DEVLET PUAN VER─░RSE…

H. K├╝bra ERG─░N hkubraergin@hotmail.com

Son zamanlarda bir haber okudum. ├çin Devleti, kurdu─ču ┬źSosyal Kredi Sistemi┬╗ ile vatanda┼člar─▒n─▒n hayat─▒n─▒ takip ve kontrol etmeyi hedefliyor. Yapay zek├ó ara┼čt─▒rmalar─▒na b├╝y├╝k yat─▒r─▒m yapan ├çinli teknoloji ┼čirketleri; ├╝lkenin her yerine milyonlarca kamera yerle┼čtiriyor ve y├╝z tan─▒ma teknolojisine sahip sistemle, vatanda┼člar─▒n─▒ g├Âzetlemeye haz─▒rlan─▒yor.

Sosyal kredi sistemi; -┼čimdilik- daha ├žok, vatanda┼člar─▒n vergilerini ve bankalardan ald─▒klar─▒ kredileri d├╝zenli ├Âdeyip ├Âdemediklerini, kanunlara uyup uymad─▒klar─▒n─▒ denetliyor. Ancak sistemin; vatanda┼člar─▒n b├╝t├╝n hayatlar─▒n─▒, siy├ós├« g├Âr├╝┼člerini ve tercihlerini takip etmek i├žin de kullan─▒labilece─či belirtiliyor.

2014 y─▒l─▒nda resm├« olarak varl─▒─č─▒ a├ž─▒klanan sosyal kredi sistemi; internet ├╝zerinden toplad─▒─č─▒ verilerle, vatanda┼člar─▒n ne s─▒kl─▒kta al─▒┼čveri┼č yapt─▒─č─▒n─▒, arkada┼člar─▒n─▒n kimler oldu─čunu, hangi siteleri takip etti─čini izleyebiliyor. B├╝t├╝n ┼čahs├« bilgiler ├╝zerinden her vatanda┼ča bir ┬źvatanda┼čl─▒k puan─▒┬╗ verilerek, puan─▒na g├Âre; vatanda┼č─▒n i┼č bulmas─▒, seyahat etmesi, e─čitim almas─▒ vs. kolayla┼č─▒yor veya zorla┼č─▒yor.

┬źAsya Haber Kanal─▒┬╗na g├Âre; 600 milyon y├╝ksek teknolojili g├╝venlik kameras─▒, ├çinÔÇÖin 1,4 milyar vatanda┼č─▒n─▒ izlemek ├╝zere yerle┼čtirildi bile. Bu uygulamaya maruz kalan vatanda┼člardan; 9 milyonunun, u├žak bileti almas─▒ yasakland─▒ ve 3 milyon vatanda┼č da art─▒k birinci s─▒n─▒f u├žamayacak.

2020 y─▒l─▒nda b├╝t├╝n vatanda┼člar─▒n─▒n kullanmas─▒n─▒n mecbur├« h├óle getirilece─či sistemle, vatanda┼člar yapay zek├ó taraf─▒ndan ┬źiyi veya k├Ât├╝ vatanda┼č┬╗ olarak listelenebilecek.

Kom├╝nist ├çin h├╝k├╗meti; daha ├Ânce de ┼čehirlerde ya┼čayan milyonlarca insan─▒n i┼č ve okuldaki performanslar─▒ hakk─▒nda bilgi toplayarak, bunlar─▒ ┬źdangÔÇÖan┬╗ ad─▒ verilen dosyalara kaydetmi┼čti. Bu dosyalara ayn─▒ zamanda politik g├Âr├╝┼čleri i┼členerek vatanda┼člar fi┼členmekteydi.

├çin h├╝k├╗meti; uygulamaya koydu─ču sosyal kredi sistemi sayesinde, h├╝k├╗mete ba─čl─▒ ┬źtek tip┬╗ bir halk yeti┼čtirmeye ├žal─▒┼čmakta. Hem internet hem de kameralar vas─▒tas─▒yla izlenen ├çin halk─▒n─▒n saklanacak yeri bulunmayacak.

Bu haber iki ┼čeyi d├╝┼č├╝nd├╝rd├╝:

Birincisi; ├çin h├╝k├╗metinin zaten t├╝rl├╝ bask─▒lar uygulad─▒─č─▒ Do─ču T├╝rkistanl─▒ m├╝sl├╝man halk─▒n─▒n bu sistemle izlenip asimile edilece─čini tahmin etmek zor de─čil.

─░kincisi; bir s├╝re ├Ânce Rusya devlet ba┼čkan─▒ Putin, ABD ba┼čkanl─▒k se├žimlerinde TrumpÔÇÖ─▒n se├žilmesini yorumlarken;

ÔÇťÔÇôLiberalizm h├╝k├╝ms├╝z h├óle geldi.ÔÇŁ demi┼čti. S├Âzlerinin detaylar─▒nda; insan haklar─▒ ve ├Âzg├╝rl├╝k anlay─▒┼č─▒n─▒n, fertlere ne isterlerse yapabilmesi hakk─▒ tan─▒mas─▒n─▒n art─▒k kabul edilemez bir noktaya geldi─čini ifade ediyordu.

PutinÔÇÖin Avrupa tarz─▒ bir liberalizm anlay─▒┼č─▒na hi├ž de s─▒cak bakmad─▒─č─▒ biliniyor. Toplumun, aile yap─▒s─▒n─▒n ve k├╝├ž├╝klerin korunmas─▒ i├žin gerekirse baz─▒ yasaklar─▒n konulabilece─čini savunuyor. Bu anlay─▒┼čla Rusya Devleti, 2013 y─▒l─▒nda sapk─▒nl─▒klar─▒ ├Âzendirici yay─▒nlara da yasak getirdi ve bu yasa ├žer├ževesinde baz─▒ oyunlar─▒n on sekiz ya┼č─▒ndan k├╝├ž├╝k ├žocuklara sat─▒┼č─▒ yasakland─▒. Hatt├ó bu gibi ili┼čkileri normalle┼čtiren haberler yapan gazeteciler bile cezaland─▒r─▒labiliyor.

Amerikan siyaset teorisyeni Francis Fukuyama ┬źSo─čuk Sava┼č┬╗─▒n bat─▒n─▒n zaferiyle sonu├žlanmas─▒na bakarak; ┬źTarihin Sonu ve Son ─░nsan┬╗ makalesinde;

┬źBat─▒ liberalizminin d├╝nyan─▒n her yerine yay─▒lmas─▒n─▒n┬╗ b├╝t├╝n ideolojilerin sonu olaca─č─▒n─▒ il├ón etmi┼čti. Ama bug├╝n liberalizm farkl─▒ y├Ânlerden tenkit ediliyor.

Devletin; vatanda┼č─▒n─▒ davar s├╝r├╝s├╝ g├╝der gibi g├╝tmesi, fertleri sadece ekonominin bir birimi h├óline getirmesi, tarihte firavunlar─▒n yapt─▒─č─▒ gibi, sundu─ču d├╝nyev├« konfor kar┼č─▒l─▒─č─▒nda vicdanlara h├╝kmetmeye kalkmas─▒ elbette kabul edilemez. Devlet, neticede fertlerin ayakta tuttu─ču bir nizamd─▒r ve vazifesi de fertlerin iyili─čini temin etmektir. Ancak fertlerin daha b├╝y├╝k iyilikleri i├žin, bazen asl─▒nda bir h├╝rriyet say─▒lamayacak maraz├« istek ve arzulara da set ├žekebilir.

B├╝t├╝n d├╝nyada devletler, vatanda┼člar─▒na kanunlar koyar. Bu kanunlara uyanlar─▒ emniyetli ve d├╝zenli bir hayat ya┼čama imk├ón─▒ ile m├╝k├ófatland─▒r─▒rken, c├╝r├╝m ve kabahatlerini de m├╝eyyidelerle cezaland─▒rabilir. Ama en ├Ânemli husus ┼ču:

┬źNeyin c├╝r├╝m oldu─čunu veya olmad─▒─č─▒n─▒ kim tayin edecek?┬╗

Biz m├╝sl├╝manlar; d├╝nyan─▒n aray─▒┼č i├žinde oldu─ču bir zaman diliminde, kendi d├«nimizden ilham alarak fikir ├╝retiyor muyuz? Yoksa tam tersine, yak─▒n zamana kadar d├«ne sava┼č a├žm─▒┼č Sovyet ├╝lkelerinin bile kabule yana┼čmad─▒─č─▒ ├Âl├ž├╝de her t├╝rl├╝ sapk─▒nl─▒─č─▒ me┼čr├╗la┼čt─▒ran bir liberalizme teslim mi oluyoruz?

Avrupa tarz─▒ liberalizm; art─▒k b├╝t├╝n d├╝nyada tart─▒┼č─▒l─▒rken, bizim ├╝lkemizde Avrupa Birli─čiÔÇÖne ├╝ye olmak u─čruna ├Ân├╝m├╝ze hangi kanun konulursa d├╝┼č├╝nmeden imza at─▒yoruz. ─░nsan haklar─▒ denildi─činde, m├╝ltec├«lerin, hatt├ó ufac─▒k masum ├žocuklar─▒n bile hayat hakk─▒na ald─▒r─▒┼č etmeyen bat─▒; her t├╝rl├╝ anormallik ve sapk─▒nl─▒─č─▒ hak olarak savunabiliyor. Bizim insan hakk─▒ anlay─▒┼č─▒m─▒z bu mu?

Bu soru bir dergi yaz─▒s─▒na s─▒─čacak bir konu de─čil elbette; ama bir girizg├óh olarak, ├╝zerinde d├╝┼č├╝nmeye vesile olmas─▒ i├žin akl─▒ma ┼č├Âyle bir fikir geliyor:

├çin h├╝k├╗metinin kendi anlay─▒┼č─▒ ├žer├ževesinde uygulad─▒─č─▒ sosyal kredi sistemi, ─░sl├óm hukukunun ┬ź├ódil ┼čahit┬╗ mefhumu temelinde uygulanamaz m─▒?

Biraz daha a├ž─▒klamak gerekirse; ─░sl├óm hukukunda kanunlar herkese ├ódil bir ┼čekilde uygulanmakla beraber, fertlerin ┼čahitliklerinin kabul├╝ gibi hususlarda hukuk ├Ân├╝nde farkl─▒ stat├╝leri de bulunabilir. Burada ferdin ahl├ók├« durumu esas al─▒n─▒r. ┼×ahitli─čine g├╝venilmesi i├žin ki┼čide belli bir ahl├ók├« olgunluk aran─▒r. Bir h├ókim, bakt─▒─č─▒ d├óv├óya ┼čahit olarak bildirilmi┼č ki┼čiyi ara┼čt─▒r─▒r. Buna ┬źtezkiye┬╗ ad─▒ verilir. Bu sistem; yalanc─▒ ┼čahitlik, menfaat kar┼č─▒l─▒─č─▒ ┼čahitlik ihtimallerini bertaraf etmek i├žin uygulan─▒r.

Elbette eskiden insanlar mahalle d├╝zeninde ya┼čad─▒─č─▒ i├žin, insanlar─▒n ahl├ók├« durumu yak─▒n ├ževrelerinden ara┼čt─▒r─▒l─▒p soru┼čturulabiliyordu. G├╝n├╝m├╝zde ise ki┼čilerin h├ól ve hareketlerine dair tutulan kay─▒tlarla, hakk─▒nda bir ahl├ók├« puan belirlenebilir.

Bu puan, mesel├ó aile i├ži ┼čiddeti ├Ânlemeye dair devlete vazife y├╝kleyen kanunlar─▒n uygulanmas─▒nda esas al─▒nabilir. ├ç├╝nk├╝ son zamanlarda bir yandan ┼čiddet ve cinayetlerde y├╝zde otuzluk bir art─▒┼č g├Âr├╝l├╝yor. Di─čer yandan; devletin ┼čik├óyet ├╝zerine m├╝dahale etti─či baz─▒ ailelerde -iftira ihtimali g├Âz ard─▒ edilerek- i┼činde, g├╝c├╝nde bir aile reisi kendi evinden, ├žocuklar─▒ndan uzakla┼čt─▒r─▒labiliyor.

Bu gibi durumlarda; ┼čik├óyet eden veya hakk─▒nda ┼čik├óyet edilen ki┼čilerin ge├žmi┼čleri g├Âz ├Ân├╝ne al─▒narak, e─čer sab─▒kal─▒ ise, ger├žekten bir cinayet ┼č├╝phesi bulunuyorsa, gereken koruman─▒n hakk─▒yla sa─članmas─▒ yoksa psikolog-dan─▒┼čman gibi ki┼čilerin duruma uygun ┼čekilde m├╝dahalesi sa─članabilir.

Bu uygulama sadece aile i├ži meselelerde de─čil; okul, i┼č yeri ve kamu kurulu┼člar─▒ gibi bir├žok yerdeki ┼čik├óyetlerin de─čerlendirilmesinde de faydal─▒ olabilir. Mobbing yani eziyet ve taciz gibi bir├žok iddialarda devletin i┼čini kolayla┼čt─▒rabilir.

Elbette bu sistem; devletin vatanda┼č─▒n─▒ izlemesi, etiketlemesi, kalite kalite tasnif etmesi ve belki bir├žok ki┼činin damgaland─▒ktan sonra bir t├╝rl├╝ kurtulamay─▒p, ├╝midini yitirip ├žok k├Ât├╝ durumlara s├╝r├╝klenmesi gibi riskleri de beraberinde getirebilir. O y├╝zden mutlaka insanlara sicilini temizleme ve puan─▒n─▒ yerinde y├╝kseltme f─▒rsatlar─▒ da sunulmal─▒. En m├╝himi de sistemin siy├ós├«, ideolojik veya ┼čahs├« menfaat s├óik─▒yla belli bir kesim taraf─▒ndan y├Ânlendirilme ve s├╗-i istimalden korunmas─▒…

K─▒sacas─▒; devletten aile i├ži meseleler gibi, ├Âzel alanlarda dah├« ├ž├Âz├╝m ├╝retmesi beklenirse, bu durumda devletin de vatanda┼č─▒n─▒ daha fazla izleme hakk─▒ istemesi ka├ž─▒n─▒lmaz olacakt─▒r.

E─čer devletin b├Âyle devle┼čmesini istemiyorsak o zaman sivil fertlerin ve cemiyetlerin iyili─či emretmekte, k├Ât├╝l├╝kten men etmekte daha aktif rol almas─▒ en iyi ├ž├Âz├╝m olur…