├éDAB S├ŤRES─░ÔÇÖNDEN EDEP ├ľL├ç├ťLER─░

YAZAR : Sami G├ľKS├ťN

KurÔÇÖ├ón ahl├ók─▒na sahip bir m├╝sl├╝man, eli ve diliyle; kimsenin ┼čahsiyetine, haysiyetine, mal─▒na ve can─▒na zarar vermez. M├╝sl├╝man ├Âyle olmal─▒ ki, di─čer m├╝sl├╝manlar ondan hi├žbir ┼čekilde zarar g├Ârmemeli, onun elinden ve dilinden emin olmal─▒d─▒r. Bu da insandaki ├«manla al├ókal─▒d─▒r. Ki┼činin ├«m├ón─▒n─▒n y├╝ksek derecede olmas─▒, onu ahl├óken y├╝celtir ve hayat─▒n─▒ nurland─▒r─▒r. Bu nur artt─▒k├ža davran─▒┼člar daha da g├╝zelle┼čir; aksi durumda bu nur ne kadar zay─▒flarsa, ahl├ók├« davran─▒┼člar da o kadar zay─▒flar.

─░nsanlar yaln─▒z ba┼člar─▒na de─čil, di─čer insanlarla birlikte ya┼čarlar. E┼či, ├žocuklar─▒, annesi, babas─▒, yak─▒nlar─▒, kom┼čular─▒, i┼č, meslek veya yol arkada┼člar─▒ ile s├╝rekli sosyal faaliyet ve m├╝nasebet h├ólinde olurlar. Bu beraberli─čin sa─čl─▒kl─▒ ve huzurlu bir ┼čekilde devam etmesi i├žin, birtak─▒m kurallara uyulmas─▒ ve temel haklara ri├óyet edilmesi gerekir. Aksi takdirde birliktelikler bozulur; s─▒k─▒nt─▒, tart─▒┼čma, darg─▒nl─▒k hatt├ó kin ve d├╝┼čmanl─▒k ba┼č g├Âsterir. Bu a├ž─▒dan; sayg─▒l─▒, itibarl─▒, emniyetli ve bar─▒┼č i├žinde ya┼čayan bir toplum olu┼čmas─▒n─▒ isteyen y├╝ce Rabbimiz, baz─▒ kaidelere uymam─▒z─▒ istemektedir.

KurÔÇÖ├ón-─▒ KerimÔÇÖdeki s├╗relerden biri olan Hucur├ót S├╗resi, yukar─▒da bahsedilen esaslardan bahsetmektedir. Bu s├╗reye ┬źedep ve ├ódab s├╗resi┬╗ de denir. Mevzumuzla al├ókal─▒ b├Âl├╝m itibar─▒yla, bu s├╗renin 11. ├óyet-i ker├«mesi ┼ču noktaya dikkatlerimizi ├žekmektedir:

ÔÇťEy ├«m├ón edenler!

ÔÇó Bir topluluk bir di─čerini alaya almas─▒n. Belki onlar kendilerinden daha iyidirler. Kad─▒nlar da di─čer kad─▒nlar─▒ alaya almas─▒n. Belki onlar kendilerinden daha iyidirler.

ÔÇó Birbirinizi karalamay─▒n;

ÔÇó Birbirinizi k├Ât├╝ lakaplarla ├ža─č─▒rmay─▒n.

├Ämandan sonra f├ós─▒kl─▒k ne k├Ât├╝ bir namd─▒r. Kim t├Âvbe etmezse i┼čte onlar zalimlerin ta kendileridir.ÔÇŁ

Y├╝ce Allah, Hucur├ót S├╗resiÔÇÖnin 10. ├óyet-i ker├«mesinde de m├╝ÔÇÖminlerin karde┼č oldu─čunu bildirdikten sonra, karde┼člerin aras─▒n─▒n d├╝zeltilmesini ve All├óhÔÇÖa kar┼č─▒ gelmekten sak─▒n─▒lmas─▒n─▒ emretmektedir. Karde┼čli─či ve bar─▒┼č─▒ bozacak davran─▒┼člardan sak─▒nmak da All├óhÔÇÖa kar┼č─▒ gelmekten sak─▒nman─▒n (takv├ón─▒n) ├«c├ób─▒d─▒r. Karde┼čli─čin, bar─▒┼č─▒n, cemiyetteki emniyet ve huzurun devam─▒ i├žin, y├╝ce Mevl├óÔÇÖm─▒z m├╝ÔÇÖminlere bu ├óyette ┼ču ├╝├ž davran─▒┼čtan sak─▒n─▒lmas─▒n─▒ emir buyurmaktad─▒r:

ÔŚĆ ─░nsanlar─▒ alaya almay─▒n!

ÔŚĆ ─░nsanlar─▒ karalamay─▒n!

ÔŚĆ ─░nsanlara k├Ât├╝ lakap takmay─▒n!

1. ─░nsanlar─▒ alaya almay─▒n!

Alaya almak; bir insan─▒ k├╝├ž├╝msemek, a┼ča─č─▒lamak, be─čenmemek ve kusurlu g├Ârmekten kaynaklan─▒r. Alaya alan insan; kendisini ├╝st├╝n, itibarl─▒ ve ├Ânemli, alaya ald─▒─č─▒ ki┼čiyi de─čersiz, itibars─▒z ve ├Ânemsiz g├Ârd├╝─č├╝ i├žin bu davran─▒┼č─▒ sergiler. Bir insan─▒n fizik├« g├Âr├╝n├╝┼č├╝, ekonomik durumu ve i┼č ┼čartlar─▒; inanc─▒, davran─▒┼č─▒, giysisi ve ailesi alay konusu edilir, b├Âyle kendini be─čenmi┼č ki┼čiler taraf─▒ndan. S├Âz, yaz─▒ veya davran─▒┼čla…

KurÔÇÖ├ónÔÇÖda bir├žok ├óyet-i ker├«mede peygamberlerin ve m├╝ÔÇÖminlerin alaya al─▒nd─▒─č─▒ bildirilmektedir. Misal olarak ┼ču iki ├óyetin me├ólini zikredebiliriz:

ÔÇťYaz─▒klar olsun o kullara! Kendilerine hangi el├ži (uyar─▒c─▒, peygamber) gelse onu alaya al─▒yorlard─▒.ÔÇŁ (Y├ós├«n, 30)

ÔÇťSadakalar hususunda g├Ân├╝ll├╝ ba─č─▒┼čta bulunan m├╝ÔÇÖminlerle, g├╝├žlerinin yetti─činden ba┼čkas─▒n─▒ bulamayanlar─▒ ├žeki┼čtirip onlarla alay edenler var ya; i┼čte Allah as─▒l onlar─▒ maskaraya ├ževirmi┼čtir. Onlar i├žin elem dolu bir azap vard─▒r.ÔÇŁ (et-Tevbe, 79)

Peygamber Efendimiz de bu hususta son derece titizdi. Annesini diline dolayarak bir k├Âleyi ay─▒playan sah├óbeden Eb├╗ ZerrÔÇÖe;

ÔÇťY├ó Eb├ó Zerr! Onu annesiyle mi ay─▒pl─▒yorsun? Sende daha h├ól├ó c├óhiliyye tavr─▒ var! Sen c├óhiliyye d├╝┼č├╝ncesi ta┼č─▒yan bir kimsesin!ÔÇŁ (Buh├ór├«, ├Äm├ón) buyurmu┼čtu.

D─▒┼č unsurlara bak─▒larak k├╝├ž├╝msenip alaya al─▒nan insanlar─▒n, Allah kat─▒nda alay edenlerden daha itibarl─▒ ve de─čerli olabilece─či bildirilmektedir. ├ç├╝nk├╝ Allah kat─▒nda as─▒l itibar; g├Âr├╝n├╝┼čte, boy, pos, ─▒rk, nesep, cinsiyet ve renkte veya varl─▒kl─▒ olmada de─čil ├«man, ib├ódet, ahl├ók, takv├ó, ihl├ós ve samimiyettedir. Y├╝ce Rabbimiz KurÔÇÖ├ón-─▒ KerimÔÇÖde bu hususta ┼č├Âyle buyurmaktad─▒r:

ÔÇťAllah kat─▒nda en ├╝st├╝n olan─▒n─▒z, en m├╝ttak├« olan─▒n─▒zd─▒r.ÔÇŁ (el-Hucur├ót, 13)

Dolay─▒s─▒yla KurÔÇÖ├ón ahl├ók─▒na sahip bir insan; vaziyet ve durumu ne olursa olsun, hi├žbir insan─▒ s├Âzleri, davran─▒┼člar─▒ veya tav─▒rlar─▒ ile alaya alamaz, almamal─▒d─▒r. Al─▒rsa All├óhÔÇÖ─▒n emrine kar┼č─▒ ├ž─▒km─▒┼č, kalp k─▒rm─▒┼č, kul hakk─▒na girmi┼č ve b├╝y├╝k g├╝nah i┼člemi┼č olur. Peygamber EfendimizÔÇÖin beyan─▒ ile;

ÔÇťKi┼čiye ┼čer olarak m├╝sl├╝man karde┼čini hak├«r g├Ârmesi yeter.ÔÇŁ (M├╝slim, Birr, 32)

2. ─░nsanlar─▒ karalamay─▒n!

Karde┼čli─či, toplumun huzur ve emniyetini bozan ve mutlaka sak─▒n─▒lmas─▒ gereken ikinci davran─▒┼č; insan─▒ karalamak ve k├Ât├╝lemektir. ├éyet-i ker├«mede bu m├ón├ó; ┬źKendinizi karalamay─▒n!┬╗ ┼čeklinde ifade edilmi┼čtir. ┬źKendiniz┬╗ tabiriyle b├╝t├╝n m├╝ÔÇÖminler yekv├╝cut say─▒lm─▒┼č, dolay─▒s─▒yla bir m├╝ÔÇÖminin di─čer bir m├╝ÔÇÖmini karalamas─▒ ve ay─▒plamas─▒, ki┼činin kendini karalamas─▒ ve ay─▒plamas─▒ gibi kabul edilmi┼čtir. ├ç├╝nk├╝ Peygamberimiz -sall├óll├óhu aleyhi ve sellem-ÔÇÖin beyan─▒ ile;

ÔÇťM├╝ÔÇÖmin m├╝ÔÇÖmine kar┼č─▒, par├žalar─▒ birbirine destek olan bir yap─▒ gibidir.ÔÇŁ (M├╝slim, Birr, 18) M├╝sl├╝man bir tek insan gibidir.

3. ─░nsanlara k├Ât├╝ lakap takmay─▒n!

├éyet-i ker├«menin bu b├Âl├╝m├╝nde insanlara k├Ât├╝ lakap takman─▒n fenal─▒─č─▒ anlat─▒lmaktad─▒r. Burada yasaklanan durum, ki┼čiyi k├Ât├╝leyen bir lakab─▒n kullan─▒lmas─▒d─▒r. Yoksa iyi bir ifadenin kullan─▒lmas─▒, bazen g├╝zel bir m├ón├ó da ifade edebilir. Mesel├ó;

Hazret-i Peygamber -sall├óll├óhu aleyhi ve sellem- Efendimiz, g├╝venilir m├ón├ós─▒na ┬źEm├«n┬╗;

Hazret-i Eb├╗bekir -rad─▒yall├óhu anh-; ├žok samimi, ├žok d├╝r├╝st, s├Âz├╝n├╝ i┼čiyle do─črulayan m├ón├ós─▒na; ┬źS─▒dd├«k┬╗;

Hazret-i ├ľmer -rad─▒yall├óhu anh-; do─čruyu ve yanl─▒┼č─▒, hakl─▒y─▒ ve haks─▒z─▒ ay─▒rt eden m├ón├ós─▒na gelen; ┬źF├óruk┬╗ lakab─▒ ile ┼č├Âhret bulmu┼čtu.

├éyette yasaklanan lakap takma, ki┼činin bir meziyetini ifade eden bu t├╝r iyi lakaplar de─čildir.

S├Âz konusu olan yasak lakaplar ┼čunlar gibidir: K├Âr, topal, ├žolak, kambur, c├╝ce, s─▒r─▒k, ┼či┼čko, b├╝c├╝r, ┼čap┼čal, aptal, geri zek├ól─▒ ve benzeri kelimelerle insanlar─▒ vasfetmek veya onlara; f├ós─▒k, m├╝naf─▒k, dinsiz, k├ófir gibi itham edici k├Ât├╝ lakap takmakt─▒r. ├éyet-i ker├«me de insanlar─▒n birbirlerine k├Ât├╝ lakap takmalar─▒ sebebiyle inmi┼čtir. K├Ât├╝ lakaplar insanlar─▒ rencide eder, k─▒rg─▒nl─▒k ve darg─▒nl─▒klara sebep olur.

─░nsanlara isimleriyle hitap etmek, en do─čru davran─▒┼čt─▒r. ─░sim, ki┼činin cemiyette bilinmesi i├žin kullan─▒lan bir remiz, bir sembold├╝r. Ki┼či ismi ile an─▒lmay─▒ ister ve isminin s├Âylenmesinden ho┼član─▒r. ├éhirette de insanlar isimleri ile ├ža─čr─▒lacaklard─▒r.

Peygamberimiz -sallâllâhu aleyhi ve sellem-;

ÔÇťK─▒y├ómet g├╝n├╝nde kendi isminiz ve baban─▒z─▒n ismi ile ├ža─čr─▒lacaks─▒n─▒z. Bu sebeple ├žocuklar─▒n─▒za g├╝zel isimler veriniz.ÔÇŁ (Eb├╗ D├óv├╗d, Edeb, 69) buyurmaktad─▒r. Efendimiz, ├žirkin isimleri de─či┼čtirmi┼čtir.

Cenâb-ı Hak;

ÔÇť├Ämandan sonra f├ós─▒kl─▒k ne k├Ât├╝ bir namd─▒r.ÔÇŁ c├╝mlesi ile; alaya alma, karalama ve k├Ât├╝ lakap takman─▒n itaatsizlik oldu─čunu bildirerek, ├«m├ón eden bir kimsenin insanlar ile alay edemeyece─čini, insanlar─▒ karalayamayaca─č─▒n─▒ ve onlara k├Ât├╝ lakap takamayaca─č─▒n─▒ beyan etmektedir. E─čer insan bu davran─▒┼člar─▒ sergilerse, b├╝y├╝k g├╝nah i┼člemi┼č olur. Mah┼čere de kul hakk─▒yla var─▒r.

Y├╝ce Rabbimiz; bizlere hakikatleri anlamay─▒ nasip eylesin ve her t├╝rl├╝ yanl─▒┼čl─▒ktan muhafaza eylesin. ├ém├«n…