├ÄMANDAN B─░R ┼×UBE

Sami G├ľKS├ťN

Hay├ó duygusu, insanlarda do─ču┼čtan var olan ve onu di─čer canl─▒lardan ay─▒ran en belirgin bir ├Âzelli─čidir. ─░lk insan ve ilk peygamber olan ├édem atam─▒z ve e┼či Havv├ó anam─▒z─▒n Cen├ób-─▒ HakkÔÇÖ─▒n emrine muhalefet (zelle) neticesinde kar┼č─▒ kar┼č─▒ya kald─▒klar─▒ m├╝eyyideler s─▒ras─▒nda da hay├ó, s├Âz konusu olmu┼č k├Âkl├╝ bir duygudur. ├édem atam─▒z─▒n hayat─▒ndan bir b├Âl├╝m├╝ te┼čkil eden bu nokta, y├╝ce kit├ób─▒m─▒z KurÔÇÖ├ón-─▒ KerimÔÇÖde ┼ču ┼čekilde dile getirilmektedir:
ÔÇťBir zaman Biz meleklere;
┬źÔÇô├édemÔÇÖe secde edin!┬╗ demi┼čtik. Onlar hemen secde ettiler, yaln─▒z ─░blis hari├ž. O diretti. Bunun ├╝zerine;
┬źÔÇôEy ├édem!┬╗ dedik; ┬źBu, hem senin i├žin hem de e┼čin i├žin b├╝y├╝k bir d├╝┼čmand─▒r. Sak─▒n sizi (aldat─▒p) cennetten ├ž─▒karmas─▒n; sonra yorulur s─▒k─▒nt─▒ ├žekersin! ┼×imdi burada senin i├žin ne ac─▒kmak vard─▒r, ne de ├ž─▒plak kalmak. Yine burada sen, susuzluk ├žekmeyeceksin, s─▒caktan da bunalmayacaks─▒n.┬╗
Derken ┼čeytan onun akl─▒n─▒ kar─▒┼čt─▒r─▒p;
┬źÔÇôEy ├édem!┬╗ dedi; ┬źSana ebed├«lik a─čac─▒n─▒ ve sonu gelmez bir saltanat─▒ g├Âstereyim mi?┬╗
(┼×eytan, meyvesi yasaklanm─▒┼č a─čac─▒ g├Âstererek;
┬źRabbiniz, iki melek h├óline gelmeyesiniz yahut burada ebed├« kal─▒c─▒lardan olmayas─▒n─▒z diye -yaln─▒z bunun i├žin- size t├╝m a─čac─▒ yasaklad─▒.┬╗ diyerek onlar─▒ kand─▒rd─▒.)
Nihayet ondan yediler. Bunun ├╝zerine kendilerine ay─▒p yerleri g├Âr├╝nd├╝. ├ťstlerini cennet yapra─č─▒ ile ├Ârtmeye ├žal─▒┼čt─▒lar. (Bu s├╗retle) ├édem, Rabbine ├ós├« olup yolunu ┼ča┼č─▒rd─▒. Sonra Rabbi onu se├žkin k─▒ld─▒; tevbesini kabul etti ve do─čru yola y├Âneltti.ÔÇŁ (T├óh├ó, 116-122)
Bu ├óyet-i ker├«melerde bir y├Ân├╝yle de insan─▒n sahip oldu─ču hay├ó duygusuna i┼čaret edilmi┼čtir. O g├╝nden bug├╝ne dek en eski toplumlarda dah├« insanlar, gerek All├óhÔÇÖa gerekse toplumun di─čer fertlerine kar┼č─▒ baz─▒ yanl─▒┼č tav─▒r ve davran─▒┼člardan hay├ó duygusu ├«c├ób─▒ uzak dururlar.
Y├╝ce Rabbimiz ba┼čka bir ├óyetinde ise;
ÔÇťEy ├édemo─čullar─▒! Size avret yerlerinizi ├Ârtecek giysi ve s├╝slenecek elbise verdik. Takv├ó (All├óhÔÇÖa kar┼č─▒ gelmekten sak─▒nma) elbisesi var ya, i┼čte o daha hay─▒rl─▒d─▒r.ÔÇŁ (el-AÔÇśr├óf, 26) buyurmaktad─▒r.
Bu ├óyette yer alan ┬źtakv├ó elbisesi┬╗ ifadesini; hemen b├╝t├╝n m├╝fessirler, insan─▒n yarat─▒l─▒┼čtan sahip oldu─ču, onun r├╗hunu bezeyip ahl├ók─▒n─▒ koruyan ┬źhay├ó┬╗ ┼čeklinde ifade etmi┼člerdir.
Peygamber Efendimiz de hay├ó ile ├«m├ón aras─▒nda m├╝him bir m├╝nasebetin bulundu─čuna dikkatlerimizi ├žekmi┼č ve hay├óy─▒ bir m├╝ÔÇÖmin i├žin olmazsa olmaz kabul edilen ├«m├ón─▒n bir ┼čubesi olarak vasfetmi┼č ve ┼č├Âyle buyurmu┼čtur:
ÔÇť├Äman yetmi┼č k├╝sur ┼čubedir. En ├╝st derecesi; ┬źL├ó il├óhe ill├óllah┬╗ demek, en alt derecesi de ge├ženlere zarar verecek ┼čeyleri yoldan gidermektir. Hay├ó da ├«mandan bir ┼čubedir.ÔÇŁ (M├╝slim, ├Äm├ón)
Yine Efendimiz bu hususta;
ÔÇťHay├ó ancak hay─▒r getirir ve hay├ón─▒n hepsi hay─▒rd─▒r.ÔÇŁ (Buh├ór├«, Edep, 77) buyurarak, hay├ón─▒n iyilik ve hayra sevk etmenin yan─▒ s─▒ra, ba┼čl─▒ ba┼č─▒na bir hay─▒r oldu─čunu da g├Âstermektedir. Hay├ón─▒n insana kazand─▒rd─▒─č─▒ en g├╝zel ┼čey, ┼čeytan ve nefisle m├╝cadeledir. ─░nsan, inanc─▒ ve hay├ó duygusu ile nefis ve ┼čeytan─▒n k├Ât├╝ telkinleri aras─▒nda m├╝cadele h├ólindedir. Allah inanc─▒ sa─člam ve hay├ó duygusunu yitirmeyen insan; iyilik ve g├╝zelliklere y├Ânelir, k├Ât├╝l├╝k ve haramlardan uzak durur. Buna kar┼č─▒l─▒k ├«man ve inanc─▒ zay─▒f, hay├ó perdesi y─▒rt─▒lm─▒┼č veya a┼č─▒nm─▒┼č, nefsine ve ┼čeytana yenik d├╝┼čm├╝┼č insan, k├Ât├╝l├╝k ve haramlar─▒ kolayca i┼čleyebilir. Bu konumdaki insanlardan baz─▒s─▒, ne AllahÔÇÖtan ne de insanlardan ├žekinir. Onun kap─▒s─▒, k├Ât├╝l├╝klere ve g├╝nahlara a├ž─▒lmaya daima elveri┼člidir. Peygamber Efendimiz -sall├óll├óhu aleyhi ve sellem-ÔÇÖin;
ÔÇťUtanmad─▒ktan sonra diledi─čini yap.ÔÇŁ (Buh├ór├«, Enbiy├ó, 54, Edeb, 78) s├Âz├╝, insanlar─▒n ilk peygamberden itibaren i┼čitti─či s├Âzlerdendir.
Hayâ, toplumun mânevî savunma sistemidir. İslâm âlimlerinden Mâverdî, hayâyı;
1. All├óhÔÇÖa kar┼č─▒ hay├ó,
2. ─░nsanlara kar┼č─▒ hay├ó,
3. Ki┼činin kendine kar┼č─▒ hay├ós─▒ olmak ├╝zere ├╝├ž k─▒s─▒mda ele almakta ve bunlar─▒ ┼ču ┼čekilde a├ž─▒klamaktad─▒r:
All├óhÔÇÖa kar┼č─▒ hay├ó, OÔÇÖnun emir ve yasaklar─▒na uymakla;
─░nsanlara kar┼č─▒ hay├ó, onlara eziyet etmemek ve yanlar─▒nda ├žirkin i┼čler yapmaktan ve ├žirkin s├Âzler s├Âylemekten ka├ž─▒nmakla;
Ki┼činin kendisine kar┼č─▒ hay├ós─▒ ise, edepli olmas─▒yla olur.
─░┼čin ├Âz├╝, hay├ó duygusunun esas─▒, k─▒saca AllahÔÇÖtan hay├ó etmektir; denebilir. M├óverd├«ÔÇÖnin de yukar─▒da belirtti─či gibi; AllahÔÇÖtan hay├ó etmek, OÔÇÖnun emirlerine kar┼č─▒ gelmekten, yasaklar─▒na uymamaktan ka├ž─▒nma ┼čeklinde d─▒┼ča yans─▒r. Bu yans─▒man─▒n temelinde, kulun; All├óhÔÇÖ─▒n istemedi─či bir i┼č ve h├ól ├╝zere bulunmaktan uzak durmas─▒ vard─▒r. Bu da ki┼činin kendini kontrol etmesi, davran─▒┼člar─▒n─▒ de─čerlendirmeye t├ób├« tutmas─▒ ve;
ÔÇťNerede olsan─▒z, O Allah sizinle beraberdir. Allah, b├╝t├╝n yapt─▒klar─▒n─▒z─▒ hakk─▒ ile g├Ârendir.ÔÇŁ (el-Had├«d, 4) ├óyet-i ker├«mesini, iyi bir ┼čekilde hazmetmesi ile m├╝mk├╝n olur. Eri┼čilen bu ┼čuur h├ólini sevgili Peygamberimiz ┬ź─░hsan┬╗ olarak tarif etmektedir.
Hay├ó duygusunun esas─▒n─▒ olu┼čturmas─▒ sebebi ile AllahÔÇÖtan hay├ó etmek konusu ─░sl├óm ahl├ók─▒ eserlerinde de geni┼č yer tutmaktad─▒r.
┼×eyh S├ód├«ÔÇÖnin; ┬źY├╗suf ile Zeliha┬╗ adl─▒ eserinde; Y├╗sufÔÇÖu kand─▒rmak i├žin ona dil d├Âken, bu arada, tap─▒nd─▒─č─▒ put, niyetlendi─či ├žirkin i┼či g├Ârmesin diye onun ├╝zerini ├Ârten ZelihaÔÇÖya, Y├╗suf ┼č├Âyle seslenir:
ÔÇťÔÇôVazge├ž, benden k├Ât├╝l├╝k bekleme. Sen bir ta┼čtan bile utan─▒rken, ben nas─▒l olur da AllahÔÇÖtan utanmam?ÔÇŁ (S├ód├«, Bostan)
All├óhÔÇÖ─▒n insanlara g├Ânderdi─či vahyi tebli─č etme ve bu ├žer├ževede All├óhÔÇÖa kulluk vazifelerini yaparak ├Â─čretme vazifesi olan Efendimiz;
ÔÇť┼×├╝phesiz PeygamberÔÇÖde size g├╝zel bir ├Ârnek vard─▒r.ÔÇŁ (el-Ahz├ób, 21) ├óyeti ├žer├ževesinde, insanlar aras─▒ m├╝nasebetlerde uyulmas─▒ gereken bir ├Ârnektir. Hazret-i Peygamber; vazifeleri aras─▒nda insan m├╝nasebetlerinin temiz ve ahl├ók├« bir temele oturtulmas─▒n─▒n da bulundu─čunu ┼ču had├«si ile ifade etmektedir:
ÔÇťBen g├╝zel ahl├ók─▒ tamamlamak ├╝zere g├Ânderildim.ÔÇŁ (Muvatt├ó, H├╝sn├╝ÔÇÖl-hulk, 8)
├ťst├╝n bir hay├ó duygusu ta┼č─▒d─▒─č─▒, evinde edebi ile oturan gen├ž bir k─▒zdan daha hay├ól─▒ oldu─ču bildirilen Peygamber Efendimiz; ayn─▒ faz├«lete sahip olmas─▒ndan dolay─▒ Hazret-i OsmanÔÇÖa ├Âzel bir de─čer vermi┼čtir. Kendisini ziyarete gelen Hazret-i Eb├╗bekir ve Hazret-i ├ľmerÔÇÖi rahat bir vaziyette kar┼č─▒lad─▒─č─▒ h├ólde Hazret-i Osman geldi─činde hemen toparlanm─▒┼č; bunun sebebi soruldu─čunda ise;
ÔÇťMeleklerin bile hay├ó etti─či ki┼čiden hay├ó etmeyeyim mi?ÔÇŁ diyerek cevap vermi┼čtir. (Ahmed, I, 71)
Zaman─▒m─▒zda hay├ó duygusu ├žok zay─▒flad─▒. ├ľzellikle giyim ku┼čamda, e─čitimde, ailede, ├žar┼č─▒ ve pazarda daha ├žok hissediliyor. Hele e─čitim m├╝esseselerindeki hay├ós─▒zl─▒k ne kadar b├╝y├╝k bir tezatt─▒r!..
Bu hususta Fuzûlî der ki:
ÔÇťSen ne kadar ilim ├Â─črensen de; ┬źedep┬╗ nedir bilmezsen, ┬źhay├ó┬╗ nedir bilmezsen ├Â─črendi─čin ilimden sana bir fayda olmayacakt─▒r. ├ç├╝nk├╝ edepten, hay├ódan yoksun olan birisinin s├Âz├╝ne kimse itibar etmez. Edepli olas─▒n ki s├Âz├╝n ge├žsin, s├Âz├╝n dinlensin.ÔÇŁ
Mehmed ├ékif tam da bu konuda ┼č├Âyle s├Âyler:
Ber├óber a─člamazs─▒n, sonra; k├Âr dersin, sa─č─▒r dersin.
Bu hissizlikten insanl─▒k hem i─črensin, hem ├╝rpersin!
Ne ibret, yok mu, bir bilsen k─▒zarmak bilmeyen ├žehren?
B─▒rak tahs├«li evl├ód─▒m, sen ilkin bir hay├ó ├Â─čren!
Rabbim her türlü hayâsızlıktan cümlemizi muhafaza eylesin.
├ém├«n…