Bizim ─░├žin H├ól├ó Bir S─▒r; SU!

├ľmer Sami HIDIR samihidir@gmail.com

Rabbimiz buyurmakta:

ÔÇťRabbiniz ki; sizin i├žin yeri d├Â┼ček, g├Â─č├╝ bina k─▒lm─▒┼čt─▒r; g├Âkten su indirmi┼č, bununla sizin i├žin r─▒z─▒k olarak ├že┼čitli ├╝r├╝nler ├ž─▒karm─▒┼čt─▒r.ÔÇŁ (el-Bakara, 22)

Su bizim medeniyetimizde aziz kabul edilmi┼čtir.

Su ┼čif├ó kayna─č─▒d─▒r, bu y├Ân├╝yle en g├╝zel ikramd─▒r.

Bir mûcize-i ilâhîdir su.

Tabiattaki en temel elementlerden olan hidrojen ve oksijen ├žok basit gibi g├Âr├╝nen bir ba─č ile bir araya gelir ve suyu meydana getirir. Fakat bu sadeli─čin ard─▒nda idrak ├Âtesi hususiyetler, bin bir ibretler vard─▒r. Su h├ól├ó bizim i├žin bir muamm├ó…

Suyun rengi, kokusu, tad─▒ yoktur. Sadece i├žiminden ay─▒rt edebiliriz sular─▒. Bu kadar benzer olmas─▒na ra─čmen her bir kaynak suyunun kendine has bir ├Âzelli─či, bir ┼čif├ós─▒ vard─▒r.

Bilim insanlar─▒ suyu incelerken ke┼čfettikleri fakat sebebini anlayamad─▒klar─▒, bilinen tabiat kanunlar─▒na z─▒t olan durumlar─▒n cevab─▒n─▒, su molek├╝llerini birbirine ba─člayan hidrojen ba─člar─▒nda ar─▒yor. Bu ba─č hidrojen ile oksijenin aras─▒nda bulunan ba─čdan ├žok daha zay─▒f ve ├žok k─▒sa s├╝reler i├žerisinde kopup tekrar bir ba┼čkas─▒na ba─članmakta. Suyun ak─▒┼čkanl─▒─č─▒ da buradan gelmekte.

BU HARİKULÂDE HUSUSİYETLERDEN BİR TANESİ

Erasto Mpemba ad─▒nda Tanzanyal─▒ bir talebe, okul projesi i├žin dondurma yapmaya ├žal─▒┼č─▒yor. K├╝├ž├╝k dondurma k├óselerine kaynam─▒┼č s├╝t├╝ bo┼čalt─▒yor. Genelde kaynam─▒┼č s├╝t, so─čuduktan sonra buzdolab─▒na konur, fakat o aceleden kaynar s├╝t dolu k├óseleri de buzlu─ča at─▒veriyor. Bir s├╝re bekleyen talebe, kar┼č─▒la┼čt─▒─č─▒ ┼ča┼č─▒rt─▒c─▒ manzara kar┼č─▒s─▒nda hayrete d├╝┼č├╝yor. Sonradan koydu─ču kaynar s├╝tlerin, daha ├Ânce koydu─ču so─čuk s├╝tten ├Ânce dondu─čunu hocas─▒ ve arkada┼člar─▒yla payla┼č─▒yor. Ancak hocas─▒, ─▒s─▒ kanunlar─▒na z─▒t olan bu duruma pek ihtimal vermedi─činden bu iddiay─▒ pek cidd├«ye alm─▒yor. ─░┼čin pe┼čini b─▒rakmayan talebe, bu tecr├╝besini bir g├╝n okullar─▒na fizik konferans─▒ vermek ├╝zere gelen bir hocaya anlat─▒yor. Bunu dinleyen hoca, bunu l├óboratuvarda tekrar tecr├╝be ettikten sonra ara┼čt─▒rmalar─▒na devam ediyor ve neticeleri alt─▒ y─▒l sonra bir makalede a├ž─▒kl─▒yor.

Kitaplara Mpemba tesiri olarak giren bu tecr├╝be, s─▒cak suyun so─čuk sudan daha ├žabuk dondu─čunu g├Âstermekte. Tabi├« bunun i├žin belirli ┼čartlar gerekmekte. ├ç├╝nk├╝ suyun koyuldu─ču kab─▒n ┼čeklinden, sular aras─▒ndaki s─▒cakl─▒k fark─▒na var─▒ncaya kadar bir├žok tesir donma s├╝resini etkilemekte. ─░ki n├╝m├╗neden biri 35 ┬░C, di─čeri de 5 ┬░C iken daha belirgin g├Âzlenmekte. Bunun ┼ču an yeterli bir ├«zah─▒ mevcut de─čil.

ISI TUTMA G├ťC├ť

Suyun ─▒s─▒ kapasitesi, beklenenin ├žok ├╝st├╝nde bir de─čere sahip. Bir gram suyun s─▒cakl─▒─č─▒n─▒ 1 ┬░C y├╝kseltmek i├žin gerekli ─▒s─▒ miktar─▒ olarak tan─▒mlanan ─▒s─▒ kapasitesinin y├╝ksek olmas─▒, suyun s─▒cakl─▒k de─či┼čimine direndi─čini g├Âstermekte. Bu, ayn─▒ zamanda suyun fazla miktarda enerji depolayabildi─či m├ón├ós─▒na geliyor. Bir kilo suyu belli bir s─▒cakl─▒─ča y├╝kseltmek i├žin verilmesi gereken ─▒s─▒ miktar─▒, ayn─▒ miktarda alt─▒n─▒ o dereceye getirmek i├žin gerekenden 30 kat fazla. Bir di─čer deyi┼čle su, alt─▒na g├Âre 30 kat daha fazla ─▒s─▒ enerjisi hapsedebiliyor. Bu ├Âzellik suyun ─▒s─▒ kalkan─▒ ve ─▒s─▒ deposu olarak kullan─▒lmas─▒n─▒ sa─člamakta. Her ┼čeyden ├Ânemlisi, suyun bu ├Âzelli─či sayesinde insanlar─▒n v├╝cut s─▒cakl─▒klar─▒nda ├ón├« de─či┼čimlere m├óni olunuyor.

Suyun ─▒s─▒ kapasitesinin y├╝ksek olmas─▒n─▒n yan─▒ s─▒ra, ─▒s─▒y─▒ di─čer s─▒v─▒lardan daha iyi iletmesi; v├╝cudumuzda ─▒s─▒n─▒n e┼čit oranda da─č─▒lmas─▒na yard─▒mc─▒ oluyor.

Ekosistemler, suyun y├╝ksek ─▒s─▒ depolama ├Âzelli─činden dolay─▒ belirli bir istikr├óra kavu┼čmakta. Havan─▒n %4ÔÇÖ├╝ su buhar─▒d─▒r, fakat bu bile havada ├ón├« bir s─▒cakl─▒k de─či┼čimi olmas─▒na m├óni olmakta. H─▒zl─▒ bir de─či┼čim i├žin su buhar─▒na y├╝ksek bir ─▒s─▒ aktarmak gerekmekte, bu da ├žok zor oldu─ču i├žin iklim de─či┼čimleri yava┼č ve istikrarl─▒ bir ┼čekilde ger├žekle┼čmekte.

Bu hususiyet sayesinde okyanuslardaki s─▒cakl─▒k de─či┼čimi sadece eksi 1-2 dereceyle +35 derece aras─▒nda ger├žekle┼čmekte.

Kara par├žalar─▒nda bu olmad─▒─č─▒ i├žin s─▒cakl─▒k fark─▒ ├žok daha y├╝ksek seyretmekte. SibiryaÔÇÖda s─▒cakl─▒k -70 ┬░C, ekvator yak─▒nlar─▒nda ise zaman zaman +58 ┬░C olabilmekte.

D├╝nyam─▒zda hi├ž su olmasayd─▒, s─▒cakl─▒k -200 ┬░CÔÇÖden +200 ┬░CÔÇÖye kadar ├žok daha geni┼č bir aral─▒kta olurdu.

GENLE┼×ME FARKI

Tren raylar─▒n─▒n, elektrik tellerinin ─▒s─▒nd─▒k├ža uzad─▒─č─▒n─▒ biliriz. Kat─▒lar ─▒s─▒nd─▒k├ža genle┼čir ve yo─čunluklar─▒ d├╝┼čer. Yani erimi┼č bir demirin i├žerisine bir demir ├žubuk atsan─▒z o da hemen batar. Ancak buz i├žin durum b├Âyle de─čil. Su en yo─čun h├ólini +4 ┬░CÔÇÖye ula┼č─▒ld─▒─č─▒nda al─▒r yani kat─▒ h├ólde daha az yo─čundur. Suyun bu ├Âzelli─či, buzun su ├╝zerinde y├╝zmesini sa─člar. Bunun tersi olsayd─▒, su dondu─čunda di─čer maddeler gibi b├╝z├╝┼č├╝p suyun i├žinde batar ve her sene batan buzlar zamanla b├╝t├╝n denizlerin ve g├Âllerin donmas─▒na sebep olurdu. H├ólbuki buz ├ža─č─▒nda bile su alt─▒ hayat─▒ devam etmi┼čti. Bu bizim i├žin apayr─▒ bir ikr├óm-─▒ il├óh├«dir!

Suyun donarken geni┼člemesi, topraklar─▒n meydana gelmesinde de etkilidir. Kayalar─▒n i├žerisinde donan su, genle┼čerek kayan─▒n par├žalanmas─▒n─▒ ve k├╝├ž├╝k par├žalara ayr─▒lmas─▒n─▒ h─▒zland─▒r─▒r. B├Âylece k├╝├ž├╝len par├žalar ufalan─▒p ├ž├Âllere d├Ân├╝┼č├╝r, sonra bu par├žac─▒klar r├╝zg├órlar ile farkl─▒ farkl─▒ co─črafyalara ta┼č─▒n─▒p orada ekosistemi daha zengin bir h├óle getirir.

Suyun hidrojen atomlar─▒n─▒n oldu─ču taraf─▒ art─▒ y├╝kl├╝ iken, oksijen atomunun oldu─ču taraf eksi y├╝kl├╝. Bu da yap─▒┼čma kuvveti de denilen ┬źadezyon┬╗ kuvvetini art─▒rmakta. Adezyon yani k─▒lcall─▒k ├Âzelli─či bitkiler i├žin ├žok ├Ânemli. Suyun yap─▒s─▒, su ile h├╝cre zar─▒ aras─▒ndaki kuvveti g├╝├žlendirmekte. Bu kuvvet sayesinde su, onlarca metre y├╝ksekteki a─ča├žlar─▒n en u├ž yapraklar─▒na kadar ├ž─▒kabilmekte. ─░nsan v├╝cudunda da en k├╝├ž├╝k k─▒lcal damarlardan h├╝crelere besin ta┼č─▒nabilmekte.

YEN─░ B─░R YAKLA┼×IM ─░LE SIR PERDES─░ ARALANIYOR

├ť├ž ├╝lkeden bir araya gelen bir ara┼čt─▒rma ekibi1 2010 y─▒l─▒nda ortak bir ara┼čt─▒rmaya imza att─▒. Ara┼čt─▒rmac─▒lar su molek├╝llerindeki elektron bulutlar─▒ndan sa├ž─▒lan X ─▒┼č─▒n─▒n─▒ incelediler. Bunun i├žin ├Âncelikle n├╝m├╗ne olarak ald─▒klar─▒ suyu, X ─▒┼č─▒n─▒ bombard─▒man─▒na m├óruz b─▒rakt─▒lar. I┼č─▒─č─▒ so─čuran elektronlar; enerji seviyelerini de─či┼čtirip eski seviyelerine d├Ânerken, belli dalga boylar─▒nda ─▒┼č─▒k sa├žmaktayd─▒. Bu ├žal─▒┼čmada kullan─▒lan y├Ânteme ┬źsa├ž─▒lma tayf─▒┬╗ denmekte.

Sa├ž─▒lma tayf─▒nda ilk dikkat ├žeken, biri k├╝├ž├╝k dalga boyunda di─čeri daha b├╝y├╝k dalga boyunda iki tepe olmakta. Ara┼čt─▒rmac─▒lar; sa├ž─▒lma tayf─▒ndaki b├╝y├╝k dalga boyundaki tepenin d├╝zg├╝n d├Ârty├╝zl├╝ yap─▒daki molek├╝l toplulu─čundan, k├╝├ž├╝k dalga boyundaki tepenin ise d├╝zensiz yap─▒ya sahip su molek├╝l toplulu─čundan geldi─čini d├╝┼č├╝n├╝yor. Daha yal─▒n bir ifade ile, bir miktar suyun tek ├že┼čit bir s─▒v─▒ olmad─▒─č─▒n─▒, i├žinde iki farkl─▒ motif ihtiv├ó etti─čini iddia ediyorlar. ─░ddiaya g├Âre su molek├╝llerinin bir k─▒sm─▒ d├╝zg├╝n bir yap─▒lanma g├Âsterirken, bu yap─▒lar─▒n aralar─▒na serpi┼čtirilmi┼č bir grup su molek├╝l├╝ de d├╝zensiz bir yap─▒ sergiliyor.2

Fizikokimyac─▒ Peter Hamm suyun ├žift yap─▒l─▒ oldu─čunun gittik├že daha ├žok netlik kazand─▒─č─▒n─▒ s├Âyl├╝yor. Biyolog ve kimyac─▒lar aras─▒ndaki genel kanaat, suyun hususiyetleri anla┼č─▒lmadan molek├╝ler seviyede biyolojinin anla┼č─▒lamayaca─č─▒. Zira su; fotosentezden, protein katlanmas─▒na, DNAÔÇÖdan, enzimlerin i┼čleyi┼čine kadar her yerde bir vazife icr├ó ediyor.

Suyun k├╝meli yap─▒s─▒n─▒n insan hayat─▒ndaki tesiri son derece b├╝y├╝k. Su k├╝meleri b├╝y├╝k (kalabal─▒k) olursa, mesel├ó; 40 su molek├╝l k├╝mesi, o zaman su kanal─▒ndan ge├žmeleri zorla┼č─▒r ve su k├╝meleri, yan─▒nda ta┼č─▒d─▒─č─▒ besinleri h├╝creye ula┼čt─▒ramaz. Oysa k├╝├ž├╝k h├óldeki k├╝meler, su kanal─▒ndan rahatl─▒kla ge├žer ve h├╝creye besin ta┼č─▒yabilir. K├╝├ž├╝k k├╝meli sular, h├╝creyi terk ederken beraberlerinde at─▒k maddeleri de g├Ât├╝r├╝rler. Tabi├« kaynak ve iyile┼čtirilmi┼č sular daha k├╝├ž├╝k su k├╝me yap─▒s─▒na sahip olduklar─▒ i├žin; h├╝creye ta┼č─▒d─▒klar─▒ su ve h├╝creden g├Ât├╝rd├╝kleri at─▒k miktar─▒ daha fazlad─▒r.3

SU NEDEN RENKS─░Z?

Bizim bir cismi renkli g├Ârmemiz, o cisimden bize hangi ─▒┼č─▒─č─▒n yans─▒d─▒─č─▒ ile ilgili. Siyah bir cisim, ├╝zerine gelen ─▒┼č─▒─č─▒n tamam─▒n─▒ emip hi├žbir ─▒┼č─▒─č─▒ yans─▒tmad─▒─č─▒ h├ólde beyaz bir cisim b├╝t├╝n renkleri yans─▒tmaktad─▒r. Su molek├╝lleri ise g├Âr├╝n├╝r b├Âlgedeki elektromanyetik dalgalar─▒ so─čurmaz. Bu 400-700 nanometre dalga boyuna tekab├╝l etmekte ve netice olarak su renksiz g├Âr├╝lmektedir.4

Suyun hangi dalga boylar─▒n─▒ emdi─či bir tablo h├óline getirilse, ├Âzellikle mor├Âtesi dalga boylar─▒ndaki ─▒┼č─▒─č─▒ ├žok fazla emdi─či g├Âr├╝l├╝r. Bu ├Âzellik sayesinde; su buhar─▒, atmosferdeki G├╝ne┼čÔÇÖten gelen zararl─▒ mor├Âtesi ─▒┼č─▒nlar─▒ yutmakta ve bizi muhafaza etmektedir.

SU K├ľPR├ťS├ť

HollandaÔÇÖda bir grup ara┼čt─▒rmac─▒, bir araya gelerek ├žok c├ólib-i dikkat bir h├ódiseyi g├Âzler ├Ân├╝ne serdi. Yakla┼č─▒k y├╝z y─▒ld─▒r vuk├╗ bulmas─▒ hususunda fikir ayr─▒l─▒─č─▒ olan bu mevzu a├ž─▒kl─▒─ča kavu┼čmu┼č oldu. Elektrikle y├╝klenmi┼č bir ortamda; defalarca safla┼čt─▒r─▒lm─▒┼č bir saf su, yan yana duran iki barda─ča e┼čit olarak konur ve y├╝ksek voltaj uygulan─▒rsa, bu iki kap aras─▒nda bir su k├Âpr├╝s├╝ meydana gelir. Su iki y├Ânde de akarak, t├╝m├╝yle yeni bir h├ól olu┼čturur. Farkl─▒ bir yo─čunluk ve yap─▒ sergiler.5

PRAT─░K FAYDALARI

Bunun yan─▒ s─▒ra su, v├╝cudumuz i├žin de ├žok faydal─▒. H├╝creler su ile ar─▒nmakta. Su i├žtik├že v├╝cutta biriken zehirler at─▒lmakta. ├ľzellikle sabah a├ž karn─▒na su i├žmek, en verimli temizli─či sa─člamakta. Zehirli maddeleri att─▒k├ža enerjimiz artmakta ve ba─č─▒┼č─▒kl─▒─č─▒m─▒z g├╝├žlenmekte. Hi├ž fark etmedi─čimiz h├ólde nefes ve ter yolu ile g├╝nde ortalama 1,5 litre su kaybetti─čimiz i├žin, yemekten yar─▒m saat ├Ânce veya iki saat sonra yava┼č yava┼č su i├žerek su eksi─čimizi tel├ófi etmeliyiz.

Bizi d├╝nyaya gelince kar┼č─▒layan sar─▒p sarmalayan ve giderken de bize ved├ó eden su, hayat─▒m─▒z─▒n her safhas─▒nda yer almakta. ┼×─▒r─▒l ┼č─▒r─▒l akan sular bizi dinlendirmekte. ─░├žti─čimizde ferahlatmakta. Bu kadar b├╝y├╝k bir nimete ┼č├╝kr├óne olarak, tefekk├╝r ufkunda yolculuk yap─▒p o muazzam il├óh├« kudreti g├Ârebilmemiz du├ós─▒ ile.

______________________________________

1 Anders NilssonÔÇÖun ekibi, Lars G. M. PetterssonÔÇÖ─▒n ekibi, Shik Shin─▒n ekibi.
2 Zeynep ├ťNALAN, Bilim ve Teknik Dergisi, Ocak/2011.
3 https://www.uplifers.com/suyun-bilinmeyen-ozellikleri
4 http://www.newscientist.com/article/dn18473-the-many-mysteries-of-water
5 https://www.gercekbilim.com/su-koprusu-elektrik-yuku-olusum