ESK─░ MAHALLELER ve ┼×─░MD─░K─░ MAHALLELER

Nurten Selma ├çEV─░KO─×LU nurtencevikoglu@hotmail.com

─░├žinde ya┼čad─▒─č─▒m─▒z ├╝lke, bilindi─či ├╝zere bir Osmanl─▒ bakiyyesidir. Bu sebeple Osmanl─▒ÔÇÖda h├ókim olan k├╝lt├╝r birikimleri ├Âteden beri mahallelerde, dolay─▒s─▒yla mahalleyi olu┼čturan ailelerde ya┼č─▒yordu. Bu durum 19ÔÇÖuncu as─▒rdan sonra ├že┼čitli aksakl─▒klara ra─čmen uzun s├╝re mevcut h├ólini muhafaza etmi┼čtir. Ancak son senelerde maalesef, her ┼čey gibi pek ├žok birikimimiz bozulmu┼čtur, y─▒k─▒lm─▒┼čt─▒r. Neredeyse de─čer tan─▒mazl─▒k, umursamazl─▒k; ya┼čayan de─čerler h├óline gelmi┼čtir. Bu kabul edilemez.

Bilindi─či ├╝zere cemiyet, insanlardan olu┼čur. Mahalleyi ayakta tutan insand─▒r. ┼×ehirler mahallelerden meydana gelir. Birbirleriyle dayan─▒┼čma i├žinde olan insanlar, mahallenin temelidir. ─░nsanlar aileleriyle b├╝t├╝nle┼čmi┼č olarak mahallelerde ik─ümet ederler. Her mahallede ya┼čayan canl─▒ bir k├╝lt├╝r vard─▒r. Ayn─▒ mahallede ya┼čayan insanlar, birbirlerinin her ├že┼čit olu┼čumundan haberdar olurlar. Do─čan ve ├Âlenlerin, evlenenlerin ┼čahidi mahalle sakinleridir. D├«n├« de─čerler, ge├žmi┼čten gelen k├╝lt├╝r birikimleri, ├Ârf-├ódet ve t├Âreler ailelerde temsil edilir; neticede bu h├ól mahalleye yans─▒r. Dolay─▒s─▒yla her mahallenin ayr─▒ bir k├╝lt├╝rel havas─▒ vard─▒r.

Eskiden Osmanl─▒ÔÇÖda insanlar─▒n itibar─▒, geli┼čimi, ├ževresiyle olan m├╝nasebetleri ve etkile┼čimi mahallede ger├žekle┼čirdi. Mahalle, ki┼čilerin ve ailelerin ya┼čad─▒─č─▒ temel hayat mek├ón─▒yd─▒. Elbette ki g├╝ndelik hayat, mahallelerde cereyan eder. O mahallede ya┼čayan de─čerlere g├Âre, insan ve toplum hukuku ge├žerlidir. ├çocuklar─▒n geli┼čmesi ve yeti┼čmesinde aile ve akrabalar kadar, mahalle sakinlerinin de tesiri hatt├ó denetimi vard─▒r. Dolay─▒s─▒yla bilhassa yeni yeti┼čen ├žocuklar ve gen├žler, mahalledeki kontrol mekanizmas─▒ sayesinde sosyal hayat kaidelerine ri├óyet edilmesi gerekti─čini ├Â─črenirler. Mahallede ya┼čayanlar─▒n kar┼č─▒l─▒kl─▒ ho┼čg├Âr├╝, anlay─▒┼č ve tes├ón├╝d├╝yle, insan m├╝nasebetleri g├╝zel bir zeminde geli┼čir ve peki┼čir. Yerle┼čik d├«n├« inan├ž ve k├╝lt├╝r de─čerleri, mahall├« ├ódet ve uygulamalar, orada ya┼čayan insanlar─▒n ┼čahsiyetleriyle b├╝t├╝nle┼čir.

Mahalleler eskiden camisi, okulu, hamam─▒, pazar─▒, meydan─▒, a┼čevi, ┼čif├óh├ónesi, k─▒raath├ónesi, bakkal─▒, manav─▒, ├že┼čmesiyle b├╝t├╝nle┼čmi┼č bir yap─▒yd─▒. Bug├╝n bunun yerine daha geli┼čmi┼č yap─▒lar─▒yla marketler, al─▒┼čveri┼č merkezleri, parklar─▒yla me┼čhur mahalleler dikkat ├žekiyor. Ge├žmi┼čte kendi de─čerlerimize g├Âre bu ihtiya├ž mek├ónlar─▒, mahallenin ihtiya├žlar─▒na cevap verebilecek ┼čekilde olu┼čturulurdu. Bilhassa din g├Ârevlileri, mahallenin her t├╝rl├╝ geli┼čimiyle bizzat yak├«nen ilgilenirdi. D├«n├« anlay─▒┼ča ayk─▒r─▒ d├╝┼čen davran─▒┼člar o zamanlar mesel├ó; tesett├╝rs├╝z gezme, namaz k─▒lmama, alkol kullanma gibi g├╝nahk├órl─▒k h├ólleri us├╗l├╝ dairesinde mahallenin b├╝y├╝kleri taraf─▒ndan ├«kaz edilir ┬źbanane┬╗cilik yap─▒lmazd─▒. ÔÇťHer koyun kendi baca─č─▒ndan as─▒l─▒r.ÔÇŁ yahudi s├Âz├╝ne ├«tibar edilmezdi. Bug├╝n bu nezih uyar─▒c─▒ k├╝lt├╝r terk edildi─činden, her tarafta g├╝nahlar ve g├╝nahk├órlar kol geziyor. B├╝t├╝n ahl├ók d─▒┼č─▒ h├óller; ulu orta b├╝y├╝k-k├╝├ž├╝k demeden rahatl─▒kla, f├╝tursuzca i┼členiyor. Do─črusu bu durum tasvip edilemez.

Ge├žmi┼čte mahallelerdeki kom┬ş┼čuluk m├╝nasebetleri ├žok sa─člamd─▒. Bizim k├╝lt├╝r├╝m├╝zde insan m├╝nasebetlerindeki s─▒cak, yak─▒n, samim├« m├╝nasebet bat─▒da yoktur. Bat─▒ mahallelerinde ya┼čayan; samimiyetten uzak, so─čuk, yaln─▒zl─▒─ča dayal─▒ ve s─▒n─▒f fark─▒n─▒ ortaya koyan irtibatlar bize tezatt─▒r. Bat─▒da insanlar─▒n bindi─či toplu ta┼č─▒ma ara├žlar─▒nda bile (─░ngiltereÔÇÖde) ┬źlordlar kamaras─▒-avam kamaras─▒┬╗ yani zenginlerin-asillerin mek├ón─▒ ve avamdan halk─▒n mek├ón─▒ olurdu. ┼×imdilerde bilhassa AmerikaÔÇÖdaki homeless: Evsizler (ve elitler), onlar─▒n k├╝lt├╝r├╝yle bizimkilerin asla ba─čda┼čmad─▒─č─▒n─▒n en b├óriz g├Âstergesidir.

Eski Osmanl─▒ÔÇÖda gayr-i m├╝slimler kendilerine has mahallelerde otururlard─▒. Yahudi, h─▒ristiyan ve Ermeni mahalleleri vard─▒. Bunlar kendi mahallelerinde g├╝ven ve huzur i├žinde ya┼čarlard─▒. ─░lerleyen senelerde bu tebÔÇÖa, bir ayr─▒m g├Âzetilmeksizin, m├╝sl├╝manlarla ayn─▒ mahallelerde hi├žbir d─▒┼člay─▒c─▒ etkiye m├óruz kalmadan rahat├ža ya┼čad─▒lar.

Ayn─▒ zamanda eski mahallelerde makam ve mevk├« y├Ân├╝yle bir ayr─▒m g├Âzetilmeksizin ya┼čan─▒rd─▒. Mesel├ó ayn─▒ mahallede makam─▒ y├╝ksek ki┼čilerle toplumdaki d├╝┼č├╝k seviyeli ki┼čiler pek├ól├ó birbirlerini horlamadan tev├ózuyla, g├╝zel m├╝nasebetler i├žinde ya┼čayabiliyorlard─▒. Bir de eski Osmanl─▒ mahallelerinde ├žok dikkat ├žekici bir hususa da temas etmek gerekiyor o da ┼ču:

Hemen her mahallede o mahalle sakinlerinin sayg─▒ ile and─▒klar─▒, muhabbet ile sohbet ettikleri, d├«n├« ve sosyal hayata dair tak─▒ld─▒klar─▒ problemlerin samimiyetle cevapland─▒─č─▒ d├«n├« otoritelerin bulunmas─▒yd─▒. Bug├╝n dah├« baz─▒ mahalleler, o k─▒ymetli muhteremlerin oturdu─ču mek├ónlar, onlar─▒n ismiyle an─▒l─▒r. Mesel├ó, aziz ─░stanbulÔÇÖda, EbuÔÇÖl-Vef├ó HazretleriÔÇÖnin oturdu─ču mahalle bug├╝n Vef├ó semti ya da mahallesi diye an─▒l─▒r.

Eskiden mahalle sakinlerinin; ya┼čad─▒klar─▒ mek├ón i├žin al─▒nacak kararlarda etkileri olurdu, kendilerine tan─▒nan pek ├žok hakk─▒ ihtiya├ž h├ólinde kullan─▒rlard─▒. Yine mahallede ahl├ók├« bir z├ófiyete m├╝saade edilmez, mahalledeki bek├órlar─▒n evlendirilmesi te┼čvik edilirdi. Ge├žmi┼čte mahalleli birbirlerine ├«timat eder, hatt├ó birbirlerine kefil olurlard─▒. ┼×imdilerde; ÔÇťBabana dah├« g├╝venmeyeceksin!ÔÇŁ anlay─▒┼č─▒ h├ókim, kefillik nerede kald─▒?

Osmanl─▒ d├Âneminde herkes, o mahallenin kimli─čiyle an─▒l─▒rd─▒. Mahallede koruyucu, g├Âzetici, kucaklay─▒c─▒ bir yap─▒ h├ókimdi. Sonradan geli┼čen modernle┼čme ile mahalle sakinlerinin var olan kimlikleri a┼č─▒nm─▒┼č, d├«n├« ve k├╝lt├╝rel kimlikler tahribata u─čram─▒┼čt─▒r. Sonu├žta mahalleler, kontrols├╝z sahalara d├Ân├╝┼čm├╝┼čt├╝r. Bu y├Ân├╝yle mahallelerin eskisi gibi koruyucu ve g├╝ven verici ├Âzelli─či kalmam─▒┼čt─▒r.

Bu kadar eski mahalle anlay─▒┼č─▒ndan bahsettik. Demek ki; g├╝n├╝m├╝zde Osmanl─▒ÔÇÖdan devrald─▒─č─▒m─▒z mahalle anlay─▒┼č─▒n─▒, insanlar aras─▒ sosyal m├╝nasebetlerin samim├« h├ólini muhafaza edemedi─čimiz ortadad─▒r. Bug├╝n mahallelerde aileler kendi kimlikleriyle, aileyi olu┼čturan fertler de benlikleriyle ┬źya┼čamak┬╗tan ├žok ┬źbar─▒nmak┬╗ maksatl─▒ kalmaktalar. Hatt├ó bug├╝nk├╝ mahalleler, ailelerin neredeyse yaln─▒zca geceleri kald─▒klar─▒ mek├ónlara d├Ân├╝┼čm├╝┼č vaziyettedir. Buralarda ya┼čayanlar ne birbirlerini tan─▒rlar ne kap─▒ kom┼čusuyla muhatap olurlar. Hakikaten bu husus bizde de maalesef t─▒pk─▒ bat─▒l─▒lardaki gibi cidd├« bir problem h├ólini alm─▒┼č vaziyettedir.

H├ólbuki bizim mahallelerimiz bir t├╝r hayat merkezi alanlar─▒m─▒zd─▒r. O mahallelerde duyu┼č, inan─▒┼č a├ž─▒s─▒ndan ya┼čayan m├ónev├« de─čerler ├žer├ževesinde geni┼č bir sosyalle┼čme mevcuttur. Pek tabi├« ki ba┼čta da belirtti─čimiz ├╝zere, mahallenin temelini aile, ailenin temelini ise insan olu┼čturur. Ancak zaman, insan─▒ ve dolay─▒s─▒yla aileleri de─či┼čime u─čratabiliyor. ─░nsanlar─▒n yenili─če a├ž─▒k olmas─▒ normaldir. Fakat var olan g├╝zel birikimlerin farkl─▒ boyutlara d├Ân├╝┼čmemesi, ya┼čayan k├╝lt├╝re tezat te┼čkil etmemesi asloland─▒r.

Mahalleler sadece mek├óndan ibaret zeminler de─čildir. Onun; i├žinde insan─▒ ve aileyi himaye eden, koruyan, kollayan, her t├╝rl├╝ ins├ón├« irtibat─▒ olu┼čturan bir muhiti vard─▒r. Mahallenin fiz├«k├« h├óli insan eliyle bi├žimlenir ama, insan─▒n de─čer ve inan─▒┼člar─▒ ile zaman i├žinde o mek├ón, i├žinde ya┼čanmaktan haz ve huzur duyulan bir yere d├Ân├╝┼č├╝r. Bu y├Ân├╝yle mahallede hem evler hem de─čerler in┼č├ó edilir. Mahallelerin de─čer in┼č├ó edici, inan├ž in┼č├ó edici, k├╝lt├╝r in┼č├ó edici; -toplarsak- insan in┼č├ó edici y├Ân├╝ vard─▒r. Ve her mahallenin kurulu┼č merhalesinde bu yap─▒land─▒r─▒c─▒ ├Âzellikler ├╝zerine olu┼čumlar pl├ónlanmal─▒d─▒r. Yani gaye sadece mahalle kurmak olmamal─▒. Kurulan mahallelerde insan─▒n bu ├žok y├Ânl├╝ in┼č├ós─▒ hedeflenmelidir.

Yine farkl─▒ bir hususa da temas etmek isteriz; mahallelerdeki insanlar di─čer insanlarla mek├ón, his ve i├žtim├ó├« sahalarda dayan─▒┼čma i├žinde olurlar. Ayn─▒ yere ait olan insanlar, birbirleriyle daha ├žabuk kayna┼č─▒p daha s─▒cak irtibatlar kurarlar. Elbette ki bu b├╝t├╝nle┼čmenin geli┼čmesi ve s├╝rd├╝r├╝lmesi ancak ortak de─čer birikimlerimizle m├╝mk├╝n olur. Bu anlamda ac─▒lar ve sevin├žler payla┼č─▒lmal─▒, ├Âl├╝mler ve d├╝─č├╝nlerde bir araya gelinmeli, ahl├ók├« z├ófiyetlerin alenen i┼členmesine, dolay─▒s─▒yla yanl─▒┼čl─▒klar─▒n mahallede yayg─▒nla┼čmas─▒na m├╝saade edilmemelidir. Bu hususlarda mahallede tesiri bulunan kurum ve kurulu┼člardan ve t─▒pk─▒ eskiden oldu─ču gibi k├ómil insanlardan istifade edilmelidir.

Mahallenin kendine has de─čerleriyle kendine has, hayat─▒ ├Âren bir ├Âzelli─či vard─▒r. Mahalleler bu y├Ânleriyle e─čer sa─člam iseler, onlarla ┼čehirler sa─člamla┼č─▒r. ─░n┼č├ó edici kimlikleriyle ┼čehirler de ├╝lkeyi in┼č├ó ederler. Bu ├Ânemli katk─▒ asla unutulmamal─▒d─▒r. Mahallenin madd├« ve m├ónev├« olarak pozitif ortam─▒ndan etkilenen insanlar─▒n say─▒s─▒ az de─čildir. Mahallede ya┼čayan kural ve de─čerlere ├Âtekile┼čmeyen insanlar daima kazan├žl─▒ ├ž─▒karlar. Ama tabi├« bunun tersi de m├╝mk├╝nd├╝r. Bir mahallede h├ókim olan yap─▒; e─čer dayatma yap─▒yor, insanlar─▒ pasifle┼čtiriyor, a┼ča─č─▒l─▒yorsa elbette bu durum kabul edilemez.

Bu noktada insanlar; birbirleriyle dengeli, sahici, sayg─▒l─▒, m├╝samahak├ór m├╝nasebet zeminlerinde bulu┼čmal─▒d─▒r. ─░nsanlar kendilerinde var olanla, o mahallede ya┼čad─▒klar─▒ndan huzur duyabilmelidir. Hakikatte her mahallede bir mahalle k├╝lt├╝r├╝ ve mahalle r├╗hu vard─▒r, olmal─▒d─▒r da. Eskiden mahallelerde ya┼čayan bu r├╗hu nas─▒l ├Âzl├╝yorsak ve bug├╝n ar─▒yorsak zaman de─či┼čse ve hayat bizi de─či┼čime u─čratsa da biz, bizde var olan g├╝zellikleri muhafazaya daha bir hass├ósiyetle dikkat g├Âstermeliyiz.

H─▒zla geli┼čen, de─či┼čen, yenilenen d├╝nya ├╝zerinde, mahallelerin bundan etkilenmemesi d├╝┼č├╝n├╝lemez. ─░nsan de─či┼čiyorsa mahalle de de─či┼čiyor demektir. Ancak insanlar de─čerleriyle, k├Âkten gelen inan─▒┼člar─▒yla, k├╝lt├╝rleriyle var olarak ayakta kal─▒rlar. Bir milleti ayakta tutan, m├ónev├« dinamikleridir. Bu de─či┼čmeyen kurald─▒r. Bu kural─▒ y─▒kmak, aileyi y─▒kmakt─▒r; dolay─▒s─▒yla insan─▒ ve mahalleyi y─▒kmakt─▒r. Mahalleyi y─▒kmaksa ├╝lkeyi y─▒kmakt─▒r. ├ťzerimizde yap─▒lan tahribatlar─▒n hi├žbirini k├╝├ž├╝k g├Ârmemek gerekir. O k├╝├ž├╝kler zaman i├žinde b├╝y├╝yor ve ├Ân├╝ al─▒namaz bir h├óle gelebiliyor.

Unutulmas─▒n ki mahalleler ┼čekil ve fiz├«k├« g├Âr├╝nt├╝ olarak eskiye nisbetle de─či┼čse de ├Âz itibar─▒yla onlar─▒n g├╝├žl├╝; birle┼čtirici, b├╝t├╝nle┼čtirici, in┼č├ó edici y├Ânleri vard─▒r. De─čerlerin ya┼čand─▒─č─▒ mahalleler, bug├╝n ge├žerli olan mahalle anlay─▒┼č─▒n─▒ ortaya koyar. Evet, eski mahalleler bug├╝n yoktur ama bahsedilen b├╝t├╝n bu hususlar bug├╝n i├žin de ge├žerlidir.

Her mahallenin kendine has dili, d├«n├« inan─▒┼č─▒, belirli zihn├« birikimi vard─▒r. Bu husus, orada ya┼čayan insanlar─▒n toplam g├Âr├╝nt├╝s├╝n├╝ verir. G├╝n├╝m├╝zdeki mahalleler de orada ya┼čayanlar─▒n ortaya koyduklar─▒n─▒ yans─▒t─▒r. Bug├╝nk├╝ mahalleler eski mahalleler de─čildir ama toplu de─čerlerin ya┼čand─▒─č─▒ mek├ónlard─▒r. E─čer bu sa─članabilirse ne ├ól├ó! ┼×imdiki mahallelerde; eski ├Âzlenen durumlar─▒n ayn─▒lar─▒ olmasa bile, devam ettirebilmek yine de bize ba─čl─▒. Yeter ki biz de─čerlerimizden kopmayal─▒m ve onlar─▒ hayat─▒m─▒za h├ókim k─▒lal─▒m, ├╝mitsiz olmayal─▒m vessel├óm.