S├ťT: ─░KR├éM-I ─░L├éH├Ä

├ľmer S├ómi HIDIR samihidir@gmail.com

 

Memeli… ─░nsan da i├žinde, di─čer s├╝t veren mahl├╗kat da.

Her annenin b├╝nyesinde yavrusunu beslemek i├žin s├╝t ├╝retilmekte. Fakat hi├žbir anne bu ├╝retime m├╝d├óhil de─čil. ─░l├óh├« program kusursuzca i┼člemekte. Yavrunun en ├žok ihtiya├ž duydu─ču besinler, g├Âzle g├Âr├╝lemeyecek kadar k├╝├ž├╝k yap─▒larda, kusursuz bir hass├ósiyetle haz─▒rlanarak yavruya ula┼čmakta.

Asr─▒m─▒zdaki tetkiklere kadar, anne s├╝t├╝n├╝n bebekler i├žin ├žok m├╝him bir g─▒da oldu─ču bilinmiyordu. Hatt├ó; insan─▒ evrim mahs├╗l├╝ g├Âren ┼ča┼čk─▒n gafiller nazar─▒nda anne s├╝t├╝, iptid├ó├« bir g─▒da olarak g├Âr├╝l├╝yordu. Tetkikler neticesinde anla┼č─▒ld─▒ ki;

Anne s├╝t├╝, il├óh├« kudret ak─▒┼člar─▒ ile dolu bir m├╝kemmellik arz etmektedir. Onda, ├žocu─čun hay├ót├« ihtiya├ž duydu─ču; vitaminler, hormonlar, koruyucu maddeler ve mikroplarla m├╝cadele eden enzimler; m├ónen de annenin karakterini ├žocukta te┼čekk├╝l ettirecek unsurlar mevcuttur. S├╝t, annenin yavrusunu besleyip b├╝y├╝tmesinde ├žok b├╝y├╝k ├Âneme sahip.

S├╝t├╝n k─▒v├óm─▒ dah├« ├Âzel olarak ayarlanmakta;

Mesel├ó kangurunun hamilelik ve yavrular─▒n─▒ emzirme nizam─▒ bamba┼čka hususiyetlerle doludur. 30-40 g├╝nl├╝k k─▒sa bir gebelikten sonra do─čan, hen├╝z ├žok minik olan yavrular, annelerinin kesesine ge├žer ve dokuz ay daha kesede anne s├╝t├╝yle beslenirler. Bu s├╝t, yavrunun ihtiyac─▒na g├Âre salg─▒lan─▒r. Ba┼čta su gibi berrak, sonraki aylarda koyu ve ya─čl─▒. Bir yavru b├╝y├╝rken, anne kanguru bir ba┼čka yavru d├╝nyaya getirebilir; onun i├žin ayr─▒, evvelki yavru i├žin ayr─▒ ayarlarda s├╝t, v├╝cudunda yarat─▒l─▒r ve ├ódeta ayr─▒ musluklarda ikr├óm edilir. Bir ├╝├ž├╝nc├╝s├╝ do─čar, bu kez ├╝├ž memeden ├╝├ž ayr─▒ vas─▒fta s├╝t akar.1

Bizler g─▒da hususunda, koyun, ke├ži, s─▒─č─▒r ve deve gibi hayvanlar─▒n s├╝t├╝nden de ├ózam├« derecede istifade ediyoruz. ├éyet-i ker├«mede buyurulur:

ÔÇťGer├žekten s├╝t veren hayvanlarda da size bir ibret vard─▒r. Onlar─▒n (bedenlerinin) i├žinde bulunan ve ba─č─▒rsak muhteviy├ót─▒ ile kan aras─▒ndaki birle┼čmeden meydana gelen, i├ženlere i├žimi kolay olan saf bir s├╝t├╝, Biz size i├žecek olarak veriyoruz.ÔÇŁ (en-Nahl, 66)

Tefekk├╝r nazar─▒ ile bakt─▒─č─▒m─▒z zaman; s├╝t├╝nden yararland─▒─č─▒m─▒z hayvanlar─▒n yedi─či ot, saman gibi g─▒dalar─▒ hi├žbirimiz yiyemeyiz. Hayvan─▒n midesindeki yar─▒ sindirilmi┼č otlar ve kan da i├ž a├ž─▒c─▒ de─čildir. Fakat s├╝t en g├╝zel ikramlardan biridir. Herkes nefis tad─▒ ve kokusuyla ikram edilen bir bardak s├╝t kar┼č─▒s─▒nda m├╝te┼čekkir olur.

Peki, bu e┼čsiz g─▒da nas─▒l meydana gelir?

KurÔÇÖ├ónÔÇÖ─▒n indi─či d├Ânemde, s├╝t├╝n nas─▒l olu┼čtu─ču bilinmiyordu. Ancak g├╝n├╝m├╝zde geli┼čen teknik ile bu bilgilerde tafsil├óta ula┼č─▒ld─▒.

─░ne─čin yedi─či g─▒dalar i┼čkembede sindirilmeye ba┼član─▒r, sonra b├Ârkenekten tekrar a─čza gelir ve tekrar ├ži─čnenip k─▒rkbay─▒ra ve oradan ┼čirdene ge├žer. ─░┼čte bu safhalardan ge├žen sindirilmi┼č g─▒dalardaki besinler kan yolu ile s├╝t bezlerine iletilir. S├╝t, bundan sonra meme bezlerinde sentezlenir.

─░ne─čin 1 litre s├╝t verebilmesi i├žin 300-500 litre kana ihtiya├ž vard─▒r. Buna g├Âre g├╝nde 20 litre s├╝t veren bir ine─čin s├╝t kesesindeki damarlardan, 24 saat i├žerisinde 6-10 bin litre (ortalama 8 ton) kan─▒n ge├ži┼č yapmas─▒ ve s├╝t├╝n i├žerisine d├óhil olacak; amino asit, glikoz (┼čeker), ya─č asitleri, vitamin ve tuzlar─▒ s├╝t bezi h├╝crelerine ta┼č─▒mas─▒ gerekir.2 100 gram inek s├╝t├╝n├╝n i├žerisinde 87 gram su, 3,5 gram ya─č, 4,9 gram l├óktoz, 3,5 gram protein ve 0,7 gram k├╝l bulunur.

D├╝nyada her y─▒l ortalama 850-900 milyon ton s├╝t sa─č─▒lmakta. Teknoloji ne kadar geli┼čse de hen├╝z s├╝t├╝n sentetik olarak imal├ót─▒ mevzu bahis de─čil. ├ç├╝nk├╝ meme bezinde sentezlenen; s├╝t ya─č─▒, l├óktoz, kazeinler, ╬▒-laktalbuminler ve ╬▓-laktoglobulinler tabiatta sadece s├╝tte bulunmakta.

S├╝t, do─črudan t├╝ketiminin yan─▒ s─▒ra g─▒d├ó sanayiinde (tereya─č─▒, kaymak, krema, peynir, yo─čurt, ayran ve s├╝t tozu vb.) ve farmakolojide hammadde olarak, hayvan yeti┼čtirmede ise besin olarak kullan─▒lmakta.

S├╝t├╝n ne kadar hassas bir fabrikada ├╝retildi─čine bakal─▒m:

Meme bezinde alveol salk─▒m─▒ndan olu┼čan yakla┼č─▒k 2 milyar odac─▒k bulunmakta. 150-200 alveol h├╝cresinden olu┼čan bu odac─▒klarda ├╝retilen s├╝t, kanallar yard─▒m─▒ ile s├╝z├╝lmekte ve hazneye ta┼č─▒nmakta. G├╝nde 70-80 litre s├╝t veren inek cinslerinin oldu─čunu d├╝┼č├╝n├╝rsek, bu ├╝retimde nas─▒l bir fabrikan─▒n faaliyet g├Âsterdi─čini daha iyi anlar─▒z.

Peygamber EfendimizÔÇÖin zaman─▒nda kan─▒n; sindirilmi┼č g─▒dalardan ayr─▒┼čm─▒┼č besinleri, s├╝t salg─▒ bezlerine ta┼č─▒d─▒─č─▒, bu salg─▒ bezlerinin de kendilerine ula┼čan ham maddeleri i┼čleyerek s├╝t ├╝retti─či bilinmemekteydi. Zira ihtisas gerektiren b├Âyle bir bilginin; KurÔÇÖ├ónÔÇÖ─▒n indirildi─či devirde insanlar taraf─▒ndan bilinmesinin m├╝mk├╝n olmad─▒─č─▒ a├ž─▒kt─▒r.

S├ťT├ťN ┼×─░FASI

Had├«s-i ┼čerifte buyurulur:

ÔÇť─░nek s├╝t├╝ ile tedavi olunuz. ├ç├╝nk├╝ ben y├╝ce All├óhÔÇÖ─▒n bunda ┼čifa yaratt─▒─č─▒ kanaatindeyim. Zira inek her ├že┼čit nebattan otlamaktad─▒r.ÔÇŁ3

Peygamber Efendimiz, hayvanlara yumu┼čak muamele yap─▒lmas─▒n─▒ tavsiye ederdi. Onlar─▒ uzun t─▒rnaklar ile sa─čarak eziyet etmeyi men ederdi.

Bir sah├ób├«, PeygamberimizÔÇÖin kendisine yapt─▒─č─▒ ┼ču tavsiyeleri aktarm─▒┼čt─▒r:

┬źEve d├Ând├╝─č├╝n zaman h├óne halk─▒na s├Âyle, hayvanlara iyi baks─▒nlar. Yemlerini g├╝zelce versinler. Yine onlara t─▒rnaklar─▒n─▒ kesmelerini emret ki hayvanlar─▒n memelerini s├╝t sa─čarken, hayvanlar─▒ incitmesin. Verirken de al─▒rken de hepsini alma, yavrusuna da b─▒rak.┬╗ÔÇŁ4

Bu hass├ósiyet, bizim rahmet insan─▒ olma y├Ân├╝m├╝z. Fakat g├╝n├╝m├╝zde makine ile sa─č─▒m yap─▒l─▒rken de bu ve benzeri noktalara dikkat edilmekte. Uzmanlar bunu ┼č├Âyle a├ž─▒kl─▒yor:

ÔÇťAdrenalin hormonu, s├╝t├╝n memeden sa─č─▒lmas─▒n─▒ kolayla┼čt─▒ran oksitosin hormonu ├╝zerinde olumsuz etki yapar. Buna g├Âre; sa─č─▒lacak hayvan─▒n korkutulmas─▒, ├╝rk├╝t├╝lmesi, tedirgin edilmesi veya uzun t─▒rnaklarla sa─č─▒m yap─▒larak ac─▒ verilmesi, adrenalin hormonu salg─▒s─▒n─▒ art─▒rd─▒─č─▒ i├žin sa─č─▒m miktar─▒n─▒ azalt─▒r.ÔÇŁ

Bu sebeple art─▒k b├╝t├╝n ├žiftlikler tic├ór├« kayg─▒lardan dolay─▒, bu noktalara dikkat etmekte.

S├╝t, ├óyet-i ker├«mede cennette ikram edilecek i├žecekler aras─▒nda da zikredilmekte. Cennet ehline Rabbimiz bill├╗r gibi sulardan, tad─▒ de─či┼čmeyen s├╝tten, sarho┼č etmeyen ┼čaraptan ve s├╝zme baldan ─▒rmaklar h├ólinde ikram edece─čini vaÔÇÖd etmekte.5 Bu da s├╝t ├╝zerine tefekk├╝r├╝m├╝z├╝ art─▒rmakta.

RabbimizÔÇÖin say─▒s─▒z nimetlerine elimizden geldi─čince ┼č├╝kredebilmek ve EfendimizÔÇÖe m├«racda da ikram edilen s├╝t├╝, cennet nehirlerinden i├žebilmek niyaz─▒yla…

________________________________

1 Topba┼č, Osman N├╗ri, Mekteb-i ├élem. s. 75.
2 Knight et al. 1994. Nutrient metabolism and utilization in the mammary gland. Livest. Prod. Sci. 39: 12-137.
3 Kenz├╝ÔÇÖl-Umm├ól, 10/28208.
4 Ahmed, III, 484; Heysemî, V, 168, 259, VIII, 196.
5 Muhammed, 15.