č├╝n├╝lmekteydi. Ara┼čt─▒rmalar k├óin├ót─▒n h─▒zla geni┼člemekte oldu─čunu bu h─▒z─▒n son 5 milyar y─▒lda artarak devam etti─čini g├Âstermekte. Normalde geni┼čleyen nesnelerin yo─čunlu─ču azal─▒r; fakat uzay geni┼čledi─či zaman hususiyeti de─či┼čmez, sadece daha fazla uzay meydana gelmi┼č olur. ─░┼čte karanl─▒k enerji, uzay─▒n bir ├že┼čit i├ž enerjisi olarak ifade edilmekte. Bildi─čimiz b├╝t├╝n enerjilerden daha g├╝├žl├╝ ve zaman ge├žtik├že daha da g├╝├žlenmekte.

├éyet-i ker├«mede bu hakikat ┼č├Âyle ifade edilmekte:

ÔÇťG├Â─č├╝ kudretimizle Biz kurduk ve ┼č├╝phesiz Biz geni┼čletmekteyiz.ÔÇŁ (ez-Z├óriy├ót, 47)

D├╝nyan─▒n etraf─▒n─▒ saran galaksiler, g├Âzledi─čimiz k├óin├ót─▒n sadece, % 5ÔÇÖlik k─▒sm─▒. Geri kalan?

% 20 karanl─▒k madde ve as─▒l ├žo─čunluk ise;

% 75 oran─▒nda karanl─▒k enerjiden olu┼čmakta.

Bu bilim d├╝nyas─▒n─▒ hayrete d├╝┼č├╝ren bir tablo. ─░nsan akl─▒n─▒n ├óciz kald─▒─č─▒, a├ž─▒klayamad─▒─č─▒ bir tablo. Bu madde kad├«m kaynaklarda ismi ge├žen ┬źEther┬╗ veya ┬źEsir┬╗ olabilir. Ancak hen├╝z yeterli bir dayanak yok.

Karanl─▒k enerji, k├óin├ót─▒n d├╝zenli bir ┼čekilde ve ├óhenk ├╝zere ak─▒p gitmesini sa─člamakta, fakat misina ipi mis├óli g├Âr├╝nmemekte.

Her binan─▒n bir iskeleti olur. Demirden veya beton ile sa─člamla┼čt─▒r─▒lm─▒┼č ├želik filizler, binan─▒n y├╝k├╝n├╝ ta┼č─▒r. Fakat her i┼č bitip bina mesken h├óline gelince, insanlar; sadece duvardaki renkli boyalara, duvar k├ó─č─▒tlar─▒na ve s├╝s i├žin konulan tablolara bakar. As─▒l i┼či yapanlar gizlenir. Onlar y─▒llarca ayakta durup y├╝k ├žekerler ama yok gibidirler. ─░┼čte bu enerjiyi de buna benzetebiliriz. ┼×u muazzam k├óinat da bir sanat galerisi gibi, herkes oradaki muhte┼čem manzaralar─▒ seyredip hayran kal─▒yor. Ayn─▒ ┼čekilde o sem├óv├« kolonlar─▒ yine g├Âremiyoruz. Sadece e┼čsiz tablolar─▒ seyretmedeyiz.

├éyet-i ker├«mede bu hakikat ┼č├Âyle ifade edilmekte:

ÔÇťAllah OÔÇÖdur ki g├Âkleri, sizin g├Ârebilece─činiz bir direk olmaks─▒z─▒n y├╝kseltti.ÔÇŁ
(er-RaÔÇśd 2)

K├é─░NATTAK─░ MAHALLEM─░Z SAMANYOLU G├ľK ADASI

Samanyolu galaksisinin h─▒z─▒ ilk ke┼čfedildi─či zaman ┼ča┼čk─▒nl─▒─ča sebep oldu. G├╝ne┼č benzeri binlerce y─▒ld─▒z ihtiv├ó eden galaksimiz sahip oldu─ču b├╝t├╝n bu y─▒ld─▒zlarla birlikte saniyede 630 kilometre h─▒zla ilerlemekte idi! Yani bir u├ža─č─▒n h─▒z─▒n─▒n tam 2500 kat─▒. Peki g├Âk adam─▒z bu kadar h─▒zla hi├ž sars─▒lmadan nereye do─čru yol almakta?

B├ťY├ťK ├çEK─░C─░

Bilgisayarlar─▒n g├╝├žlenmesi ile art─▒k bir├žok h├ódise sim├╝le edilebilmekte. Yap─▒lan g├Âzlemlerden elde edilen rakamlar bilgisayar taraf─▒ndan i┼členip, galaksi ├Âl├že─čindeki hareketlerin ileri sar─▒lmas─▒ neticesinde ├ževremizdeki binlerce galaksi ile birlikte belirli bir y├Âne do─čru hareket etti─čimiz tespit edildi. Bu durumda biz de bir noktaya do─čru g├Ât├╝r├╝lmekteyiz. Uluslararas─▒ Radyo Astronomi Ara┼čt─▒rma Merkezi bu ├žekiciyi; ┬źBir milyar g├╝ne┼čin birle┼čiminin yer ├žekim g├╝c├╝ne e┼čde─čer g├╝├žte bir b├Âlge┬╗ olarak tarif ediyor.

─░nsano─člu sokakta gezerken kaybolsa endi┼čeye kap─▒l─▒yor, fakat bu kadar h─▒zla bilmedi─čimiz bir noktaya do─čru gidiyoruz ancak hi├ž kimsede endi┼če yok, panik yok! B├╝t├╝n kullar bir yanl─▒┼čl─▒k olmad─▒─č─▒na k─ün├«, g├╝ven i├žerisinde i┼čine devam ediyor.

K├óin├ót─▒n bilinmeyenleri bize acziyetimizi hat─▒rlatmakta. Neticede b├╝t├╝n bildi─čimiz, asl─▒nda ├žok az bir bilgiye sahip oldu─čumuz.

Bunun idrâkinde olanlara ne mutlu!

______________________

* https://www.yuzaki.com/2007/06/patlama-kulturu/