SIFIRDAN BA┼×LAMALI!..

YAZAR : ├ľmer Sami HIDIR samihidir@gmail.com

Ge├žti─čimiz aylarda bilim n├óm─▒na ├Ânemli geli┼čmelere ┼čahit olduk. ABD merkezli bir firma, MarsÔÇÖa spor bir araba g├Ânderdi. ├ťstelik f─▒rlatma i┼čleminde kulland─▒─č─▒ roketlerden ikisini tekrar kullanmak ├╝zere d├╝nyaya geri indirdi. Araba MerihÔÇÖi ─▒skalayacakm─▒┼č ama yine de bilim n├óm─▒na b├╝y├╝k bir ba┼čar─▒…

L├ókin bu h├ódise her zaman oldu─ču gibi bizim ├╝lkemizde farkl─▒ bir ┼čekilde yank─▒ buldu!.. Sebebi bilinmez; kendilerine ayd─▒n denilmesinden ho┼članan bir g├╝r├╗h, bilimdeki bu geli┼čmelerin faturas─▒n─▒ yine menf├« bir ┼čekilde ─░sl├ómÔÇÖa kesti! Ana ak─▒m ve sosyal medya;

ÔÇťAdamlar MarsÔÇÖa araba yolluyor, biz orucu ne bozar onu tart─▒┼č─▒yoruz!..ÔÇŁ

ÔÇťAdamlar MarsÔÇÖa araba yolluyor, biz h├ól├ó imam-hatip a├žal─▒m!..ÔÇŁ

ÔÇťAdamlar MarsÔÇÖa araba yolluyor, biz hel├ól-haramlar─▒ tart─▒┼č─▒yoruz…ÔÇŁ vb. payla┼č─▒mlar yap─▒ld─▒.

Sanki bu payla┼č─▒m─▒ yapan arkada┼člar─▒n uzaya ├ž─▒kmas─▒n─▒ ─░sl├óm engelliyor!

Bu h├ódiseden bir s├╝re sonra karadeliklerle al├ókal─▒ yapt─▒─č─▒ ├žal─▒┼čmalarla me┼čhur fizik├ži Stephen Hawking ├Âl├╝nce, ─░ngiliz bilim adam─▒na ait; ┬źTanr─▒ÔÇÖya Gerek Yok┬╗ makalesi yine bu s├Âzde ayd─▒n kesimin favori payla┼č─▒m─▒ oldu!

Maalesef ki; Tanz├«matÔÇÖtan bu yana a┼ča─č─▒l─▒k kompleksine tutulmu┼č, bat─▒n─▒n demirin terakk├«sine dayanan, d─▒┼č─▒ alt─▒n yald─▒zl─▒ l├ókin i├ži kir ve pas tutmu┼č modernizmine kanm─▒┼č baz─▒ insanlar, tarihen ve tabiaten tamamen yanl─▒┼č ve as─▒ls─▒z olan; ┬ź─░sl├óm terakk├«ye m├ónidir.┬╗ anlay─▒┼č─▒n─▒ her f─▒rsatta dile getiriyorlar. H├ólbuki bakmay─▒ bilseler bat─▒ medeniyetinin b├╝t├╝n ilm├« ve madd├« zenginliklerinin kayna─č─▒n─▒n ─░sl├óm ve do─ču medeniyeti oldu─čunu g├Ârebilirler. Bu mevz├╗ hakk─▒nda b├╝t├╝n ilim dallar─▒ndan y├╝zlerce sayfa misal verilebilir. L├ókin biz insanlar─▒n son d├Ânemde hayranl─▒klar─▒n─▒ s─▒kl─▒kla dile getirdikleri bat─▒n─▒n ┬źs─▒f─▒r┬╗dan kurdu─ču matematik ve fizikten misaller verece─čiz. Buradaki ┬źs─▒f─▒r┬╗ ifadesi sizi yan─▒ltmas─▒n. Bu s─▒f─▒r, b├╝y├╝k ─░sl├óm ├ólimi cebir ilminin kurucusu kabul edilen H├órizm├«ÔÇÖnin rakam olarak sistemle┼čtirdi─či s─▒f─▒rd─▒r.

EL-HÂRİZMÎ

Tam ad─▒ Eb├╗ C├ófer Muhammed bin Musa el-H├órizm├«ÔÇÖdir. 9. as─▒rda ya┼čam─▒┼čt─▒r. Aslen Harezmli olmas─▒ sebebiyle k─▒saca el-H├órizm├« n├óm─▒yla me┼čhur olmu┼čtur. Hayat─▒ hakk─▒nda ayr─▒nt─▒l─▒ bilgiler kaynaklarda yer almasa da hayat─▒n─▒n b├╝y├╝k bir k─▒sm─▒n─▒ Ba─čdatÔÇÖta ge├žirdi─či bilinmektedir.

H├órizm├«; Abb├ós├« Hal├«fesi MeÔÇÖm├╗nÔÇÖun teminat─▒ alt─▒nda, ayn─▒ zamanda ├Ânemli ├╝yelerinden biri oldu─ču Beyt├╝ÔÇÖl-HikmeÔÇÖnin k├╝t├╝phanesinde vazife yapm─▒┼čt─▒r. Onun g├╝n├╝m├╝ze intikal eden eserlerini, bu d├Ânemde kaleme al─▒p Hal├«fe MeÔÇÖm├╗nÔÇÖa sundu─ču bilinir.

Astronom├« ve co─črafya ilimleriyle al├ókal─▒ ├žal─▒┼čmalar─▒ da vard─▒r. L├ókin o kurulmas─▒na ve geli┼čmesine ├Ânc├╝l├╝k etti─či matematik ilmi ile al├ókal─▒ ├žal─▒┼čmalar─▒yla bilinir.

Me┼čhur eseri; Kit├ób├╝ÔÇÖl-Muhtasar f├« His├óbiÔÇÖl-cebr veÔÇÖl-Muk─übele d├╝zenli bi├žimde teÔÇÖlif edilmi┼č, ad─▒nda ┬źcebir┬╗ kelimesini ta┼č─▒yan ilk matematik kitab─▒d─▒r. H├órizm├«ÔÇÖnin bu eseriyle cebir ilmi, ilk defa his├ób (hesap) ilminden ayr─▒lm─▒┼č ve ilk kez cebir, bir ilmin ad─▒ olarak kullan─▒lm─▒┼čt─▒r. Ondan sonra gelen b├╝t├╝n ─░sl├óm cebircileri bu eseri kendi ├žal─▒┼čmalar─▒na temel alm─▒┼člar, hatt├ó ihtiv├ó etti─či problem ve ├Ârnekleri dah├« aynen muhafaza etmi┼člerdir. H├órizm├« bu eserinde; birinci ve ikinci dereceden denklemlerin ├ž├Âz├╝mleri, binom ├žarp─▒mlar─▒, ├že┼čitli cebir problemleri ve miras hesab─▒ gibi mevz├╗lar─▒ incelemi┼čtir.

Ayr─▒ca o zaman─▒n ilim merkezi olan Ba─čdatÔÇÖ─▒ ziyarete gelen Hintli ilim adamlar─▒ndan bilgiler ├Â─črenerek Kit├ób├╝ÔÇÖl-His├óbiÔÇÖl-Hind├« eserini kaleme alm─▒┼čt─▒r. Hintlilerden de ilham alarak b├╝t├╝n ├Âzellikleriyle s─▒f─▒r rakam─▒n─▒ geli┼čtirmi┼č, b├Âylece ondal─▒k say─▒ sisteminin m├╝kemmelle┼čmesini sa─člam─▒┼čt─▒r.

Bu s─▒rada bat─▒ ise; cebir ilminden b├«haber Roma rakamlar─▒ ile en basit matematik i┼člemlerini yapmakta bile zorlanmaktad─▒r.

Ancak 3 as─▒r sonra H├órizm├«ÔÇÖnin Kit├ób├╝ÔÇÖl-Muhtasar f├« His├óbiÔÇÖl-cebr veÔÇÖl-Muk─übele adl─▒ eseri, Chesterl─▒ Robert ve Cremonal─▒ Gerard taraf─▒ndan L├ótinceye ├ževrilmi┼čtir. Kitab─▒n ad─▒nda bulunan ┬źel-cebr┬╗ kelimesi, ┬źalgebra┬╗ bi├žimine d├Ân├╝┼čm├╝┼č ve bat─▒ dillerinde ┬źCebir┬╗ terimini kar┼č─▒lamak i├žin bu kelime kullan─▒lmaya ba┼članm─▒┼čt─▒r. Bat─▒da R├ÂnesansÔÇÖa kadar tek temel kaynak olarak kullan─▒lan bu kitaplar, geli┼čen b├╝t├╝n matematik temelli ilimlere kaynakl─▒k etmi┼čtir. Teknolojinin temelini olu┼čturan ┬źalgoritma┬╗ kelimesi de, al-Khwarizmi olarak ├ževrilen isminin bozulmas─▒yla t├╝retilmi┼čtir.

Bug├╝n bat─▒n─▒n tekni─čine hayranl─▒─č─▒ ile ─░sl├ómÔÇÖa d├╝┼čman olanlara ra─čmen, s─▒f─▒rdan b├╝t├╝n bat─▒n─▒n ilmine kaynakl─▒k eden H├órizm├« kitab─▒n─▒n ithaf k─▒sm─▒nda ┼č├Âyle diyordu;

ÔÇťSay─▒lar─▒n ke┼čfi i├žin g├╝├ž veren All├óhÔÇÖa ┼č├╝k├╝rler olsun.ÔÇŁ

Di─čer taraftan neden bug├╝n o ke┼čiflerden bizim ayn─▒ kudret ve gayreti g├Âsteremedi─čimiz meselesi de bizim i├žin halledilmesi gereken bir problem olarak durmakta. Kendi cahil gen├žli─čimizin, bat─▒ya hayranl─▒─č─▒n─▒ sadece m├óz├«deki ba┼čar─▒larla gideremeyiz. All├óhÔÇÖ─▒n k├óin├óta koydu─ču kanunlar─▒ ├ž├Âzmek ve insanl─▒─ča faydal─▒ olmak i├žin yar─▒n─▒n H├órizm├«lerini, Aziz Sancarlar─▒n─▒ yeti┼čtirmemiz l├óz─▒m…

┼×airin diliyle bir hul├ósa:

Bug├╝nk├╝ tekni─čin alt─▒nda m├╝hr├╝m├╝z vard─▒r;
├çal─▒┼čm─▒┼č─▒z o zamanlar ├╝retmi┼čiz ┬źs─▒f─▒r┬╗─▒…
İlimde, fende sadâmız kesildi yıllardır,
D├╝┼č├╝p reh├óvete heyhat t├╝ketmi┼čiz s─▒f─▒r─▒!..
┬źS─▒f─▒rdan┬╗ olsa da gayretle g├Âsterip h├╝neri,
Cih├óna g├Âsterelim ┬źbol s─▒f─▒rl─▒┬╗ bir zaferi!..

(Tâlî)