KIYASLAMALAR

Mustafa As─▒m K├ť├ç├ťKA┼×CI tali@yuzaki.com

 

─░nsan zihni; mukayese ederek, benzerlikler ve z─▒tl─▒klar kurarak anlar.

Ele almak istedi─čimiz as─▒l mevzuya girmeden; mukayeseli d├╝┼č├╝nceye oru├ž ├╝zerinden misaller verebiliriz:

Oru├ž ve Fakirlik

ÔÇóOru├ž; elde imk├ón oldu─ču h├ólde, Allah i├žin bir m├╝ddet a├ž ve mahrum kalmakt─▒r.

ÔÇóFakirlik, elde avu├žta olmad─▒─č─▒ i├žin a├ž ve mahrum kalmakt─▒r.

Bu sebeple, oru├žlu fakirin h├ólinden anlar. ─░ftar saatine do─čru ya┼čad─▒─č─▒ hissiy├ót─▒n tesiriyle, iftar a├žarken ya┼čad─▒─č─▒ sevinci, muhta├žlara ya┼čatmak ister.

Di─čer taraftan fakir de, i├žinde bulundu─ču darl─▒─ča olan tahamm├╝l├╝n├╝, nihayetinde mukadder├ót─▒n sahibi olan ┬źAllah i├žin sab─▒r┬╗ s─▒rr─▒yla m├ón├óland─▒r─▒rsa, oru├žtakine benzer bir ecir ve m├╝k├óf├óta n├óil olabilir. Bu sab─▒r orucunun iftar─▒, cennet sevinci olacakt─▒r.

Oru├ž ve Z├╝hd

Bu sebeple bir├žok Hak dostu, ├Âmr├╝ bir g├╝nl├╝k oruca benzetmi┼č ve k─▒yaslam─▒┼člard─▒r. Oru├žta; oru├žlu de─čilken hel├ól olan ┼čeylerin yasak olmas─▒na benzer ┼čekilde, z├╝hd├╝ tercih edenlerin hayat─▒nda da bir├žok mubah, riy├ózat s─▒n─▒rlar─▒ i├žinde tutulur.

Orucun Yasaklar─▒ ve Haramlar

Oru├ž, sahibine bir k─▒yaslama yapt─▒r─▒r:

ÔÇô┼×u yaz s─▒ca─č─▒nda ni├žin su i├žmiyorum?

ÔÇôOrucu bozaca─č─▒ i├žin, yani oru├žluya su i├žmek yasak oldu─ču i├žin…

ÔÇôYa di─čer yasaklar? Onlar─▒ da ayn─▒ Z├ót yasaklad─▒. Yalanlar, dedikodular, iftiralar, m├ól├«, cins├«, kavl├«, beden├« g├╝nahlar, yani haramlar… Onlarda z├óhiren bir oru├ž bozulmas─▒ yok gibi g├Âr├╝nd├╝─č├╝ i├žin, keff├óret endi┼česi de bulunmaz. H├ólbuki; her g├╝nah─▒n, her yasak ├ži─čneni┼činin a─č─▒r veballeri vard─▒r.

EsÔÇśad Muhlis Pa┼čaÔÇÖn─▒n dedi─či gibi:

Mey gibi her bir har├óm─▒n sekri olsayd─▒ e─čer;
Ol zaman m├ól├╗m olurdu mest kim, hu┼čy├ór kim?

ÔÇť─░├žkinin sarho┼čluk vermesi gibi, her g├╝nah─▒n sarho┼člu─ču olsayd─▒, kimin sarho┼č, kimin ay─▒k oldu─ču, as─▒l o zaman belli olurdu!ÔÇŁ

Orucun keff├óretinden korkup da, di─čerlerinin z├óhiren ┬źkeff├ó┬şretsiz┬╗ olu┼čunu bir gev┼čeme sebebi saymak hi├ž de do─čru de─čildir.

Hatt├ó hocalar─▒m─▒z; keff├óretinin olmamas─▒n─▒, o g├╝nah─▒n a─č─▒rl─▒─č─▒na ba─člarlard─▒. Yalan yere yeminde (gamus) keff├óret olmamas─▒ gibi.

Su├ž ile cezan─▒n aras─▒n─▒n uzakl─▒─č─▒ m─▒ aldat─▒c─▒ olan? ─░┼čte bir mukayese f─▒rsat─▒ daha:

Kamer├« ve ┼×ems├« Sene

Uzun G├╝nler, K─▒sa G├╝nler

Ramazan, kamer├«-┼čems├« y─▒l sistemleri aras─▒ndaki 10-11 g├╝nl├╝k fark sayesinde, b├╝t├╝n seneyi dola┼č─▒r. Otuz ├╝├ž sene boyunca Ramazan orucunu tutan ki┼či, g├╝ne┼č y─▒l─▒n─▒n her zaman─▒nda oru├ž tutmu┼č olur. B├Âylece uzun bekleyi┼člerin zorlu─čunu da k─▒sa g├╝n k├órlar─▒n─▒n kolayl─▒klar─▒n─▒ da tecr├╝be etmi┼č olur. D├╝nyan─▒n kuzey ve g├╝ney yar─▒m k├╝relerinde yaz ve k─▒┼č farklar─▒ da g├Âz ├Ân├╝nde bulundurulursa, bu dola┼čan Ramazan hikmetinin ne kadar m├ón├ól─▒ oldu─ču anla┼č─▒l─▒r.

Orucu kasten bozman─▒n keff├óreti, 2 ay oru├ž… Ba┼čka hi├žbir ib├ódette bu kadar a─č─▒r bir d├╝nyev├« m├╝eyyide yok diyebiliriz. ─░b├ódetler aras─▒ndaki bu kar┼č─▒la┼čt─▒rma da, bize g─▒d├ó ve irade meselesinin ├žok hassas oldu─čunu telkin edebilir.

Darl─▒kta ve Geni┼člikteki H├ólimiz

Orucun bir ba┼čka mukayese f─▒rsat─▒:

ÔÇóA├žl─▒ktaki h├ólimiz.

ÔÇóTokluktaki h├ólimiz.

Bu listeyi; ┬źfakirlikteki ve zenginlikteki┬╗, ┬źs─▒hhatteki ve hastal─▒ktaki┬╗, ┬źgerginlikteki ve huzurdaki┬╗, ┬źsava┼čtaki ve bar─▒┼čtaki┬╗ ┼čeklinde uzatabiliriz. Kendimizi de─čerlendirirken, tabi├« ki, sadece kolayl─▒k anlar─▒ndaki h├óllerimizde ald─▒─č─▒m─▒z notlar yeterli olmayacakt─▒r. T─▒pk─▒ hacda; kalabal─▒k, k─▒yafet rahatl─▒─č─▒ndan mahrum ve yorucu bir ib├ódette, ins├ón├« m├╝nasebetlerin imtihan edilmesi gibi, oru├žta da a├žl─▒k h├ólimiz s─▒nanmaktad─▒r.

Me┼čhur esprili rekl├óm, at─▒┼čt─▒rmaya te┼čvik i├žin; ÔÇťA├žken sen, sen de─čilsin!ÔÇŁ diyor, insan─▒n a├žl─▒kta ortaya ├ž─▒kan asabiyetini vurguluyordu. Oru├ž, bize bunu da telkin etmekte. O h├ólde, oru├žluyken sata┼čana; ÔÇť┬źBen oru├žluyum!┬╗ deyin.ÔÇŁ ├«kaz─▒n─▒n ne kadar ehemmiyetli oldu─ču anla┼č─▒l─▒yor. (Buh├ór├«, Savm, 9)

Di─čer yandan, insan─▒n; ÔÇťAllah i├žin!ÔÇŁ diyerek, bedeninin, iradesinin s─▒n─▒rlar─▒n─▒ zorlamas─▒n─▒ da ├Â─č├╝tl├╝yor. ├Äman, insana bu m├ón├óda, fizik├Âtesi bir kudret ve g├╝ven kazand─▒r─▒yor.

Ramazan ve Sair Zamanlar

Son bir mukayeseyi, Ramaz├ón-─▒ ┼čerif ├╝zerinden yapal─▒m. Maalesef; sek├╝lerle┼čen / d├╝nyev├«le┼čen hayatlarda ve ├ževrelerde, Ramaz├ónÔÇÖ─▒n tesiri fazla olmayabilir. Fakat elhamd├╝lill├óh; h├ól├ó m├╝sl├╝man ailelerin, m├╝ÔÇÖmin h├ónelerin ve g├Ân├╝llerin d├╝nyalar─▒ RamazanÔÇÖda bamba┼čka bir r├╗h├óniyete b├╝r├╝nmekte. ─░┼čte bu zaman dilimini, Ramazan d─▒┼č─▒yla bir mukayese edelim. D├╝┼č├╝nelim; bu atmosferi, ba┼čka bir zamanda biz kendimiz meydana getirebilir miyiz? Asla!

─░┼čte bu mukayese; Ramaz├ónÔÇÖ─▒n ne b├╝y├╝k bir f─▒rsat, ne b├╝y├╝k bir gan├«met oldu─čunu bize hat─▒rlatacakt─▒r.

Bir ince mukayese daha:

Ramaz├ónÔÇÖ─▒n ilk g├╝nleriyle, ilerleyen g├╝nlerinizi kar┼č─▒la┼čt─▒r─▒n: Gitgide m├óneviyat ve r├╗h├óniyete daha fazla al─▒┼čma ve derinle┼čme fark─▒n─▒ yakalarsan─▒z, i┼čte ba┼čka zamanlarda; ┬źOlmuyor! Olmuyor!┬╗ diyerek yar─▒m b─▒rakt─▒─č─▒m─▒z baz─▒ hamlelerin, asl─▒nda sadece biraz daha ─▒srara ve seb├óta muhta├ž oldu─čunu anlayabiliriz.

S├╝bjektif Mukayeseler

E┼čyay─▒ anlamada i┼če yarayan mukayese ve benzerlik kurma sistemi; insan─▒n kendi kendisini, hayat─▒n─▒ ve kaderini anlama ve de─čerlendirme hususunda, daha dikkatli kullan─▒lmal─▒d─▒r.

├éyet-i kerimeden; nefsin, insana vesvese verdi─čini ├Â─čreniyoruz. (Bkz. K─üf, 16)

┼×eytan da vesveseci. (Bkz. T├óh├ó, 120; en-N├ós, 1-6 vb.)

┼×eytan─▒n insan─▒n damarlar─▒nda dola┼čt─▒─č─▒n─▒ had├«s-i ┼čeriften ├Â─čreniyoruz. (Buh├ór├«, ─░ÔÇśtik├óf, 11; M├╝slim, Sel├óm, 23-25)

Bu tabloya vicdan─▒ da ekleyebiliriz pek├ól├ó…

H├ós─▒l─▒ insan─▒n i├žinde birtak─▒m i├ž sesler var.

G├╝n├╝m├╝z t─▒bb─▒ da; damarlarda dola┼čan hormonlardan, kimyev├« maddelerden vs. bahsediyor. Cesaretle adrenalin, korku ve gerginliklerle nor-adrenalin, mutlulukla endorfin, gerginlikle dopamin, ba─članma hisleriyle oksitosin gibi maddeler al├ókal─▒ g├Âr├╝l├╝yor. Bunlar─▒n salg─▒lanmas─▒, eksikli─či veya fazlal─▒─č─▒ da g─▒d├ódan, istirahate, ins├ón├« m├╝nasebetlerden, duygu ve d├╝┼č├╝ncelere bir├žok faaliyetimizle al├ókal─▒. Belki de hel├ól g─▒d├ó hass├ósiyeti, irade, r├╗h├óniyete yo─čunla┼čma, tefekk├╝r ve tehass├╝sler, insan─▒n i├ž kontrol├╝n├╝ sa─člamaya yard─▒mc─▒ oluyor.

Ya kontrol├╝ kaybederse?

─░nsan; eri┼čti─či nimetleri, kendi hayat─▒n─▒ ve kaderini de─čerlendirirken; o i├ž d├╝nyas─▒ndaki s├╝bjektif seslere kulak verirse, mukayeseler onu yanl─▒┼č mecr├ólara s├╝r├╝kleyebiliyor.

Had├«s-i ┼čerifler ├«kaz ediyor:

ÔÇťHayat ┼čartlar─▒ sizinkinden daha a┼ča─č─▒ olanlara bak─▒n; sizden daha iyi olanlara bakmay─▒n! Bu, All├óhÔÇÖ─▒n ├╝zerinizdeki nimetini hor g├Ârmemeniz a├ž─▒s─▒ndan, daha uygun bir davran─▒┼čt─▒r.ÔÇŁ (M├╝slim, Z├╝hd, 9)

Buh├ór├«ÔÇÖnin riv├óyeti ise; bir mukayese olmu┼č da vesvesenin fitili ate┼členmi┼čse, onu s├Ând├╝rmenin yolunu tarif eder m├óhiyette:

ÔÇťSizden biriniz mal ve yarat─▒l─▒┼č itibar─▒yla kendisinden ├╝st├╝n olan kimseye bakarsa, ard─▒ndan kendinden daha d├╝┼č├╝k derecede olana baks─▒n.ÔÇŁ (Buh├ór├«, Rik─ük, 30)

Yukar─▒ bak─▒nca, haset ve de─čersizlik hissine ma─čl├╗p olabiliyor insan. Fecr S├╗resiÔÇÖndeki ifadeyle;

ÔÇťRabbim beni horlad─▒, al├žaltt─▒!ÔÇŁ (Bkz. el-Fecr, 15-16) diye depresyonlara kap─▒labiliyor. H├ólbuki varl─▒k da yokluk da imtihan…

Asl─▒nda en do─črusu hi├ž bakmamak!..

├ç├╝nk├╝; kendisi hakk─▒nda; ┬źCennetlik bir ki┼či g├Ârmek isteyen ona baks─▒n.┬╗ buyurulan sah├ób├«, s─▒rr─▒n─▒ ┼č├Âyle a├ž─▒klam─▒┼č:

┬źBen m├╝sl├╝manlardan hi├ž kimseye kar┼č─▒ kalbimde en ufak bir kin tutmam ve All├óhÔÇÖ─▒n verdi─či herhangi bir nimet ve hay─▒rdan dolay─▒ da kimseye asla haset etmem.┬╗ (Ahmed, III, 166)

├ç├╝nk├╝ her insan e┼čsiz. ─░l├óh├« pl├ónda, tekrar yoktur. Her insanda ayr─▒, m├╝stakil ve husus├« bir imza var. Parmak izi gibi yeg├óne. Kader de ├Âyle, verilen imk├ónlar ve f─▒rsatlar da ├Âyle. E┼čitlik de─čil, e┼čsizlik… Bu e┼čsizlik de; il├óh├« ad├ólet, hikmet ve rahmetin teminat─▒ alt─▒nda. Bu sebeple; o e┼čsizli─či, s─▒─č mukayeselerle de─čerlendirmeye kalkmamal─▒…

Asl─▒nda, s├╝bjektif hiss├« girdaplara kap─▒lmasa; benzerlik ve k─▒yas yaparak da, m├╝sbet neticelere varabilir insan. Her bir peygamberde ve Peygamberler Sultan─▒ÔÇÖn─▒n hayat─▒nda ├╝sve-i haseneyi g├Âr├╝r, OÔÇÖna ittib├ó ile s├óhil-i sel├ómete ├ž─▒kar.

Fakat bilhassa temizlenmemi┼č sad─▒rlarda; s├╝bjektif ve hiss├« bak─▒┼č─▒n, kendine ac─▒ma ve haset duygular─▒n─▒n bask─▒n ├ž─▒kaca─č─▒ garantidir.

┼×air ┼č├Âyle demi┼č:

├érif-i vahdet olup kesret-i y├órandan ge├ž!
R├óz─▒-i k─▒smet olup gayret-i akrandan ge├ž!

Yani;

ÔÇťVahdetin / tekli─čin, yaln─▒zl─▒─č─▒n k─▒ymetini anlayarak, ├žok dost toplayaca─č─▒m diye u─čra┼čma! K─▒smetine r├óz─▒ ol, akranlar─▒n─▒ k─▒skanma!..ÔÇŁ

Akran vurgusu sadece bir kafiye de─čil. ─░nsan; hiss├« k─▒yaslamalarda bilhassa kendi akran─▒na yo─čunla┼čabiliyor.

┼×imdi insan─▒m─▒z; kom┼čusunu tan─▒maz h├ólde iken, sosyal medya ├╝zerinden y├╝zlerce bazen binlerce arkada┼č, asl─▒nda bir ┬źnetwork olu┼čturma┬╗n─▒n derdinde. M├╝tehass─▒slar─▒n uyard─▒─č─▒ ├╝zere; sosyal medya mecr├ólar─▒ hususen, menf├« sosyal mukayeselerin zemini oluyor. Zaten maalesef ahl├ók├« ve f─▒kh├« zemini tam m├ón├ós─▒yla oturtulamam─▒┼č sosyal medya davran─▒┼člar─▒ da, insanlardaki haset ve benzeri duygular─▒ tahrike bilhassa u─čra┼č─▒yor gibi bir ├žizgide y├╝r├╝yor. Sosyal medya ├ódeta nispet yapma mecr├ós─▒. Yedi─či, i├žti─či mek├óndan, gitti─či tatil beldesine, mahrem d├╝─č├╝n-dernek foto─čraflar─▒ndan, otomobil, makam odas─▒ ve benzerlerinin te┼čhirine, ├žo─čunlukla problemli ve net├ómeli… Niyete taalluk eden taraflar─▒ oldu─ču i├žin, anlatmak da zor…

O sebeple; had├«s-i ┼čer├«fe uymak i├žin, me┼č├óh├«rin ve a─čniy├ón─▒n profillerini dola┼čt─▒ktan sonra, bir de Suriyeli, Yemenli, Filistinli, Sudanl─▒, Arakanl─▒, Do─ču T├╝rkistanl─▒ karde┼člerin arz-─▒ end├óm etti─či haberleri de dola┼čmal─▒. Sadece dola┼čmamal─▒, onlara ula┼čabilmenin yolunu aramal─▒.

Yine de ve ill├ó mukayese yapacaksa insan, ona iki hedef g├Âstermi┼č Peygamber-i Z├«┼čan:

ÔÇťYaln─▒z ┼ču iki ki┼čiye g─▒pta edilmelidir:

ÔÇóBiri, All├óhÔÇÖ─▒n kendisine verdi─či KurÔÇÖ├ón ile gece-g├╝nd├╝z me┼čgul olan kimse;

ÔÇóDi─čeri, All├óhÔÇÖ─▒n kendisine verdi─či mal─▒ gece-g├╝nd├╝z inf├ók eden kimse…ÔÇŁ (Buh├ór├«, Temenn├«, 5)

Dikkat edilirse;

Her ikisinin de g─▒pta y├Ân├╝, asl─▒nda d├╝nyev├« de─čil, uhrev├«dir. Eldeki imk├ón ile, ├óhirete haz─▒rlanmak.

Buradaki g─▒pta asl─▒nda bir ┼čahsa de─čil, bir ┼čahsiyete do─čru. Di─čer taraftan, g─▒pta edilecek y├Ân; bu ki┼čilerin sahip olduklar─▒ de─čil, tasarruf ┼čekilleri. Yani g─▒pta ile bir gaye ve ideal olu┼čturma y├Ân├╝nde.

M├╝sbet ve menf├« mukayeseleri mukayese etti─čimiz ┼ču m─▒sralarla yaz─▒m─▒za son verelim:

Bir kimsede bin lutfu g├Âren kalb-i selim, der:
┬źY├ó Rab onu art─▒r, koru, bin bir bereket ver!..
─░kr├óm─▒n─▒ verdin, ne olur, ┼č├╝kr├╝n├╝ bah┼čet,
Dünyâ gibi ukbâda da tekrârını lutfet!»

***

Bir kimsede bir bah┼č─▒ g├Âren ehl-i haset, der:
┬źHaks─▒z bu! Neden bende bulunmaz bu nasipler?!.

N├«├žin ona gelmi┼č, bana hi├ž gelmedi m├ódem!
Bir ben mi hayır, her birimiz etmeli mâtem!..»

***

Zor h├ólde g├Âr├╝r karde┼či, rahmet dolu s├«ne:
─░bretle al─▒r hisseyi, der Rabb-i Mu├«nÔÇÖe:
┬źY├ó Rabbi! Neden bende de─čil, onda mus├«bet?
Mahrum, bana zimmetli demek, HakÔÇÖtan em├ónet!..┬╗

***

Bencil ki┼či, yoksullara, mahrumlara der ki:
┬źTakd├«r-i Hud├ó! Sizlere hak, b├Âylesi belki!?.
El a├žmay─▒n insanlara, Allah size versin!
─░zzetli olur, kimseye dil d├Âkmese m├╝ÔÇÖmin!┬╗

***

Gaddar ki┼či bir f├ócia g├Ârs├╝n, y├╝z├╝ ek┼čir:
┬źHi├ž kald─▒ramam g├Ârmeyi, benden uzak olsun!..┬╗
Mâtemlere rahmetle bakanlardaki tâbir:
┬źBen y├╝kleneyim derdini, karde┼č nefes als─▒n!..┬╗